Riyaziyyatdan qaçmaq olmur: o, bütün abituriyentlərin buraxılış imtahanındadır (25 tapşırıq), I və II qruplarda isə ikinci mərhələdə 1,5 əmsalla bir daha qarşına çıxır. DİM imtahanlarında kalkulyatordan istifadə qadağandır, ona görə də sürətli və dəqiq əl hesabı da hazırlığın bir hissəsidir. Bu dərsdə hər tapşırıq növü üçün iş üsulunu və ən çox lazım olan düsturları öyrənəcəksən.
Üç növ, üç yanaşma
- Qapalı (5 variant): əvvəlcə həll et, sonra variantlarla müqayisə et. Çətinlik çəkəndə variantları şərtdə yerinə qoymaq və ya cavabın böyüklüyünü qiymətləndirmək (işarə, təxmini qiymət) də kömək edir.
- Kodlaşdırılan: variant yoxdur. Cavab çox vaxt ədəddir, amma doğru fikirlərin nömrələri (məsələn, «135»), uyğunluq («1-b; 2-c; 3-a») və ya ardıcıllıq da ola bilər. Hesabı iki dəfə yoxla və cavabı kodlaşdırma qaydasına uyğun diqqətlə köçür.
- Ətraflı həll: hər mərhələni izahla yaz, istifadə etdiyin teoremi, xassəni, düsturu göstər. Marker həllin mərhələlərini meyarlarla qiymətləndirir (0, ⅓, ½, ⅔ və ya 1), ona görə yarımçıq həll də bal gətirə bilər. Yalnız cavabı yazmaq isə risklidir: həlsiz cavabın neçə bal alacağı rəsmi qaydalarda göstərilməyib; seçmə üsulu və ya ədədi yerinə qoyub yoxlamaq da «tənlik qurmaqla» kimi tələbi ödəmir.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Ən çox lazım olan düsturlar
Burada
- A₀
- ilkin qiymət
- p
- faiz artımı (+) və ya azalması (−)
Ardıcıl dəyişmələrdə əmsallar vurulur: +20%, sonra −20% → 1,2 · 0,8 = 0,96, yəni ümumilikdə −4%.
Burada
- a₁, d
- ədədi silsilənin birinci həddi və fərqi
- b₁, q
- həndəsi silsilənin birinci həddi və vuruğu
Son iki bərabərlik Viyet teoremidir — kökləri yoxlamağın ən sürətli yolu.
Burada
- P = m / nP = m / n
- ehtimal: əlverişli halların sayı / bütün bərabərimkanlı halların sayı
İnteraktiv
İmtahan tipli məsələlər
Qapalı və kodlaşdırılan tapşırıqlar
Məsələ
1) Məhsulun qiyməti əvvəlcə 20% artırıldı, sonra 20% endirildi. Qiymət ilkin qiymətə nisbətən necə dəyişdi?
A) dəyişmədi B) 4% azaldı C) 4% artdı D) 2% azaldı E) 20% azaldı
2) log₂8 + log₃(1/9) ifadəsinin qiymətini tapın.
A) −1 B) 0 C) 1 D) 5 E) 2
3) (Kodlaşdırılan) Ədədi silsilədə a₁ = 3, d = 4. İlk 10 həddin cəmini tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) log₂8 = 3, çünki 2³ = 8; log₃(1/9) = −2, çünki 3⁻² = 1/9. Cəmi 3 + (−2) = 1: C.
3) a₁₀ = 3 + 9 · 4 = 39; S₁₀ = (3 + 39) · 10 / 2 = 210.
Ətraflı həll: tənlik qurmaqla
Məsələ
Aysel 3 dəftər və 2 qələm alıb 7,4 manat ödədi. Dəftər qələmdən 0,8 manat bahadır. Məsələni tənlik qurmaqla həll edin: dəftər və qələm neçəyədir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2. Tənlik: 3(x + 0,8) + 2x = 7,4.
3. Həll: 3x + 2,4 + 2x = 7,4 → 5x = 5 → x = 1.
4. Dəftər: 1 + 0,8 = 1,8 manat.
5. Yoxlama: 3 · 1,8 + 2 · 1 = 5,4 + 2 = 7,4 ✓.
Cavab: qələm 1 manat, dəftər 1,8 manat. Şərtdə «tənlik qurmaqla» deyildiyi üçün seçmə üsulu ilə tapılmış cavab şərtin tələbini ödəmir: meyarlar tənliyin qurulmasına və həllinə bal verir.
Ətraflı həll: həndəsə
Məsələ
Düzbucaqlı üçbucağın katetləri 6 sm və 8 sm-dir. Üçbucağa daxil çəkilmiş çevrənin radiusunu tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2. Sahə: S = a · b / 2 = 6 · 8 / 2 = 24 sm².
3. Yarımperimetr: p = (6 + 8 + 10) / 2 = 12 sm.
4. Daxilə çəkilmiş çevrənin radiusu: S = p · r düsturundan r = S / p = 24 / 12 = 2 sm.
Cavab: r = 2 sm. Yoxlama: düzbucaqlı üçbucaq üçün r = (a + b − c) / 2 = (6 + 8 − 10) / 2 = 2 ✓. Diqqət: Pifaqor ədədləri sadə olsa da, teoremin yazılışı həldə mütləq olmalıdır.
Hər mövzunun nəzəriyyəsini və daha çox məsələni Educora-nın Riyaziyyat kursunda tapa bilərsən: cəbr, funksiyalar, törəmə, həndəsə, ehtimal və statistika. Oradakı düstur vərəqi imtahandan əvvəlki son həftə üçün idealdır.
Yadda saxla
- DİM imtahanında kalkulyator qadağandır — əl hesabını məşq et.
- Ardıcıl faiz dəyişmələrində əmsallar vurulur: +20% və −20% = −4%.
- Viyet teoremi: x₁ + x₂ = −b/a, x₁ · x₂ = c/a — kökləri tez yoxla.
- Yazılı tapşırıqda bal həllin mərhələlərinə verilir (0, ⅓, ½, ⅔, 1): hər addımı yaz; «tənlik qurmaqla» deyilibsə, tənlik qurmaq mütləqdir.