PHP nədir? İlk skriptin

Vikipediyada məqalə oxuyanda və ya WordPress üzərində qurulmuş xəbər saytını açanda səhifəni sənin üçün uzaqdakı bir kompüter — server hazırlayır. Çox vaxt bu işi PHP görür: o, verilənlər bazasından məlumatı götürür, HTML səhifəsini yığır və brauzerinə göndərir. Bu dərsdə PHP-nin necə işlədiyini öyrənəcək və ilk skriptini yazacaqsan.

PHP nədir?

PHP server tərəfində işləyən skript dilidir. Onu 1994-cü ildə Rasmus Lerdorf öz şəxsi saytı üçün yaratmışdı, bu gün isə dil böyük açıq icma tərəfindən inkişaf etdirilir. Adı əvvəlcə Personal Home Page (şəxsi ana səhifə) sözlərindən gəlirdi, indi isə rekursiv abreviaturadır: PHP: Hypertext Preprocessor. Müasir versiyalar PHP 8.x seriyasıdır və yeni versiya adətən ildə bir dəfə, ilin sonuna yaxın çıxır.

• WordPress — dünyadakı bütün saytların 40 %-dən çoxu bu PHP sistemi üzərində işləyir.
• Laravel və Symfony — veb-tətbiqlər yaratmaq üçün ən populyar PHP freymvorkları.
• Vikipediya — onun mühərriki MediaWiki PHP ilə yazılıb.
• Onlayn mağazalar — WooCommerce və Magento kimi platformalar da PHP üzərində qurulub.

Server tərəfi necə işləyir?

1. 1
   Sorğu

   Brauzer serverə sorğu göndərir, məsələn, https://example.com/weather.php ünvanını açır.

2. 2
   PHP işə düşür

   Veb-server (Apache və ya Nginx) .php uzantısını görür və faylı PHP-yə ötürür.

3. 3
   Kod icra olunur

   PHP kodu icra edir: verilənlər bazasına müraciət edir, hesablamalar aparır və HTML mətni yaradır.

4. 4
   Cavab

   Server hazır HTML-i brauzerə qaytarır. İstifadəçi PHP kodunu heç vaxt görmür — yalnız nəticəni görür.

PHP-ni işə salmaq

PHP-ni rəsmi php.net saytından yükləmək olar; Windows-da XAMPP və ya Laragon kimi hazır paketlər də rahatdır, macOS-də Homebrew, Linux-da isə paket meneceri istifadə olunur. Quraşdırmadan sonra terminalda aşağıdakı əmrlərlə işləyirsən:

İlk skriptin

hello.php adlı fayl yarat, aşağıdakı kodu yaz və terminalda php hello.php əmrini icra et. PHP kodu həmişə <?php açılış teqi ilə başlayır, hər əmr isə nöqtəli vergüllə ; bitir.

<?php

echo "Hello, Educora!\n";
print "PHP runs on the server.\n";
echo "Two plus three is ", 2 + 3, "\n";

Hello, Educora!
PHP runs on the server.
Two plus three is 5

• echo ekrana mətn çıxarır və vergüllə ayrılmış bir neçə qiyməti qəbul edə bilir.
• print yalnız bir qiymət qəbul edir və həmişə 1 qaytarır; praktikada daha çox echo yazılır.
• "\n" yeni sətir simvoludur. echo özü yeni sətrə keçmir, onu əl ilə əlavə etmək lazımdır.
• Yalnız PHP kodundan ibarət faylda bağlayan ?> teqini yazmırlar — belə daha təhlükəsizdir, çünki faylın sonuna təsadüfən boşluq düşməz.

HTML-in içində PHP

PHP əvvəldən HTML-in içinə yerləşdirilmək üçün yaradılıb. <?php ... ?> teqlərindən kənarda olan hər şey olduğu kimi göndərilir, teqlərin içindəki kod isə icra olunur. <?= ... ?> qısa teqi ifadənin qiymətini birbaşa səhifəyə yazır.

<?php $city = "Baku"; $temp = 24; ?>
<!DOCTYPE html>
<html>
<body>
    <h1>Weather in <?= $city ?></h1>
    <p>Temperature: <?= $temp ?> °C</p>
    <p>Built by PHP on the server</p>
</body>
</html>

<!DOCTYPE html>
<html>
<body>
    <h1>Weather in Baku</h1>
    <p>Temperature: 24 °C</p>
    <p>Built by PHP on the server</p>
</body>
</html>

Bu səhifəni brauzerdə görmək üçün faylın olduğu qovluqda php -S localhost:8000 əmrini icra et və brauzerdə http://localhost:8000/weather.php ünvanını aç. Brauzer yuxarıdakı HTML-i alacaq; $city və $temp dəyişənləri artıq öz qiymətləri ilə əvəz olunub.

Şərhlər və sintaksis qaydaları

PHP-də şərhlər üç cür yazılır: // və # sətrin qalan hissəsini, /* ... */ isə bir neçə sətri şərhə çevirir. Dəyişən adları həmişə $ ilə başlayır və böyük-kiçik hərfə həssasdır: $name və $Name fərqli dəyişənlərdir. Açar sözlər və funksiya adları isə hərf registrinə həssas deyil.

<?php

// a one-line comment
# also a one-line comment
/* a comment
   on several lines */
$name = "Leyla";
$Name = "Murad";
echo $name, " and ", $Name, "\n";
ECHO "Keywords are case-insensitive\n";

Leyla and Murad
Keywords are case-insensitive