Mağazada noutbukun yaddaşı, monitorun diaqonalı, qulaqlığın isə simsiz olub-olmaması var. Hər xüsusiyyətə ayrıca sütun açsan, cədvəl yüzlərlə əsasən boş sütuna çevrilər. Üstəlik onlayn xidmətlər məlumatı JSON şəklində göndərir. Ona görə müasir relyasiya bazaları JSON-u «başa düşür»: SQLite-da JSON funksiyaları hazır gəlir, PostgreSQL-də json və jsonb tipləri, MySQL-də JSON tipi var. «Praktikada PostgreSQL və MySQL» dərsində JSON sütununa qısaca baxmışdıq; burada dərinə gedirik — oxumaq, massivləri açmaq, JSON qurmaq, indeksləmək və ən vacibi: JSON-u nə vaxt işlətməmək.
JSON-u saxlamaq: yoxlanılan mətn sütunu
SQLite-da ayrıca JSON tipi yoxdur: sənəd TEXT sütununda saxlanır. Sütuna zibil düşməsin deyə CHECK (json_valid(specs)) yazırıq — json_valid ciddi JSON standartını yoxlayır. Əsas, sabit məlumat (name, price) products-da qalır, dəyişkən xüsusiyyətlər isə ayrıca product_specs cədvəlinə, JSON-a gedir. Sənədin içinə yol (path) ilə müraciət olunur:
JSON yoluTərif
$ — bütün sənəd, .açar — obyektin sahəsi, [0] — massivin elementi (0-dan sayılır). $.ports[0] — birinci port; SQLite-da $.ports[#-1] — sonuncu element. Yol mövcud deyilsə, nəticə xətasız NULL olur.
CREATE TABLE product_specs (
product_id INTEGER PRIMARY KEY REFERENCES products(id),
specs TEXT NOT NULL CHECK (json_valid(specs))
);
INSERT INTO product_specs VALUES
(1, '{"ram_gb": 16, "color": "silver", "ports": ["usb-c", "hdmi"]}'),
(2, '{"ram_gb": 8, "color": "black", "ports": ["usb-c"]}'),
(3, '{"color": "black", "wireless": true}'),
(9, '{"size_in": 27, "ports": ["hdmi", "dp"]}');
SELECT p.name,
json_extract(s.specs, '$.color') AS color,
s.specs ->> '$.ram_gb' AS ram_gb,
s.specs ->> '$.ports[0]' AS first_port
FROM product_specs AS s
JOIN products AS p ON p.id = s.product_id
ORDER BY p.id;Gözlənilən nəticə
name | color | ram_gb | first_port Laptop | silver | 16 | usb-c Smartphone | black | 8 | usb-c Headphones | black | NULL | NULL Monitor | NULL | NULL | hdmi
ram_gb qulaqlıqda) sadəcə NULL verir.CREATE TABLE product_specs (
product_id INTEGER PRIMARY KEY,
specs TEXT NOT NULL CHECK (json_valid(specs))
);
INSERT INTO product_specs VALUES (5, '{"color": "blue", "pens": 12,}');Gözlənilən nəticə
Error: CHECK constraint failed: json_valid(specs)
CHECK sətri buraxmır.Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Qiymətləri oxumaq: json_extract, -> və ->>
json_extract(sənəd, yol) və sənəd ->> yol adi SQL qiyməti qaytarır: mətn, ədəd və ya NULL. sənəd -> yol isə JSON parçası qaytarır: sətir dırnaqla, massiv mötərizə ilə gəlir. Sadə açar üçün $. yazmamaq olar: specs ->> 'color'.
SELECT '{"color": "black", "ports": ["usb-c"]}' -> '$.color' AS one_arrow,
'{"color": "black", "ports": ["usb-c"]}' ->> '$.color' AS two_arrows,
'{"color": "black", "ports": ["usb-c"]}' -> 'ports' AS ports_json,
typeof('{"ram_gb": 8}' -> '$.ram_gb') AS type_one,
typeof('{"ram_gb": 8}' ->> '$.ram_gb') AS type_two;Gözlənilən nəticə
one_arrow | two_arrows | ports_json | type_one | type_two "black" | black | ["usb-c"] | text | integer
Nəticəni təxmin et
Məsələ
Bir məhsulun sənədində yaddaş səhvən mətn kimi yazılıb: {"ram_gb": "4"}. WHERE specs ->> 'ram_gb' > 10 bu məhsulu tapacaqmı?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
->> '4' mətnini qaytarır, çünki JSON-da qiymət dırnaq içindədir.2) SQLite-da istənilən mətn istənilən ədəddən «böyükdür» (tiplərin sıralanması).
3) Nəticə: bəli, tapacaq — 4 GB-lıq məhsul «10-dan çox» siyahısına düşür. Düzəliş:
CAST(specs ->> 'ram_gb' AS INTEGER) > 10 və ya yazarkən tipi CHECK (json_type(specs, '$.ram_gb') = 'integer') ilə yoxlamaq.SELECT '{"ram_gb": "4"}' ->> '$.ram_gb' > 10 AS text_check,
CAST('{"ram_gb": "4"}' ->> '$.ram_gb' AS INTEGER) > 10 AS number_check,
'{"ram_gb": 4}' ->> '$.colour' AS typo;Gözlənilən nəticə
text_check | number_check | typo 1 | 0 | NULL
colour) da xəta vermir — sadəcə NULL.JSON sahəsi ilə tez-tez axtarılırsa, ifadə indeksi yaradılır. Diqqət: SQLite indeksi yalnız sorğudakı ifadə indeksdəkinə hərfbəhərf uyğun gələndə işlədir. json_extract(specs, '$.color') üzrə indeks specs ->> '$.color' = ... sorğusunda istifadə olunmur (yoxlanılıb: SCAN), eyni ifadə ilə isə işləyir:
CREATE TABLE product_specs (
product_id INTEGER PRIMARY KEY REFERENCES products(id),
specs TEXT NOT NULL CHECK (json_valid(specs))
);
INSERT INTO product_specs VALUES
(1, '{"ram_gb": 16, "color": "silver", "ports": ["usb-c", "hdmi"]}'),
(2, '{"ram_gb": 8, "color": "black", "ports": ["usb-c"]}'),
(3, '{"color": "black", "wireless": true}'),
(9, '{"size_in": 27, "ports": ["hdmi", "dp"]}');
CREATE INDEX idx_specs_color ON product_specs (specs ->> '$.color');
EXPLAIN QUERY PLAN
SELECT product_id FROM product_specs WHERE specs ->> '$.color' = 'black';Gözlənilən nəticə
id | parent | notused | detail 3 | 0 | 53 | SEARCH product_specs USING COVERING INDEX idx_specs_color (<expr>=?)
Massivləri açmaq və JSON qurmaq
json_eachTərif
Cədvəl qaytaran funksiya: JSON massivinin (və ya obyektinin) hər elementi üçün bir sətir verir; əsas sütunları key (indeks və ya açar), value (qiymət) və type-dır. FROM hissəsində cədvəl kimi yazılır və əvvəlki cədvəlin sütunlarına müraciət edə bilər.
CREATE TABLE product_specs (
product_id INTEGER PRIMARY KEY REFERENCES products(id),
specs TEXT NOT NULL CHECK (json_valid(specs))
);
INSERT INTO product_specs VALUES
(1, '{"ram_gb": 16, "color": "silver", "ports": ["usb-c", "hdmi"]}'),
(2, '{"ram_gb": 8, "color": "black", "ports": ["usb-c"]}'),
(3, '{"color": "black", "wireless": true}'),
(9, '{"size_in": 27, "ports": ["hdmi", "dp"]}');
SELECT p.name, j.key AS idx, j.value AS port
FROM product_specs AS s
JOIN products AS p ON p.id = s.product_id,
json_each(s.specs, '$.ports') AS j
ORDER BY p.id, j.key;Gözlənilən nəticə
name | idx | port Laptop | 0 | usb-c Laptop | 1 | hdmi Smartphone | 0 | usb-c Monitor | 0 | hdmi Monitor | 1 | dp
json_each daxili birləşmə kimi davranır.Massiv sətirlərə açılandan sonra adi SQL işləyir: qruplaşdırma, birləşmə, süzgəc. Hansı port neçə məhsulda var?
CREATE TABLE product_specs (
product_id INTEGER PRIMARY KEY REFERENCES products(id),
specs TEXT NOT NULL CHECK (json_valid(specs))
);
INSERT INTO product_specs VALUES
(1, '{"ram_gb": 16, "color": "silver", "ports": ["usb-c", "hdmi"]}'),
(2, '{"ram_gb": 8, "color": "black", "ports": ["usb-c"]}'),
(3, '{"color": "black", "wireless": true}'),
(9, '{"size_in": 27, "ports": ["hdmi", "dp"]}');
SELECT j.value AS port, COUNT(*) AS products
FROM product_specs AS s, json_each(s.specs, '$.ports') AS j
GROUP BY j.value
ORDER BY products DESC, port;Gözlənilən nəticə
port | products hdmi | 2 usb-c | 2 dp | 1
Əks istiqamət — cədvəldən JSON — API cavabları üçün lazımdır. json_object(açar, qiymət, ...) bir obyekt, aqreqat funksiya json_group_array(x) qrupun bütün qiymətlərindən massiv qurur (SQLite 3.44-dən onun içində ORDER BY yazmaq olar), json_group_object(açar, qiymət) isə obyekt. Azərbaycanlı müştərilərin sifarişləri, hər müştəriyə bir JSON:
SELECT c.name,
json_object('orders', COUNT(*),
'products', json_group_array(p.name ORDER BY o.order_date))
AS summary
FROM orders AS o
JOIN customers AS c ON c.id = o.customer_id
JOIN products AS p ON p.id = o.product_id
WHERE c.country = 'Azerbaijan'
GROUP BY c.id
ORDER BY c.id;Gözlənilən nəticə
name | summary
Anar Mustafayev | {"orders":3,"products":["Laptop","Headphones","Notebook"]}
Lalə Əhmədova | {"orders":2,"products":["Notebook","Headphones"]}
Zəhra Hüseynli | {"orders":2,"products":["Smartphone","Water bottle"]}Sənədi dəyişmək üçün dörd funksiya var: json_set (varsa əvəz edir, yoxdursa əlavə edir), json_insert (yalnız əlavə edir), json_replace (yalnız əvəz edir) və json_remove. $.ports[#] yolu massivin sonuna element əlavə edir. Funksiya yeni sənəd qaytarır, ona görə UPDATE ... SET specs = json_set(specs, ...) yazılır:
CREATE TABLE product_specs (
product_id INTEGER PRIMARY KEY REFERENCES products(id),
specs TEXT NOT NULL CHECK (json_valid(specs))
);
INSERT INTO product_specs VALUES
(1, '{"ram_gb": 16, "color": "silver", "ports": ["usb-c", "hdmi"]}'),
(2, '{"ram_gb": 8, "color": "black", "ports": ["usb-c"]}'),
(3, '{"color": "black", "wireless": true}'),
(9, '{"size_in": 27, "ports": ["hdmi", "dp"]}');
UPDATE product_specs
SET specs = json_set(specs, '$.ram_gb', 32, '$.ports[#]', 'sd-card')
WHERE product_id = 1;
UPDATE product_specs
SET specs = json_remove(specs, '$.color')
WHERE product_id = 2;
SELECT product_id, specs FROM product_specs WHERE product_id <= 2 ORDER BY product_id;Gözlənilən nəticə
product_id | specs
1 | {"ram_gb":32,"color":"silver","ports":["usb-c","hdmi","sd-card"]}
2 | {"ram_gb":8,"ports":["usb-c"]}PostgreSQL: json və jsonb, operatorlar, GIN
PostgreSQL-də iki tip var. json mətni olduğu kimi saxlayır — boşluqlar, açarların sırası və təkrar açarlar daxil — və hər müraciətdə yenidən təhlil edir. jsonb yazılarkən ikili formaya çevrilir: təkrar açarlardan sonuncusu qalır, açarlar yenidən düzülür, oxumaq sürətlidir, indeks və «ehtiva edir» operatorları dəstəklənir. Qayda sadədir: demək olar həmişə jsonb; json yalnız mətni dəqiq olduğu kimi saxlamaq lazım olanda. Bu bölmənin kodu PGlite-də (PostgreSQL 18) yoxlanılıb.
SELECT '{"b": 1, "a": 2, "a": 3}'::json AS as_json,
'{"b": 1, "a": 2, "a": 3}'::jsonb AS as_jsonb;Gözlənilən nəticə
as_json | as_jsonb
---------------------------+------------------
{"b": 1, "a": 2, "a": 3} | {"a": 3, "b": 1}
(1 row)| Operator | Mənası | Nümunə |
|---|---|---|
-> / ->> | açar və ya indeks üzrə: JSON / mətn | specs ->> 'color' |
#> / #>> | yol massivi üzrə: JSON / mətn | specs #>> '{ports,0}' |
@> | sol tərəf sağ tərəfi ehtiva edir | specs @> '{"color": "black"}' |
? | belə açar (və ya massivdə belə sətir) var | specs ? 'wireless' |
|| / - | birləşdirmək / açarı silmək | specs - 'color' |
CREATE TABLE product_specs (product_id int PRIMARY KEY, specs jsonb NOT NULL);
INSERT INTO product_specs VALUES
(1, '{"ram_gb": 16, "color": "silver", "ports": ["usb-c", "hdmi"]}'),
(2, '{"ram_gb": 8, "color": "black", "ports": ["usb-c"]}'),
(3, '{"color": "black", "wireless": true}'),
(9, '{"size_in": 27, "ports": ["hdmi", "dp"]}');
CREATE INDEX idx_specs ON product_specs USING GIN (specs);
SELECT product_id,
specs -> 'ports' AS ports,
specs #>> '{ports,0}' AS first_port,
(specs ->> 'ram_gb')::int * 2 AS double_ram
FROM product_specs
WHERE specs @> '{"color": "black"}'
ORDER BY product_id;
SELECT product_id FROM product_specs
WHERE specs -> 'ports' ? 'hdmi'
ORDER BY product_id;Gözlənilən nəticə
product_id | ports | first_port | double_ram
------------+-----------+------------+------------
2 | ["usb-c"] | usb-c | 16
3 | | |
(2 rows)
product_id
------------
1
9
(2 rows)->> mətn qaytarır, ona görə hesablamadan əvvəl ::int ilə çevrilir.GIN (Generalized Inverted Index) sənədin içindəki bütün açar və qiymətlərin «tərs indeksi»dir — kitabın sonundakı mövzu göstəricisi kimi. Susmaya görə operator sinfi (jsonb_ops) @>, ?, ?|, ?& sorğularını sürətləndirir; jsonb_path_ops daha kiçik və sürətlidir, amma yalnız @>-ni (və jsonpath operatorlarını) dəstəkləyir. specs ->> 'color' = 'black' üçün GIN kömək etmir — orada adi B-tree ifadə indeksi lazımdır: CREATE INDEX ON product_specs ((specs ->> 'color')). Cədvəl kiçik olduğu üçün planlayıcını SET enable_seqscan = off ilə indeksə «məcbur» edirik:
SET enable_seqscan = off;
EXPLAIN (COSTS OFF)
SELECT product_id FROM product_specs WHERE specs @> '{"color": "black"}';
EXPLAIN (COSTS OFF)
SELECT product_id FROM product_specs WHERE specs ->> 'color' = 'black';Gözlənilən nəticə
QUERY PLAN
------------------------------------------------------------
Bitmap Heap Scan on product_specs
Recheck Cond: (specs @> '{"color": "black"}'::jsonb)
-> Bitmap Index Scan on idx_specs
Index Cond: (specs @> '{"color": "black"}'::jsonb)
(4 rows)
QUERY PLAN
-------------------------------------------------------
Seq Scan on product_specs
Disabled: true
Filter: ((specs ->> 'color'::text) = 'black'::text)
(3 rows)@> GIN indeksindən keçir, ->> = isə yenə ardıcıl oxunur (Disabled: true — planlayıcının başqa yolu yoxdur).| Tapşırıq | SQLite | PostgreSQL (jsonb) | MySQL 8 |
|---|---|---|---|
| Qiymət oxumaq | d ->> '$.a' | d ->> 'a' | d ->> '$.a' |
| Massivi sətirlərə açmaq | json_each | jsonb_array_elements | JSON_TABLE |
| Qrupdan massiv | json_group_array | jsonb_agg | JSON_ARRAYAGG |
| Obyekt qurmaq | json_object | jsonb_build_object | JSON_OBJECT |
| Sahəni dəyişmək | json_set | jsonb_set | JSON_SET |
| İndeks | ifadə indeksi | GIN və ya ifadə indeksi | generasiya olunan sütun üzrə indeks |
JSON nə vaxt pis fikirdir və harada yerindədir
- Sahə hər sətirdə var (qiymət, müştəri, tarix) — bu, adi sütundur.
- Sahə başqa cədvələ istinad edir — JSON-un içində xarici açar və
JOINüçün indeks olmur; id massivləri əvəzinə əlaqə cədvəli qur. NOT NULL,CHECK,UNIQUElazımdır — JSON-un içində tiplər və qaydalar özbaşına yoxlanılmır.- Böyük sənəddə tez-tez bir sahə dəyişir — hər dəfə bütün sənəd yenidən yazılır.
Bəzi JSON sahəsi «populyarlaşıbsa», onu generasiya olunan sütuna çıxarmaq olar: dəyər JSON-dan avtomatik hesablanır, amma adi sütun kimi indekslənir və sorğularda sadə görünür. SQLite ALTER TABLE ilə yalnız VIRTUAL (saxlanmayan) belə sütun əlavə etməyə icazə verir:
CREATE TABLE product_specs (
product_id INTEGER PRIMARY KEY REFERENCES products(id),
specs TEXT NOT NULL CHECK (json_valid(specs))
);
INSERT INTO product_specs VALUES
(1, '{"ram_gb": 16, "color": "silver", "ports": ["usb-c", "hdmi"]}'),
(2, '{"ram_gb": 8, "color": "black", "ports": ["usb-c"]}'),
(3, '{"color": "black", "wireless": true}'),
(9, '{"size_in": 27, "ports": ["hdmi", "dp"]}');
ALTER TABLE product_specs
ADD COLUMN color TEXT GENERATED ALWAYS AS (specs ->> '$.color') VIRTUAL;
CREATE INDEX idx_specs_color ON product_specs (color);
SELECT product_id, color FROM product_specs WHERE color = 'black' ORDER BY product_id;Gözlənilən nəticə
product_id | color 2 | black 3 | black
Mini layihə: API-dən sifarişlərin idxalı. JSON-un ən sağlam yeri sistemin sərhədidir: xidmət JSON göndərir, biz isə onu dərhal adi cədvəllərə çeviririk.
Xam JSON-u saxla
Gələn sorğunun gövdəsi
json_validyoxlaması olanapi_orderscədvəlinə yazılır — problem olsa, orijinal əlində qalır.Massivi aç
json_each(a.body, '$.items')hər mal üçün bir sətir verir.Relyasiya cədvəlinə yaz
INSERT INTO orders ... SELECT—->>qiymətləri adi sütunlara düşür.Adi SQL ilə yoxla
JOINilə müştəri və məhsul adları, məbləğlər.
CREATE TABLE api_orders (id INTEGER PRIMARY KEY, body TEXT CHECK (json_valid(body)));
INSERT INTO api_orders (body) VALUES
('{"customer_id": 4, "date": "2025-08-01",
"items": [{"product_id": 3, "qty": 2}, {"product_id": 5, "qty": 3}]}'),
('{"customer_id": 7, "date": "2025-08-02",
"items": [{"product_id": 10, "qty": 1}]}');
INSERT INTO orders (customer_id, product_id, quantity, order_date)
SELECT a.body ->> '$.customer_id', i.value ->> '$.product_id',
i.value ->> '$.qty', a.body ->> '$.date'
FROM api_orders AS a, json_each(a.body, '$.items') AS i;
SELECT o.id, c.name AS customer, p.name AS product, o.quantity,
ROUND(o.quantity * p.price, 2) AS amount
FROM orders AS o
JOIN customers AS c ON c.id = o.customer_id
JOIN products AS p ON p.id = o.product_id
WHERE o.id > 12
ORDER BY o.id;Gözlənilən nəticə
id | customer | product | quantity | amount 13 | Olga Ivanova | Headphones | 2 | 241 14 | Olga Ivanova | Pen set | 3 | 23.7 15 | Mehmet Kaya | Chess set | 1 | 42
Diqqət et: JSON yalnız sistemin sərhədində yaşadı — idxaldan sonra məlumat yenə relyasiyadır, xarici açarlar, indekslər və adi GROUP BY işləyir. Bu, JSON-un SQL-də ən sağlam istifadəsidir.
Tapşırıq
Başlanğıc koddakı product_specs cədvəlindən ports massivi olan hər məhsulun adını və port sayını (ports, json_array_length ilə) göstər. Port sayına görə azalan, sonra ada görə sırala.
CREATE TABLE product_specs (
product_id INTEGER PRIMARY KEY REFERENCES products(id),
specs TEXT NOT NULL CHECK (json_valid(specs))
);
INSERT INTO product_specs VALUES
(1, '{"ram_gb": 16, "color": "silver", "ports": ["usb-c", "hdmi"]}'),
(2, '{"ram_gb": 8, "color": "black", "ports": ["usb-c"]}'),
(3, '{"color": "black", "wireless": true}'),
(9, '{"size_in": 27, "ports": ["hdmi", "dp"]}');
SELECT p.name
FROM product_specs AS s
JOIN products AS p ON p.id = s.product_id;Gözlənilən nəticə
name | ports Laptop | 2 Monitor | 2 Smartphone | 1
Tapşırıq
API üçün kateqoriyalar siyahısı qur: hər kateqoriya üçün məhsulların sayı (products) və adlarının əlifba sırası ilə JSON massivi (names). Kateqoriyaya görə sırala.
SELECT category, COUNT(*) AS products
FROM products
GROUP BY category
ORDER BY category;Gözlənilən nəticə
category | products | names Accessories | 2 | ["Backpack","Water bottle"] Electronics | 4 | ["Headphones","Laptop","Monitor","Smartphone"] Games | 1 | ["Chess set"] Home | 1 | ["Desk lamp"] Stationery | 2 | ["Notebook","Pen set"]
Yadda saxla
- SQLite JSON-u
TEXT(və yajsonb()iləBLOB) kimi saxlayır;CHECK (json_valid(...))zibili buraxmır. ->JSON parçası,->>vəjson_extractadi SQL qiyməti qaytarır; olmayan yolNULLverir.json_eachmassivi sətirlərə açır;json_object,json_group_arraycədvəldən JSON qurur.- PostgreSQL-də demək olar həmişə
jsonb:@>və?GIN indeksi ilə sürətlənir,->> =üçün ifadə indeksi lazımdır. - Sabit, əlaqəli, yoxlanılmalı sahələr sütunlarda qalır; JSON — həqiqətən dəyişkən atributlar və sistemin sərhədi üçün.