Triggerlər

Verilənlər bazasının `INSERT`, `UPDATE` və `DELETE` zamanı özü icra etdiyi kod: qalığın avtomatik azalması, audit jurnalı, səhv məlumatın `RAISE` ilə rədd edilməsi və triggerlərin gizli təhlükələri.

  • İrəli
  • 22 dəq
  • 12 sual
  • 28 dərsdən 20-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • BEFORE, AFTER və INSTEAD OF triggerləri yaratmaq, onların içində NEW və OLD sətirlərindən istifadə etmək
  • Trigger ilə audit jurnalı aparmaq və qalıq kimi asılı qiymətləri sinxron saxlamaq
  • Səhv məlumatı RAISE(ABORT, ...) ilə dayandırmaq və ABORT, FAIL, IGNORE, ROLLBACK rejimlərini fərqləndirmək
  • Rekursiya və gizli məntiq risklərini görmək, SQLite, PostgreSQL və MySQL sintaksisini müqayisə etmək

Mağaza bazasında hər yeni sifariş məhsulun qalığını azaltmalı, hər qiymət dəyişikliyi isə iz qoymalıdır: nə, nə vaxt dəyişib. Bunu saytın kodunda etməyi unutmamaq olar — amma admin panelində, mobil tətbiqdə və gecə işləyən idxal skriptində də. Bir yeri yaddan çıxarsan, qalıq səhv olacaq. Trigger belə qaydanı bazanın özünə köçürür: əmri hansı proqram göndərməsindən asılı olmayaraq, VBİS onu hər INSERT, UPDATE və ya DELETE zamanı avtomatik icra edir. Bu dərsdə SQLite-da triggerlər quracağıq (hər nümunəni icra edə bilərsən), onların harada kömək edib, harada zərər verdiyini görəcək və sintaksisi PostgreSQL və MySQL ilə müqayisə edəcəyik.

Trigger necə qurulur

TriggerTərif

Bazada saxlanan, adı olan SQL əmrləri bloku. Müəyyən cədvəldə və ya görünüşdə müəyyən hadisə (INSERT, UPDATE, DELETE) baş verəndə avtomatik icra olunur; onu birbaşa çağırmaq olmur.

Triggerin dörd hissəsi var: vaxt (BEFORE — dəyişiklikdən əvvəl, AFTER — sonra, INSTEAD OF — onun əvəzinə), hadisə (INSERT, UPDATE, UPDATE OF sütun, DELETE), cədvəl və BEGIN ... END arasındakı gövdə. İstəyə bağlı WHEN şərti gövdənin konkret sətir üçün icra olunub-olunmayacağını həll edir.

SQL
CREATE TRIGGER [IF NOT EXISTS] trigger_name
{BEFORE | AFTER | INSTEAD OF} {INSERT | UPDATE [OF col, ...] | DELETE}
ON table_name
[FOR EACH ROW]
[WHEN condition]
BEGIN
  statement;
  ...
END;
SQLite-da ümumi forma: kvadrat mötərizələr istəyə bağlı hissələrdir, fiqurlu mötərizələr «birini seç» deməkdir.

Gövdənin içində iki xüsusi sətir var: **NEW — sətrin dəyişiklikdən sonrakı halı, OLD** — əvvəlki halı. Hansının mövcud olduğu hadisədən asılıdır:

HadisəOLDNEW
INSERT—yeni sətir
UPDATEdəyişiklikdən əvvəlki qiymətlərdəyişiklikdən sonrakı qiymətlər
DELETEsilinən sətir—

SQLite triggerləri yalnız hər sətir üçün (FOR EACH ROW) işlədir: əmr 5 sətri dəyişirsə, gövdə 5 dəfə icra olunur (bu sözləri yazmamaq da olar). İlk triggerimiz hər yeni sifarişdən sonra qalığı azaldır. Headphones-un qalığı 40 idi, 5 nömrəli müştəri 4 ədəd sifariş edir:

SQL
CREATE TRIGGER orders_reduce_stock
AFTER INSERT ON orders
FOR EACH ROW
BEGIN
  UPDATE products
  SET stock = stock - NEW.quantity
  WHERE id = NEW.product_id;
END;

INSERT INTO orders (customer_id, product_id, quantity, order_date)
VALUES (5, 3, 4, '2025-08-01');

SELECT name, stock FROM products WHERE id = 3;
Gözlənilən nəticə
name | stock
Headphones | 36
Proqram yalnız sifarişi yazdı — qalığı baza özü azaltdı.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Audit jurnalı: AFTER UPDATE

Audit — triggerin klassik işidir. price_log cədvəlini və yalnız price sütunu dəyişdiriləndə (UPDATE OF price) və qiymət həqiqətən fərqlənəndə (WHEN) işə düşən trigger yaradırıq. changed_at sütunu cari vaxtı avtomatik alır; onu göstərmirik, çünki hər icrada fərqlidir.

SQL
CREATE TABLE price_log (
  id         INTEGER PRIMARY KEY,
  product_id INTEGER,
  old_price  REAL,
  new_price  REAL,
  changed_at TEXT DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP
);

CREATE TRIGGER products_log_price
AFTER UPDATE OF price ON products
FOR EACH ROW
WHEN OLD.price <> NEW.price
BEGIN
  INSERT INTO price_log (product_id, old_price, new_price)
  VALUES (OLD.id, OLD.price, NEW.price);
END;

UPDATE products SET price = ROUND(price * 1.1, 2) WHERE category = 'Stationery';
UPDATE products SET price = 42 WHERE name = 'Chess set';   -- same price
UPDATE products SET stock = 7 WHERE name = 'Laptop';       -- price not touched

SELECT product_id, old_price, new_price FROM price_log ORDER BY id;
Gözlənilən nəticə
product_id | old_price | new_price
4 | 3.2 | 3.52
5 | 7.9 | 8.69

Üç UPDATE icra olundu, jurnala isə iki sətir düşdü: Chess set-in qiymətinə yenə 42 yazıldı (WHEN onu süzdü), Laptop-un qalığının dəyişməsi isə price-a toxunmadı, ona görə trigger heç işə düşmədi.

Nəticəni təxmin et

Məsələ

Eyni trigger qüvvədədir. UPDATE products SET price = NULL WHERE id = 1; əmrindən sonra price_log-da nə olacaq? (Laptop 1450 manat idi.)

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) OLD.price <> NEW.price ifadəsi 1450 <> NULL olur, nəticəsi isə «doğru» yox, NULL-dur.
2) WHEN NULL-u «yalan» kimi qəbul edir, gövdə icra olunmur.
3) Jurnal boş qalır — qiymət iz qoymadan itdi! NULL-a davamlı müqayisə lazımdır: OLD.price IS NOT NEW.price.
SQL
CREATE TABLE price_log (product_id INTEGER, old_price REAL, new_price REAL);

CREATE TRIGGER products_log_price
AFTER UPDATE OF price ON products
FOR EACH ROW
WHEN OLD.price IS NOT NEW.price
BEGIN
  INSERT INTO price_log VALUES (OLD.id, OLD.price, NEW.price);
END;

UPDATE products SET price = NULL WHERE id = 1;
UPDATE products SET price = 7.9  WHERE id = 5;   -- unchanged

SELECT * FROM price_log;
Gözlənilən nəticə
product_id | old_price | new_price
1 | 1450 | NULL
IS NOT NULL-a keçidi də tutur, dəyişməyən qiyməti isə yenə buraxır.

BEFORE və INSTEAD OF: yoxlama və görünüşlər

CHECK məhdudiyyəti («CREATE TABLE: məlumat tipləri və məhdudiyyətlər») yalnız sətrin özünə baxa bilər. «Anbardakından çox sifariş vermək olmaz» qaydası isə başqa cədvəli yoxlayır — burada BEFORE trigger kömək edir. RAISE(ABORT, 'mesaj') funksiyası əmri xəta ilə dayandırır və həmin əmrin indiyədək dəyişdirdiyi bütün sətirləri geri qaytarır. Monitor-un qalığı 0-dır:

SQL
CREATE TRIGGER orders_check_stock
BEFORE INSERT ON orders
FOR EACH ROW
WHEN NEW.quantity > (SELECT stock FROM products WHERE id = NEW.product_id)
BEGIN
  SELECT RAISE(ABORT, 'not enough stock');
END;

INSERT INTO orders (customer_id, product_id, quantity, order_date)
VALUES (2, 9, 1, '2025-08-02');
Gözlənilən nəticə
Error: not enough stock

RAISE-in dörd rejimi var. Tutaq ki, tranzaksiyanın içində bir sifariş artıq yazılıb, sonra bir INSERT üç sətir əlavə edir və ikinci sətir qaydanı pozur:

RejimNə olurQalan yeni sətirlər
ABORTxəta; bu əmrin bütün sətirləri ləğv olunur, əvvəlki əmr qalır1
FAILxəta; bu əmrin artıq yazılmış sətirləri qalır2
IGNORExəta yoxdur; yalnız pis sətir buraxılır3
ROLLBACKxəta; bütün tranzaksiya ləğv olunur0
SQL
CREATE TRIGGER orders_skip_bad
BEFORE INSERT ON orders
FOR EACH ROW
WHEN NEW.quantity > (SELECT stock FROM products WHERE id = NEW.product_id)
BEGIN
  SELECT RAISE(IGNORE);
END;

INSERT INTO orders (customer_id, product_id, quantity, order_date)
VALUES (2, 4, 5, '2025-08-02'),
       (2, 9, 1, '2025-08-02'),    -- Monitor: skipped
       (4, 1, 2, '2025-08-02');

SELECT id, product_id, quantity FROM orders WHERE id > 12;
Gözlənilən nəticə
id | product_id | quantity
13 | 4 | 5
14 | 1 | 2
IGNORE ilə Monitor sifarişi səssizcə atıldı, digər ikisi yazıldı.

Üç cədvəli birləşdirən görünüşə («İndekslər, görünüşlər və tranzaksiyalar» dərsində tanış olmuşduq) adi qaydada sətir əlavə etmək olmur: SQLite yeni sətrin hansı cədvələ aid olduğunu bilmir. INSTEAD OF trigger (yalnız görünüşlərdə icazəlidir) bunu izah edir: «kimsə görünüşə yazanda bunun əvəzinə bunu et». İndi proqram sifarişi müştərinin və məhsulun adı ilə əlavə edə bilər, id-ləri isə trigger tapır.

SQL
CREATE VIEW order_lines AS
SELECT o.id, c.name AS customer, p.name AS product, o.quantity, o.order_date
FROM orders AS o
JOIN customers AS c ON c.id = o.customer_id
JOIN products  AS p ON p.id = o.product_id;

CREATE TRIGGER order_lines_insert
INSTEAD OF INSERT ON order_lines
FOR EACH ROW
BEGIN
  INSERT INTO orders (customer_id, product_id, quantity, order_date)
  VALUES ((SELECT id FROM customers WHERE name = NEW.customer),
          (SELECT id FROM products  WHERE name = NEW.product),
          NEW.quantity, NEW.order_date);
END;

INSERT INTO order_lines (customer, product, quantity, order_date)
VALUES ('Olga Ivanova', 'Chess set', 2, '2025-08-03');

SELECT * FROM order_lines WHERE id > 11 ORDER BY id;
Gözlənilən nəticə
id | customer | product | quantity | order_date
12 | Anar Mustafayev | Notebook | 10 | 2025-07-07
13 | Olga Ivanova | Chess set | 2 | 2025-08-03

Trigger zəncirləri: tələlər və mini layihə

Triggerin əmrləri başqa triggerləri işə sala bilər. Aşağıda sifarişlərin əlavəsi orders_reduce_stock-u, onun products üzərindəki UPDATE-i isə products_log_stock-u işə salır: bir INSERT nəticəsində üç cədvəl dəyişir.

SQL
CREATE TABLE stock_log (product_id INTEGER, old_stock INTEGER, new_stock INTEGER);

CREATE TRIGGER orders_reduce_stock AFTER INSERT ON orders
BEGIN
  UPDATE products SET stock = stock - NEW.quantity WHERE id = NEW.product_id;
END;

CREATE TRIGGER products_log_stock AFTER UPDATE OF stock ON products
BEGIN
  INSERT INTO stock_log VALUES (NEW.id, OLD.stock, NEW.stock);
END;

INSERT INTO orders (customer_id, product_id, quantity, order_date)
VALUES (1, 4, 50, '2025-08-05'), (3, 8, 2, '2025-08-05');

SELECT * FROM stock_log;
Gözlənilən nəticə
product_id | old_stock | new_stock
4 | 500 | 450
8 | 120 | 118

Belə zəncirlər güclüdür, amma gözəgörünməzdir: proqram kodunda INSERT INTO orders oxuyan adam üç cədvəlin dəyişdiyini bilmir. Öz cədvəlini dəyişən trigger hətta özünü yenidən çağıra bilər. SQLite susmaya görə qoruyur: PRAGMA recursive_triggers söndürülüb və trigger özünü təkrar işə salmır. Onu yandırsan, dayanma şərti mütləqdir, yoxsa:

SQL
PRAGMA recursive_triggers = ON;

CREATE TRIGGER products_bump AFTER UPDATE ON products
BEGIN
  UPDATE products SET stock = stock + 1 WHERE id = NEW.id;   -- updates itself
END;

UPDATE products SET price = 1400 WHERE id = 1;
Gözlənilən nəticə
Error: too many levels of trigger recursion

Mini layihə: üç triggerlə anbar nəzarəti. Tələləri bilə-bilə təhlükəsiz zəncir quraq: hər trigger bir iş görür və adı nə etdiyini deyir.

  1. Yoxla

    BEFORE INSERT qalıqdan böyük miqdarı RAISE(ABORT) ilə rədd edir.

  2. Götür

    AFTER INSERT qalıqdan NEW.quantity çıxır.

  3. Qaytar

    AFTER DELETE ləğv olunan sifarişin OLD.quantity-sini qalığa qaytarır.

  4. Sına

    Sifarişlər əlavə et, birini ləğv et və qalığı əl ilə hesabla: Laptop 8 − 3 + 3 = 8, Water bottle 120 − 20 = 100.

SQL
CREATE TRIGGER orders_check_stock BEFORE INSERT ON orders
WHEN NEW.quantity > (SELECT stock FROM products WHERE id = NEW.product_id)
BEGIN
  SELECT RAISE(ABORT, 'not enough stock');
END;
CREATE TRIGGER orders_take_stock AFTER INSERT ON orders
BEGIN
  UPDATE products SET stock = stock - NEW.quantity WHERE id = NEW.product_id;
END;
CREATE TRIGGER orders_return_stock AFTER DELETE ON orders
BEGIN
  UPDATE products SET stock = stock + OLD.quantity WHERE id = OLD.product_id;
END;

INSERT INTO orders (customer_id, product_id, quantity, order_date)
VALUES (4, 1, 3, '2025-08-10'), (4, 8, 20, '2025-08-10');
DELETE FROM orders WHERE id = 13;              -- the laptop order is cancelled

SELECT p.name, p.stock,
       (SELECT COUNT(*) FROM orders AS o WHERE o.product_id = p.id) AS orders
FROM products AS p
WHERE p.id IN (1, 8)
ORDER BY p.id;
Gözlənilən nəticə
name | stock | orders
Laptop | 8 | 1
Water bottle | 100 | 2

PostgreSQL və MySQL-də triggerlər

PostgreSQL-də gövdə triggerin içində yazılmır: əvvəlcə RETURNS trigger qaytaran trigger funksiyası (adətən PL/pgSQL dilində), sonra onu EXECUTE FUNCTION ilə çağıran trigger yaradılır. Sətir səviyyəli BEFORE funksiyası RETURN NEW (yazılacaq sətir — onu dəyişmək də olar!) və ya sətri buraxmaq üçün NULL qaytarmalıdır; xəta RAISE EXCEPTION ilə verilir. Kod PGlite-də (WebAssembly-də PostgreSQL 18) yoxlanılıb:

SQL
CREATE FUNCTION orders_before_insert() RETURNS trigger
LANGUAGE plpgsql AS $$
BEGIN
  IF NEW.quantity > (SELECT stock FROM products WHERE id = NEW.product_id) THEN
    RAISE EXCEPTION 'not enough stock for product %', NEW.product_id;
  END IF;
  UPDATE products SET stock = stock - NEW.quantity WHERE id = NEW.product_id;
  RETURN NEW;
END;
$$;

CREATE TRIGGER orders_stock
BEFORE INSERT ON orders
FOR EACH ROW EXECUTE FUNCTION orders_before_insert();

INSERT INTO orders (product_id, quantity) VALUES (3, 4);
SELECT name, stock FROM products ORDER BY id;
INSERT INTO orders (product_id, quantity) VALUES (9, 1);

Gözlənilən nəticə

    name    | stock
------------+-------
 Headphones |    36
 Monitor    |     0
(2 rows)

ERROR:  not enough stock for product 9
CONTEXT:  PL/pgSQL function orders_before_insert() line 4 at RAISE
PostgreSQL: yoxlama və qalığın azaldılması bir funksiyada.

MySQL gövdəni SQLite kimi birbaşa triggerin içinə yazır, amma klient içəridəki nöqtəli vergüllər üçün DELIMITER tələb edir, xəta isə SIGNAL ilə verilir. BEFORE triggerində SET NEW.sütun = ... yazmaq olar; SQLite NEW-u ümumiyyətlə dəyişə bilmir — orada AFTER trigger və UPDATE yazılır. MySQL triggeri öz cədvəlini dəyişə də bilməz.

SQL
-- MySQL 8
DELIMITER //
CREATE TRIGGER orders_check_stock
BEFORE INSERT ON orders
FOR EACH ROW
BEGIN
  IF NEW.quantity > (SELECT stock FROM products WHERE id = NEW.product_id) THEN
    SIGNAL SQLSTATE '45000' SET MESSAGE_TEXT = 'not enough stock';
  END IF;
  UPDATE products SET stock = stock - NEW.quantity WHERE id = NEW.product_id;
END//
DELIMITER ;
MySQL: eyni qayda; 45000 — istifadəçinin öz xətaları üçün SQLSTATE kodu.
XüsusiyyətSQLitePostgreSQLMySQL
GövdəBEGIN … ENDayrıca funksiya (PL/pgSQL)BEGIN … END
Səviyyəyalnız sətirsətir və əmr (FOR EACH STATEMENT)yalnız sətir
INSTEAD OFgörünüşlərdəgörünüşlərdəyoxdur
BEFORE-də NEW-u dəyişməkolmurNEW.x := …; RETURN NEWSET NEW.x = …
Xəta ilə dayandırmaqRAISE(ABORT, '…')RAISE EXCEPTION '…'SIGNAL SQLSTATE '45000'
Bir hadisədə bir neçə triggersıra sənədləşdirilməyibad üzrə əlifba sırasıFOLLOWS / PRECEDES

Tapşırıq

Ləğv olunan sifarişlər iz qoymadan itməməlidir. deleted_orders (order_id, customer_id, product_id, quantity) cədvəlini və orders üzərində silinən sətri ora köçürən AFTER DELETE triggerini yarat. Sonra 1 nömrəli müştərinin bütün sifarişlərini sil və deleted_orders-i order_id üzrə sıralayıb göstər.

Tapşırıq · SQL
CREATE TABLE deleted_orders (
  order_id INTEGER, customer_id INTEGER, product_id INTEGER, quantity INTEGER
);

-- write the trigger here

DELETE FROM orders WHERE customer_id = 1;

SELECT * FROM deleted_orders ORDER BY order_id;
Gözlənilən nəticə
order_id | customer_id | product_id | quantity
1 | 1 | 1 | 1
2 | 1 | 3 | 2
12 | 1 | 4 | 10

Tapşırıq

Sayğacı aktual saxla: courses-ə enrolled INTEGER DEFAULT 0 sütunu artıq əlavə olunub və cari qeydiyyat sayı ilə doldurulub. enrollments-ə hər yeni sətirdən sonra enrolled-i 1 artıran trigger yarat. 4 və 7 nömrəli şagirdləri 6 nömrəli kursa (Python Basics) yaz və 6 və 7 nömrəli kursların title və enrolled sütunlarını id üzrə sıralayıb göstər.

Tapşırıq · SQL
ALTER TABLE courses ADD COLUMN enrolled INTEGER DEFAULT 0;
UPDATE courses
SET enrolled = (SELECT COUNT(*) FROM enrollments AS e WHERE e.course_id = courses.id);

-- write the trigger here

INSERT INTO enrollments (student_id, course_id, enrolled_on)
VALUES (4, 6, '2025-10-01'), (7, 6, '2025-10-01');

SELECT title, enrolled FROM courses WHERE id IN (6, 7) ORDER BY id;
Gözlənilən nəticə
title | enrolled
Python Basics | 5
English B1 | 2

Yadda saxla

  • Trigger INSERT, UPDATE və ya DELETE zamanı avtomatik icra olunur — bazaya hansı proqram yazırsa yazsın.
  • NEW — sonrakı sətir (INSERT, UPDATE), OLD — əvvəlki sətir (UPDATE, DELETE); WHEN və UPDATE OF triggerin nə vaxt işləyəcəyini daraldır.
  • BEFORE + RAISE(ABORT, ...) başqa cədvəllərə baxan yoxlamalar üçündür; IGNORE sətri səssizcə buraxır.
  • INSTEAD OF triggerləri görünüşləri yazıla bilən edir.
  • Triggerlər zəncir yaradır və gözəgörünməzdir: az, qısa, sənədləşdirilmiş saxla; NULL üçün IS NOT yaz.
  • PostgreSQL-də trigger funksiyası (RETURNS trigger, RETURN NEW), MySQL-də SIGNAL və SET NEW.x işlədilir.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. AFTER DELETE triggerinin gövdəsində hansı xüsusi sətir mövcuddur?