- Altı halın adını və suallarını bilmək
- Hal şəkilçilərini ahəngə və bitişdirici samitlərə görə seçmək
- Müəyyən və qeyri-müəyyən təsirlik halı fərqləndirmək
- Mənsubiyyət şəkilçili isimləri hallandırmaq
Leyla deyir: Evdən çıxdım, məktəbə getdim, kitabı Aysələ verdim. Bir cümlədə dörd müxtəlif şəkilçi: -dən, -ə, -ı, -ə. Rus dilində bu mənalar önlüklərlə və sonluqlarla, ingilis dilində isə önlüklərlə (from, to) verilir, Azərbaycan dilində isə hal şəkilçiləri ilə. Onları bilmədən bir cümlə də qurmaq olmaz.
Altı hal
İsmin hal şəkilçiləri ilə dəyişməsinə hallanma deyilir. Azərbaycan dilində altı hal var. Hər halın öz sualları və şəkilçisi var; şəkilçi ahəng qanununa görə seçilir, saitlə bitən sözlərdə isə bəzi hallarda bitişdirici samit (n, y) əlavə olunur.
| Hal | Sualları | Samitdən sonra | Saitdən sonra | Nümunələr |
|---|---|---|---|---|
| Adlıq | kim? nə? hara? | — | — | ev, kitab, ata |
| Yiyəlik | kimin? nəyin? haranın? | -ın⁴ | -nın⁴ | evin, kitabın, atanın |
| Yönlük | kimə? nəyə? haraya? | -a² | -ya² | evə, kitaba, ataya |
| Təsirlik | kimi? nəyi? haranı? | -ı⁴ | -nı⁴ | evi, kitabı, atanı |
| Yerlik | kimdə? nədə? harada? | -da² | -da² | evdə, kitabda, atada |
| Çıxışlıq | kimdən? nədən? haradan? | -dan² | -dan² | evdən, kitabdan, atadan |
| Hal | kitab | şəhər | yol | Bakı |
|---|---|---|---|---|
| Adlıq | kitab | şəhər | yol | Bakı |
| Yiyəlik | kitabın | şəhərin | yolun | Bakının |
| Yönlük | kitaba | şəhərə | yola | Bakıya |
| Təsirlik | kitabı | şəhəri | yolu | Bakını |
| Yerlik | kitabda | şəhərdə | yolda | Bakıda |
| Çıxışlıq | kitabdan | şəhərdən | yoldan | Bakıdan |
Bitişdirici samitlər və səs dəyişmələri
Saitlə bitən sözlərə yiyəlik və təsirlik halda n, yönlük halda y əlavə olunur: ata-n-ın, ata-n-ı, ata-y-a. Yerlik və çıxışlıq halda bitişdirici samit olmur: atada, atadan. Çoxhecalı sözün sonundakı q və k saitlə başlayan şəkilçidən əvvəl ğ və y-yə keçir: yarpaq → yarpağın, yarpağa, yarpağı, amma yarpaqda, yarpaqdan; ürək → ürəyə.
Müəyyən və qeyri-müəyyən
Təsirlik və yiyəlik hal müəyyən və qeyri-müəyyən ola bilər. Kitabı oxudum — konkret, məlum kitabı oxudum. Kitab oxudum — hansısa kitab oxudum, məşğuliyyətdən danışıram. Eyni qayda yiyəlikdə də var: müəllimin kitabı — konkret müəllimin kitabı, müəllim kitabı — müəllimlər üçün olan kitab.
Mənsubiyyət şəkilçisindən sonra
III şəxs mənsubiyyət şəkilçisindən (-ı⁴, -sı⁴) sonra bütün hal şəkilçilərindən əvvəl n gəlir: evi → evinin, evinə, evini, evində, evindən; atası → atasının, atasına, atasını, atasında, atasından. I və II şəxsdən sonra isə şəkilçi birbaşa artırılır: evim → evimə, evimdə.
Mötərizədəki sözü lazımi halda yaz:
Leyla ___ (məktəb) gedir.
Biz ___ (Gəncə) gəldik.
Mən ___ (bu kitab) oxudum.
Elvin ___ (dostu) zəng etdi.
Həllini göstərHəllini gizlət
haradan? → çıxışlıq: Gəncədən
nəyi? → müəyyən təsirlik: bu kitabı
kimə? → yönlük; III şəxs mənsubiyyətdən sonra n: dostuna
- 1.Aysel (kitabxana — haraya?) getdi.
- 2.Bu, (müəllim — kimin?) çantasıdır.
- 3.Mən bu (film — nəyi?) iki dəfə izləmişəm.
- 4.Uşaqlar (həyət — harada?) oynayır.
- 5.Qatar (Gəncə — haradan?) gəldi.
- 6.Kitabı (Leyla — kimə?) verdim.
- 7.Bu (yarpaq — nəyin?) rəngi sarıdır.
- 8.Murad (atası — kimdən?) icazə aldı.
Əsas fikirlər
- Altı hal var: adlıq, yiyəlik, yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq.
- Şəkilçilər: -ın⁴, -a², -ı⁴, -da², -dan²; saitdən sonra -nın⁴, -ya², -nı⁴.
- Halı sual müəyyən edir: haraya? → yönlük, harada? → yerlik, haradan? → çıxışlıq.
- Təsirlik müəyyən (kitabı oxudum) və qeyri-müəyyən (kitab oxudum) olur.
- III şəxs mənsubiyyətdən sonra n gəlir (atasına); xüsusi isimlər apostrofsuz yazılır (Bakıda).
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.