- Sınıfın özelliklerini söylemek ve evcil köpeğin organ sistemlerini açıklamak
- Diş formülünden diş sayısını hesaplamak
- Tek deliklileri, keselileri ve plasentalıların başlıca takımlarını ayırt etmek
- Beş omurgalı sınıfını kalp, solunum, vücut sıcaklığı ve gelişmeye göre karşılaştırmak
Balina okyanusta yüzer, yarasa gece uçar, köstebek toprağın altında tünel kazar, ceylan Şirvan ovasında koşar; ama dördü de memelidir. Onları birleştiren başlıca özellik adındadır: yavrularını sütle beslerler. Memeliler Mezozoik’te eski memeli benzeri sürüngenlerden türemiştir ve bugün karada, suda, havada ve toprağın içinde yaşarlar. İnsan da bu sınıfın bir üyesidir.
Sınıfın özellikleri
- Vücut kılla örtülüdür (kaba kıllar, yumuşak alt kıllar, dokunma kılları); deride ter, yağ, koku ve süt bezleri bulunur.
- Dişler kesici, köpek, küçük azı ve büyük azı dişlerine ayrılır ve çene yuvalarına oturur.
- Neredeyse hepsinde boyun bölümünde 7 omur vardır; zürafada da farede de.
- Göğüs ve karın boşluklarını diyafram ayırır; akciğerler alveollerden oluşur.
- Kalp dört odacıklıdır, sol aort yayı vardır, alyuvarlar çekirdeksizdir; vücut sıcaklığı sabittir.
- Beyin yarım kürelerinin kabuğu çok gelişmiştir; dış kulak, yani kulak kepçesi vardır.
göğüs boşluğunu karın boşluğundan ayıran kubbe biçimli kas bölmesi. Kasılınca göğüs boşluğu genişler ve soluk alınır. Yalnızca memelilerde bulunur.
Evcil köpek: yapı ve yaşam faaliyetleri
| Sistem | Evcil köpekte |
|---|---|
| Örtü | kaba kıllar, yumuşak alt kıllar ve bıyıklar; ter bezleri azdır (çoğu pati yastıklarında), bu yüzden sıcakta köpek dilini çıkarıp hızlı soluyarak serinler |
| İskelet | beyin kutusu büyüktür, alt çene kafatasına hareketli bağlanır; omurga 5 bölümlüdür: boyun (7), göğüs (13, kaburgalı), bel (7), sağrı (3 kaynaşmış omur), kuyruk; ön üye kuşağının temeli kürek kemikleridir, köprücük çok küçüktür; köpek parmakları üzerine basarak yürür |
| Sindirim | dudaklar, büyük köpek dişleri ve eti kesen yırtıcı dişler; tükürük bezleri → yemek borusu → tek odacıklı mide → ince bağırsak → kör bağırsak → kalın bağırsak; karaciğer, pankreas; etçillerin bağırsağı görece kısadır |
| Solunum ve kan | burun boşluğu → ses telli gırtlak → soluk borusu → bronşlar → alveollü akciğerler; soluk almayı diyafram ve kaburgalar arası kaslar sağlar; dört odacıklı kalp, iki dolaşım, vücut sıcaklığı 38–39 °C |
| Boşaltım | arka böbrekler → üreterler → idrar kesesi → üretra; kloak yoktur |
| Sinir ve duyu | beyin kabuğu kıvrımlıdır; başlıca duyu koku almadır (köpek izi kokusundan bulur), işitme keskindir, kulak kepçeleri hareketlidir; İ. P. Pavlov koşullu refleksleri köpekler üzerinde incelemiştir |
| Üreme | iç döllenme; embriyo rahimde gelişir ve annenin kanından besin ve oksijeni plasenta yoluyla alır; gebelik yaklaşık 2 ay sürer, yavrular gözleri kapalı doğar ve sütle beslenir |
- I, Ckesici ve köpek dişleri
- P, Mküçük azı ve büyük azı dişleri
- 3/33/3çizginin üstünde üst çenenin, altında alt çenenin bir yarısındaki dişler
Evcil köpeğin diş formülü. Formül her çenenin yalnızca yarısını gösterir, bu yüzden her çenenin toplamı 2 ile çarpılır: köpeğin 42 dişi vardır.
Diş sayısını bulun:
1) kedi: I 3/3 · C 1/1 · P 3/2 · M 1/1
2) yetişkin insan: I 2/2 · C 1/1 · P 2/2 · M 3/3
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Her yarıda 2 + 1 + 2 + 3 = 8 diş; 8 · 4 = 32 (yirmi yaş dişleriyle birlikte).
Kontrol: toplam her zaman çifttir, çünkü her diş sağda ve solda tekrarlanır.
Tavşanın diş formülü I 2/1 · C 0/0 · P 3/2 · M 3/3, ev faresininki I 1/1 · C 0/0 · P 0/0 · M 3/3. Her birinin dişlerini sayın; formüllerde hangi ortak özellik görülüyor?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Fare: 2 · (1 + 0 + 0 + 3) + 2 · (1 + 0 + 0 + 3) = 8 + 8 = 16.
Ortak özellik: C = 0 — köpek dişi yoktur, kesici dişlerle azı dişleri arasında boşluk kalır. Kesici dişler ömür boyu uzar ve kemirmeyle aşınır. Üst çenedeki 2 çift kesici diş tavşanı tavşansılara, farenin tek çift kesicisi ise kemiricilere yerleştirir.
Evcil köpek için doğru ifadeleri belirleyin.
1) omurgası beş bölümlüdür
2) göğüs ve karın boşluklarını diyafram ayırır
3) alyuvarları çekirdeklidir
4) sağ aort yayı vardır
5) embriyo plasenta yoluyla beslenir
6) üreterler kloağa açılır
A) 3, 4, 6 B) 1, 2, 4 C) 2, 3, 5 D) 1, 5, 6 E) 1, 2, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Doğru — diyafram yalnızca memelilerde vardır.
3) Yanlış — memelilerin alyuvarları çekirdeksizdir.
4) Yanlış — memelilerde sol aort yayı kalır (kuşlarda sağ).
5) Doğru.
6) Yanlış — köpekte kloak yoktur, üreterler idrar kesesine açılır.
Doğru cevap: E) 1, 2, 5.
Memelilerin çeşitliliği
| Grup | Temel özellikler | Örnekler |
|---|---|---|
| Tek delikliler (monotremler) | yumurta bırakır, kloakları vardır; süt bezlerinin memesi yoktur, yavru sütü kıllardan yalar; vücut sıcaklığı görece düşüktür | ekidne, ornitorenk (Avustralya ve yakın adalar) |
| Keseliler | yavru çok küçük ve gelişmemiş doğar, annenin karnındaki kesede memeden süt emerek büyür | kanguru, koala (Avustralya), opossum (Amerika) |
| Plasentalılar | embriyo rahimde plasentayla beslenir, yavrular görece gelişmiş doğar | memelilerin çoğu, insan da dâhil |
| Plasentalı takımı | Özellikler ve örnekler |
|---|---|
| Böcekçiller | küçük, uzun burunlu, küçük sivri dişli: kirpi, köstebek |
| Yarasalar | kanat parmaklar arasındaki deri zarıdır, karinaları vardır, yönlerini ultrasesle bulurlar: yarasalar |
| Kemiriciler | 1 çift üst ve 1 çift alt kesici diş ömür boyu uzar, köpek dişi yoktur: fare, sincap, kunduz |
| Tavşansılar | üst çenede 2 çift kesici diş, köpek dişi yok: yabani tavşan, ada tavşanı |
| Etçiller | büyük köpek dişleri, yırtıcı dişler, sivri pençeler: köpek, kurt, kedi, ayı, leopar |
| Yüzgeç ayaklılar | üyeler yüzgece dönüşmüş, deri altı yağ tabakası kalındır: foklar, Hazar foku |
| Balinalar | vücut balığa benzer, ön üyeler yüzgeç, arka üye yok, akciğerle solur: balina, yunus |
| Çift toynaklılar | 3. ve 4. parmaklar toynaklıdır, çoğu geviş getirir (karmaşık mide): ceylan, kızıl geyik, inek, koyun |
| Tek toynaklılar | ağırlık 3. parmağın toynağına biner: at, eşek, zebra |
| Hortumlular | hortum, burunla üst dudağın birleşmesidir; fildişleri değişmiş kesici dişlerdir: fil |
| Primatlar | beş parmaklı kavrayıcı eller, başparmak diğerlerinin karşısına gelir, tırnaklar, öne bakan gözler, büyük beyin: maymunlar, insan |
Eşleştirmeyi yapın.
1. Kemiriciler 2. Etçiller 3. Balinalar
a. köpek dişi yok, kesici dişler ömür boyu uzar
b. arka üyeleri yoktur
c. büyük köpek dişleri ve yırtıcı dişler vardır
d. kunduz
e. yunus
f. kurt
A) 1 – a, d; 2 – c, f; 3 – b, e B) 1 – a, f; 2 – c, d; 3 – b, e C) 1 – d; 2 – a, c, f; 3 – b, e D) 1 – a, d; 2 – b, f; 3 – c, e E) 1 – a, e; 2 – c, f; 3 – b, d
Çözümü gösterÇözümü gizle
Sonra özellikleri: a — kemiriciler, c — etçiller, b — balinalar.
1 – a, d; 2 – c, f; 3 – b, e.
Doğru cevap: A.
Mevsimsel uyumlar: ilkbahar ve sonbaharda tüy değiştirme, kışa karşı sık kürk ve kalın yağ tabakası; kirpi ve yarasalar kış uykusuna yatar, boz ayı kışı ininde uyuyarak geçirir; sincap besin depolar, bazı hayvanlar besin aramak için göç eder. Ekolojik gruplar: karada (ceylan, kurt), toprak altında (köstebek), suda (yunus, fok), havada uçan (yarasa) ve ağaçta yaşayan (sincap, maymunlar) memeliler. İnsan memeliler sınıfının bir üyesidir: onda da kıl, süt bezleri, diyafram, sol aort yaylı dört odacıklı kalp, çekirdeksiz alyuvarlar, 7 boyun omuru ve dört çeşit diş vardır, rahimde gelişmesi plasentayla olur; kavrayıcı elleri, tırnakları ve öne bakan gözleri onu primatlara yerleştirir.
Azerbaycan’ın nadir memelileri ve koruma alanları. Ön Asya leoparı, çizgili sırtlan, ceylan ve yaban keçisi Azerbaycan’ın Kırmızı Kitabı’na alınmıştır; Hazar foku dünyada yalnızca Hazar’da yaşar. Tabiat koruma alanlarında her türlü ekonomik etkinlik yasaktır, millî parklarda doğa korunur ama sınırlı turizme izin verilir, yaban hayatı koruma sahalarında ise belirli türler belirli bir süre korunur. Ceylanlar Şirvan Millî Parkı’nda, Dağıstan dağ keçisi ve kızıl geyik Zakatala Koruma Alanı’nda, Talış ormanlarının hayvanları Hirkan Millî Parkı’nda korunur.
Beş omurgalı sınıfının karşılaştırılması
| Sınıf | Kalp ve kan | Solunum | Vücut sıcaklığı | Döllenme ve gelişme |
|---|---|---|---|---|
| Balıklar | 2 odacık, yalnızca kirli kan, 1 dolaşım | solungaç | çevreye bağlı | çoğunda dış, suda; larva |
| İki yaşamlılar | 3 odacık, 3 çeşit kan, 2 dolaşım | akciğer + deri | çevreye bağlı | dış, suda; başkalaşım |
| Sürüngenler | 3 odacık, eksik bölme (timsah 4) | yalnızca akciğer | çevreye bağlı | iç; karada yumurta, doğrudan gelişme |
| Kuşlar | 4 odacık, 2 çeşit kan karışmaz, sağ aort yayı | akciğer + hava keseleri, çift solunum | sabit, 40–42 °C | iç; kireçli kabuklu yumurta, kuluçka |
| Memeliler | 4 odacık, 2 çeşit kan karışmaz, sol aort yayı, çekirdeksiz alyuvarlar | alveollü akciğer, diyafram | sabit (insanda yaklaşık 36,6 °C) | iç; çoğu plasentayla canlı doğurur, sütle besler |
Üç hayvanın özellikleri:
X — kalpte yalnızca kirli kan var, vücut sıcaklığı çevreye bağlı
Y — kalpte iki çeşit kan karışmaz, gaz alışverişi akciğerde hem soluk alırken hem verirken olur, idrar kesesi yok
Z — kalpte iki çeşit kan karışmaz, diyafram var, arka üyeleri yok
A) X – tatlı su levreği, Y – yarasa, Z – yunus
B) X – tatlı su levreği, Y – güvercin, Z – yunus
C) X – ova kurbağası, Y – güvercin, Z – yunus
D) X – tatlı su levreği, Y – güvercin, Z – evcil köpek
E) X – yunus, Y – penguen, Z – balina
Çözümü gösterÇözümü gizle
Y: çift solunum ve idrar kesesinin olmaması → kuş → güvercin (yarasa memelidir).
Z: diyafram → memeli; arka üye yok → balina grubu → yunus (köpeğin arka bacakları vardır).
E seçeneği çekicidir, ama yunus ve balina balık değildir.
Doğru cevap: B.
Önemli noktalar
- Yalnızca memelilerde: süt bezleri, kıl, diyafram, kulak kepçesi, çekirdeksiz alyuvarlar; sol aort yayı kalır.
- Köpeğin omurgası 5 bölümlüdür, boyunda 7 omur vardır; embriyo rahimde plasentayla beslenir.
- Diş formülü çenenin yarısını gösterir: köpek I 3/3 · C 1/1 · P 4/4 · M 2/3 = 42 diş, insan 32 diş.
- Tek delikliler yumurta bırakır, keseliler yavruyu kesede büyütür, plasentalılar embriyoyu plasentayla besler.
- Kalbin evrimi: 2 odacık (balık) → 3 (iki yaşamlılar) → eksik bölmeli 3 (sürüngenler) → 4 (kuşlar, memeliler).
- İnsan, Primatlar takımından plasentalı bir memelidir; leopar, sırtlan, ceylan ve yaban keçisi Azerbaycan’ın Kırmızı Kitabı’ndadır.
Kendini test et
12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.