İlkbaharda gölet kenarında kurbağa sesleri duyulur, suda da siyah noktalı jöle gibi kümeler, yani kurbağa yumurtaları görünür. Birkaç hafta sonra bunlardan balığa benzeyen iribaşlar çıkar: solungaçla solurlar, kalpleri iki odacıklıdır, yan çizgileri vardır. Yaz sonunda akciğerle soluyan küçük kurbağalara dönüşürler; omurgalıların sudan karaya geçişi gözümüzün önünde tekrarlanır. Sürüngenler bu geçişi tamamlamıştır: üremek için bile suya dönmezler.
İki yaşamlılar: ova kurbağası
İki yaşamlılar karaya çıkan ilk omurgalılardır; Paleozoik zamanda eski loblu yüzgeçli balıklardan türemişlerdir (ilk temsilcileri stegosefallerdir). Sınıfın özellikleri: çıplak, mukuslu, nemli deri; iki çift beş parmaklı üye; akciğer ve deriyle solunum; üç odacıklı kalp ve iki dolaşım; çevreye bağlı vücut sıcaklığı; yumurta bırakma ve larva gelişimi suda olur.
Ova kurbağasının vücudu baş ve gövdeden oluşur; boyun dışarıdan görünmez, ergin kurbağanın kuyruğu yoktur. Çok sayıdaki mukus bezi deriyi nemli tutar; deri kılcal damarlarca zengindir ve solunuma katılır. Kurbağa su içmez; suyu derisiyle emer, bu yüzden kuru havada çabuk kurur. Uzun arka bacaklar ve parmaklar arasındaki yüzme zarı zıplamaya ve yüzmeye yardım eder.
Üye kuşaklarıTanım
üyeleri omurgaya bağlayan kemikler. Kurbağada ön üye kuşağına kürek, karga ve köprücük kemikleri ile göğüs kemiği dâhil edilir; arka üye kuşağı kalça kuşağıdır ve sağrı omuruna bağlanır.
| Sistem | Ova kurbağasında |
|---|---|
| İskelet | kafatası yassı, göz çukurları büyük; omurga 4 bölümlü: boyun (1 omur), gövde (7), sağrı (1), kuyruk (ürostil, kaynaşmış omurlar); kaburga yoktur; üyeler: üst kol, ön kol, el ile uyluk, baldır, ayak |
| Sindirim | ağzın ön kısmına bağlı yapışkan dil böcekleri yakalar; üst çenedeki küçük dişler avı yalnızca tutar; yutak, yemek borusu, mide, bağırsak, kloak; karaciğer, safra kesesi, pankreas |
| Solunum | akciğerler, duvarları hücreli ince keselerdir; kaburga olmadığından havayı ağız tabanının inip kalkması pompalar; deri solunumu da çok önemlidir |
| Boşaltım | gövde böbrekleri → üreterler → kloak; idrar kesesi kloağa açılır |
| Sinir ve duyu | ön beyin balıklarınkinden büyük, beyincik küçüktür (hareketler basittir); hareketli göz kapakları ve üçüncü göz kapağı (niktitan zar); ilk kez orta kulak: kulak zarı ve tek bir kulak kemikçiği; burun delikleri ağız boşluğuna açılır; yan çizgi yalnızca iribaşta bulunur |
| Üreme | ayrı eşeylidir; ilkbaharda suya yumurta bırakır, döllenme dıştadır |
Burada
- küçük dolaşım
- karıncık → akciğer ve deri → sol kulakçık
- büyük dolaşım
- karıncık → vücudun organları → sağ kulakçık
Kurbağanın kalbi üç odacıklıdır: 2 kulakçık + 1 karıncık. İki dolaşım ilk kez iki yaşamlılarda ortaya çıkar, ama karıncıkta kan karışır.
DİM tarzında: ergin kurbağa için doğru ifadeler
Problem
Ergin ova kurbağası için doğru ifadeleri belirleyin.
1) kalbinde üç çeşit kan bulunur
2) omurgası beş bölümlüdür
3) kaburgaları gövde omurlarına bağlanır
4) orta kulağında kulak zarı vardır
5) vücudunun yanlarında yan çizgi uzanır
6) derisi solunuma katılır
A) 1, 4, 6 B) 2, 3, 5 C) 1, 2, 4 D) 3, 5, 6 E) 1, 3, 6
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Yanlış — 4 bölüm: boyun, gövde, sağrı, kuyruk.
3) Yanlış — kurbağanın kaburgası yoktur.
4) Doğru — orta kulak ilk kez iki yaşamlılarda ortaya çıkar.
5) Yanlış — yan çizgi yalnızca iribaşta vardır, başkalaşımda kaybolur.
6) Doğru.
Doğru cevap: A) 1, 4, 6.
Başkalaşımla gelişme
Yumurta
suda, jöle gibi bir örtüyle kaplı yumurtalar; döllenme dıştadır.
İribaş
balığa benzer: önce dış, sonra iç solungaçlar, iki odacıklı kalp, tek dolaşım, yan çizgi, yüzgeçli kuyruk; çoğunlukla alglerle beslenir.
Üyeler ve akciğerler
önce arka, sonra ön üyeler çıkar; akciğerler gelişir, kalp üç odacıklı olur, ikinci dolaşım oluşur.
Yavru kurbağa
kuyruk emilir, solungaçlar ve yan çizgi kaybolur; küçük kurbağa karaya çıkar. Başkalaşımı tiroit bezinin hormonu yönetir.
Kodlu soru: say ve topla
Problem
X — iribaşın kalp odacığı sayısı, Y — ergin kurbağanın kalp odacığı sayısı, Z — ergin kurbağanın dolaşım sayısı, W — kurbağa omurgasının bölüm sayısı. X + Y + Z + W toplamını bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Y = 3 (2 kulakçık + 1 karıncık).
Z = 2 (küçük ve büyük dolaşım).
W = 4 (boyun, gövde, sağrı, kuyruk).
X + Y + Z + W = 2 + 3 + 2 + 4 = 11.
Sürüngenler: kum kertenkelesi
Sürüngenler hem yaşamaya hem de üremeye karada tamamen uyum sağlayan ilk omurgalılardır. Derileri kuru, neredeyse bezsizdir ve boynuzsu pullarla kaplıdır; bu su kaybını önler ama deri solunumu artık yoktur. Döllenme içtendir, besin deposu (vitellüs) olan, deri gibi kabuklu yumurtalar karaya bırakılır, gelişme doğrudandır; larva evresi yoktur. Vücut sıcaklığı yine çevreye bağlıdır: kışın sürüngenler toprak altında hareketsiz kalır.
| Sistem | Kum kertenkelesinde |
|---|---|
| Örtü | boynuzsu pullar, başta büyük boynuz plakalar; büyüdükçe yılda birkaç kez eski örtüsünü değiştirir |
| İskelet ve hareket | bacaklar vücudun yanlarındadır, vücut yere sürtünür; omurga 5 bölümlüdür: boyun, göğüs, bel, sağrı, kuyruk; ilk iki boyun omuru başın dönmesini sağlar; göğüs omurlarına bağlı kaburgalar göğüs kemiğiyle göğüs kafesini oluşturur |
| Sindirim | aynı tip dişler avı tutar; ucu çatallı ince dil koku ve dokunma organıdır; kloak vardır |
| Solunum | yalnızca akciğerle; akciğerlerin iç duvarı bölmelerle hücreli ve yüzeyi geniştir; havayı göğüs kafesinin genişleyip daralması pompalar |
| Dolaşım | üç odacıklı kalp, ama karıncıkta eksik bir bölme vardır — kan daha az karışır; iki dolaşım |
| Boşaltım | arka (metanefroz) böbrekler; su tutumlu kullanılır |
| Sinir ve duyu | ön beyin ve beyincik iki yaşamlılarınkinden büyüktür, davranış daha karmaşıktır; hareketli göz kapakları, üçüncü göz kapağı ve kulak zarı vardır |
| Üreme | ilkbaharda iç döllenme; dişi toprakta kazdığı çukura yumurta bırakır; yumurtadan ergine benzeyen küçük bir kertenkele çıkar |
RejenerasyonTanım
kaybedilen ya da hasar gören bir organın veya vücut kısmının yeniden oluşması.
Bir düşman kertenkeleyi kuyruğundan yakalayınca kertenkele kuyruğunu koparıp kaçar; buna otomi denir. Kuyruk omurlarının ortasında kemikleşmemiş ince bir tabaka vardır; kuyruk tam oradan kopar, kaslar kasılır ve kanama az olur. Sonra kuyruk rejenerasyonla yeniden oluşur, ama yeni kuyruk daha kısadır ve içinde omurlar yerine kıkırdak bir boru bulunur.
Üç sınıfın karşılaştırılması
| Özellik | Balıklar | İki yaşamlılar | Sürüngenler |
|---|---|---|---|
| Kalp odacıkları | 2 | 3 | 3, eksik bölme (timsahlarda 4) |
| Kalpteki kan | yalnızca kirli | kirli, temiz, karışık | kirli, temiz, karışık (daha az karışır) |
| Dolaşım sayısı | 1 | 2 | 2 |
| Solunum | solungaçlar | akciğer + deri (larvada solungaç) | yalnızca akciğer |
| Omurga bölümleri | 2 | 4 | 5 |
| Kaburgalar | gövde omurlarında | yok | göğüs kafesi |
| Döllenme ve gelişme | dış, suda; larvayla | dış, suda; başkalaşımla | iç; yumurta karada, doğrudan gelişme |
DİM tarzında: tablodan hayvanları bul
Problem
Üç ergin hayvanın özellikleri:
X — kalp 2 odacıklı; solungaçla solur; kaburgalar gövde omurlarına bağlı
Y — kalp 3 odacıklı; akciğer ve deriyle solur; kaburga yok
Z — kalp 3 odacıklı, karıncıkta eksik bölme; yalnızca akciğerle solur; göğüs kafesi var
A) X – iribaş, Y – ova kurbağası, Z – timsah
B) X – tatlı su levreği, Y – kum kertenkelesi, Z – ova kurbağası
C) X – amfiyoksus, Y – ova kurbağası, Z – kum kertenkelesi
D) X – tatlı su levreği, Y – ova kurbağası, Z – kum kertenkelesi
E) X – tatlı su levreği, Y – ova kurbağası, Z – timsah
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Y: kaburgasız, akciğer + deri solunumu → ova kurbağası.
Z: eksik bölme ve göğüs kafesi → kertenkele; timsahın kalbi dört odacıklıdır.
Doğru cevap: D.
DİM tarzında: eşleştirme
Problem
Eşleştirmeyi yapın.
1. Ova kurbağası 2. Kum kertenkelesi
a. göğüs kafesi vardır
b. derisi solunuma katılır
c. başkalaşımla gelişir
d. yumurtası deri gibi bir kabukla örtülüdür
e. karıncığında eksik bir bölme vardır
A) 1 – a, b; 2 – c, d, e B) 1 – b, c, e; 2 – a, d C) 1 – b, c; 2 – a, d, e D) 1 – c; 2 – a, b, d, e E) 1 – b, d; 2 – a, c, e
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kertenkele: göğüs kafesi (a), karaya bırakılan deri gibi kabuklu yumurta (d), karıncıkta eksik bölme (e).
1 – b, c; 2 – a, d, e.
Doğru cevap: C.
DİM tarzında: Venn şemasının kesişimi
Problem
Bir Venn şemasında bir daire «ova kurbağası», öbürü «kum kertenkelesi»dir. Hangi özellikler dairelerin kesişimine yazılmalıdır?
1) üç odacıklı kalp
2) arka (metanefroz) böbrekler
3) kloak
4) iki dolaşım
5) deri solunumu
6) göğüs kafesi
A) 2, 5, 6 B) 1, 2, 3 C) 3, 5, 6 D) 1, 3, 4 E) 1, 4, 6
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1) Üç odacıklı kalp — ikisinde de ✓.
2) Arka böbrekler — yalnızca kertenkelede (kurbağada gövde böbrekleri).
3) Kloak — ikisinde de ✓.
4) İki dolaşım — ikisinde de ✓.
5) Deri solunumu — yalnızca kurbağada.
6) Göğüs kafesi — yalnızca kertenkelede.
Doğru cevap: D) 1, 3, 4.
Etkileşimli
Çeşitlilik ve eski sürüngenler
İki yaşamlıların üç takımı vardır: Kuyruksuzlar (kurbağalar, kara kurbağaları), Kuyruklular (semenderler) ve tropik ülkelerin toprağında yaşayan Bacaksızlar. Böcekleri, salyangozları ve sivrisinekleri yerler, kendileri de balıklara, yılanlara ve kuşlara besin olurlar. Sürüngenlerin dört takımı vardır: Pullu sürüngenler (kertenkeleler, yılanlar), Kaplumbağalar, Timsahlar ve yalnızca Yeni Zelanda’daki tuatarayla temsil edilen Gagabaşlılar. Azerbaycan’da koca engerek (zehirli bir yılan; zehrinden ilaç yapılır), su yılanı, Mağrip kaplumbağası, Hazar kaplumbağası ve kum kertenkelesi yaşar.
Mezozoik «sürüngenler çağı» diye anılır: karada dev dinozorlar, denizlerde yunusa benzeyen iktiyozorlar, havada uçan pterozorlar yaşardı; uçan omurgalılar da ilk kez Mezozoik’te ortaya çıktı. Dinozorların çoğu yaklaşık 66 milyon yıl önce, Kretase döneminin sonunda yok oldu. Eski sürüngenlerin bir grubundan kuşlar, memeli benzeri sürüngenlerden ise memeliler türemiştir; bunu «Kuşlar» ve «Memeliler» derslerinde göreceksin.
Unutma
- İki yaşamlılar loblu yüzgeçli balıklardan türemiştir: çıplak nemli deri, akciğer + deri solunumu, üç odacıklı kalp, iki dolaşım.
- Kurbağanın kalbinde 3 çeşit kan vardır; omurgası 4 bölümlüdür, kaburgası yoktur, göğüs kemiği ön üye kuşağına aittir.
- İribaş balığa benzer (2 odacık, 1 dolaşım, solungaç, yan çizgi); başkalaşımda yan çizgi ve kuyruk kaybolur.
- Sürüngenler: boynuzsu pullar, yalnızca akciğer solunumu, göğüs kafesi, 5 bölümlü omurga, karıncıkta eksik bölme, iç döllenme, karada yumurta.
- Kertenkele kuyruğunu koparıp atar (otomi) ve yeniden oluşturur (rejenerasyon).
- Mezozoik sürüngenler çağıdır: dinozorlar, iktiyozorlar, pterozorlar; timsahların kalbi dört odacıklıdır.