- Güvercinin örtüsünü ve iskeletini uçuşa uyum olarak açıklamak (karina, ön üye kuşağı, sinsakrum)
- Çift solunumu ve dört odacıklı kalbin çalışmasını açıklamak
- Yumurtanın yapısını ve kuşlarda gelişme tiplerini tanımlamak
- Kuşların mevsimsel uyumlarını, ekolojik gruplarını ve önemini açıklamak
Bir güvercini evinden yüzlerce kilometre uzağa götürüp bıraksan, yolunu bulup geri döner. Uçmak çok enerji ister, bu yüzden kuşun bütün vücudu üç gereksinime göre kurulmuştur: hafiflik, güçlü kaslar ve bol oksijen. Bu derste güvercin örneğinde, tüyden yumurtaya kadar her şeyin bu gereksinimlere nasıl hizmet ettiğini göreceksin. Kuşlar eski sürüngenlerden türemiştir: bacaklarındaki boynuzsu pullar ve vitellüslü yumurtaları bu akrabalığı hatırlatır.
Sınıfın özellikleri ve vücut örtüsü
Kuşlar (11 bine yakın tür) tüylerle örtülü, ön üyeleri kanada dönüşmüş, dişsiz boynuzsu gagalı sıcakkanlı omurgalılardır; vücut sıcaklıkları 40–42 °C’dir ve çevreye bağlı değildir. Güvercinin vücudu baş, uzun ve hareketli boyun, gövde ve kuyruktan oluşur; bacakların alt kısmı boynuzsu pullarla örtülüdür. Deri kuru ve neredeyse bezsizdir; birçok kuşta yalnızca kuyruğun üstünde bir yağ bezi bulunur, yağı tüylerin ıslanmasını önler.
derinin boynuzsu bir türevi. Kontur tüylerin (uçuş, kuyruk ve örtü tüyleri) kalemi deriye tutunur, sapın iki yanında bayrak bulunur; bayrak, birbirine minik çengellerle tutunan ince dallardan oluşur. İnce hav tüyleri yumuşaktır, çengelsizdir ve ısıyı korur.
İskelet ve kaslar: uçuşa uyum
| İskeletin bölümü | Güvercinde |
|---|---|
| Kafatası | kemikleri ince ve kaynaşmıştır; göz çukurları büyüktür; gaga dişsizdir |
| Omurga | boyun bölümü uzun ve çok hareketlidir; göğüs omurları kaynaşmıştır; bel, sağrı ve ilk kuyruk omurları kalça kemikleriyle kaynaşarak sinsakrumu oluşturur; son kuyruk omurları kaynaşıp pigostili oluşturur, kuyruk tüyleri ona tutunur |
| Göğüs kafesi | kaburgalar göğüs kemiğine bağlanır; göğüs kemiğinin büyük çıkıntısı olan karinaya uçuş kasları tutunur |
| Ön üye kuşağı | çift kürek, karga (korakoid) ve köprücük kemikleri; köprücükler kaynaşarak lades kemiğini oluşturur; güçlü karga kemikleri göğüs kemiğine dayanır |
| Kanat | üst kol, ön kol (dirsek ve döner kemik), el; el kemiklerinin bir kısmı kaynaşmış, parmaklar körelmiştir |
| Arka üye | kalça kemikleri sinsakrumla kaynaşmış ve alttan açıktır (büyük yumurta geçebilir); uyluk, baldır, kaynaşmış ayak kemiklerinden oluşan uzun kemik ve parmaklar (güvercinde 3’ü öne, 1’i arkaya) |
Kuşta göğüs kemiği kaburgalarla birlikte göğüs kafesine, yani gövde iskeletine aittir; kurbağada ise ön üye kuşağına dâhil edilir. Üst kol, dirsek ve döner kemik kuşak değil, serbest üyenin, yani kanadın iskeletidir.
En büyük kaslar göğüs kaslarıdır: karinaya tutunur ve kanadı aşağı indirirler; altlarındaki köprücük altı kaslar kanadı kaldırır. Uçan bir kuşun karinası ne kadar büyükse uçuş kasları da o kadar güçlüdür. Parmakları büken kirişler, kuş dala konunca parmakları kendiliğinden sıkar; bu yüzden kuş uykuda bile daldan düşmez.
Güvercin iskeletindeki kemiklerden ön üye kuşağına ait olanları belirleyin.
1) üst kol kemiği
2) kürek kemiği
3) göğüs kemiği
4) karga kemiği
5) köprücük kemiği
6) döner kemik
A) 1, 2, 6 B) 2, 3, 4 C) 3, 5, 6 D) 2, 4, 5 E) 1, 3, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Üst kol (1) ve döner kemik (6) kanadın, yani serbest üyenin kemikleridir.
Göğüs kemiği (3) kuşta göğüs kafesine, gövde iskeletine aittir (kurbağadan farklı olarak).
Doğru cevap: D) 2, 4, 5.
Hangi özellikler kuşun vücut kütlesinin azalmasına hizmet eder?
1) dişlerin olmaması
2) içi hava dolu boru kemikler
3) karinanın bulunması
4) idrar kesesinin olmaması
5) dört odacıklı kalp
6) çift solunum
A) 1, 2, 4 B) 2, 3, 5 C) 1, 3, 6 D) 4, 5, 6 E) 2, 4, 6
Çözümü gösterÇözümü gizle
• hafiflik — dişsiz gaga (1), içi hava dolu kemikler (2), idrar kesesinin olmaması (4); dişilerde yalnızca tek (sol) yumurtalığın gelişmesi de buraya girer;
• güç — karina ve büyük göğüs kasları (3);
• oksijen — dört odacıklı kalp (5) ve çift solunum (6).
Doğru cevap: A) 1, 2, 4.
Sindirim, solunum, dolaşım ve boşaltım
| Sistem | Güvercinde |
|---|---|
| Sindirim | gaga → ağız boşluğu → yemek borusunun genişlemiş kısmı olan kursak (besini biriktirir ve yumuşatır) → bezli mide (öz suyu salgılar) → taşlık (kaslı mide; yutulmuş küçük taşlarla taneleri öğütür) → bağırsak → kloak; karaciğer, pankreas; sindirim çok hızlıdır |
| Solunum | burun delikleri → soluk borusu → sünger gibi akciğerler; organlar arasında ve kemiklerin içinde hava keseleri; ses organı, soluk borusunun bronşlara ayrıldığı yerdeki siringkstir |
| Dolaşım | dört odacıklı kalp: temiz ve kirli kan tamamen ayrılır, organlara saf temiz kan gider; yalnızca sağ aort yayı vardır; nabız hızlıdır |
| Boşaltım | arka böbrekler → üreterler → kloak; idrar kesesi yoktur; ürik asit dışkıyla birlikte atılır |
| Sinir ve duyu | ön beyin yarım küreleri büyüktür (karmaşık içgüdüler), beyincik çok gelişmiştir (uçuşun koordinasyonu); başlıca duyu organı gözdür, işitme iyidir, koku alma çoğu kuşta zayıftır |
- hava keselerihavayı biriktirir ve akciğerden iki kez geçmesini sağlar, vücudu serinletir ve hafifletir; kendilerinde gaz alışverişi olmaz
Çift solunum: bir solunum döngüsünde gaz alışverişi akciğerlerde iki kez olur, hem soluk alırken hem soluk verirken. Uçuşta solunum hareketlerini kanat çırpışları güçlendirir.
Güvercin için doğru ifadeleri belirleyin.
1) hava keselerinde gaz alışverişi olur
2) kalbinde temiz ve kirli kan karışmaz
3) sol aort yayı vardır
4) taşlıkta taneler küçük taşlarla öğütülür
5) idrar kesesi kloağa açılır
6) ses organı siringkstir
A) 1, 3, 5 B) 2, 4, 6 C) 1, 2, 4 D) 3, 5, 6 E) 2, 3, 6
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Doğru — dört odacıklı kalp.
3) Yanlış — kuşlarda sağ, memelilerde sol aort yayı kalır.
4) Doğru.
5) Yanlış — kuşların idrar kesesi yoktur.
6) Doğru.
Doğru cevap: B) 2, 4, 6.
Güvercinde: X — kalp odacığı sayısı, Y — bir solunum döngüsünde akciğerde gaz alışverişinin kaç kez olduğu, Z — midenin bölüm sayısı, W — aort yayı sayısı. X + Y + Z + W toplamını bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Y = 2 (çift solunum).
Z = 2 (bezli mide ve taşlık).
W = 1 (yalnızca sağ aort yayı).
X + Y + Z + W = 4 + 2 + 2 + 1 = 9.
Üreme ve gelişme
Kuşlarda döllenme içtendir; dişilerde genellikle yalnızca sol yumurtalık ve sol yumurta kanalı gelişir. Yumurtalıkta olgunlaşan yumurta hücresi, sarı ve onun üzerindeki germ diskidir. Yumurta kanalında ilerlerken çevresine ak (su ve besin deposu), sarıyı ortada tutan bükümlü ak iplikleri olan şalazalar, iki kabuk altı zarı ve gözenekli kireçli kabuk eklenir; küt uçta zarlar arasında hava odası oluşur. Güvercin genellikle 2 yumurta bırakır, anne ve baba 17–19 gün sırayla kuluçkaya yatar.
Yavruların gelişmesine göre kuşlar iki gruba ayrılır. Yuvada kalan yavrular (güvercin, serçe, kırlangıç) kör, çıplak ve bakıma muhtaç çıkar, anne ve baba onları uzun süre besler; güvercin yavrularını kursakta oluşan «kursak sütü» ile besler. Yuvadan erken ayrılan yavrular (tavuk, ördek, kaz) hav tüylerle örtülü ve gözleri açık çıkar, kuruyunca ebeveynin ardından gidip besinini kendisi arar.
Eşleştirmeyi yapın.
1. Yumurtalıkta olgunlaşan yumurta hücresine aittir
2. Yumurta kanalında eklenir
a. sarı
b. ak
c. germ diski
d. kireçli kabuk
e. kabuk altı zarları
A) 1 – a, b; 2 – c, d, e B) 1 – c; 2 – a, b, d, e C) 1 – a, c, e; 2 – b, d D) 1 – a, d; 2 – b, c, e E) 1 – a, c; 2 – b, d, e
Çözümü gösterÇözümü gizle
Ak (b), kabuk altı zarları (e) ve kabuk (d) yumurta kanalında eklenir.
1 – a, c; 2 – b, d, e.
Doğru cevap: E.
Mevsimler, ekolojik gruplar ve önem
Sonbaharda kuşlar tüy değiştirir ve yağ depolar. Kışı geçirme biçimine göre üç gruba ayrılırlar: yerli kuşlar (güvercin, serçe; yıl boyu aynı yerde yaşar), göçmen kuşlar (kırlangıç, leylek, bıldırcın; kışı sıcak ülkelerde geçirir) ve gezgin kuşlar (besin aramak için komşu bölgelere gider). Göçü kısalan gün ve besin azlığı başlatır; kuşlar yönlerini Güneş’e, yıldızlara ve Dünya’nın manyetik alanına göre bulur. Hazar kıyısı ve Kızılağaç Millî Parkı binlerce su kuşunun kışladığı yerlerdir.
Ekolojik gruplar: orman kuşları (ağaçkakan güçlü gagasıyla kabuğun altındaki böcekleri çıkarır), açık alan kuşları (toy güçlü bacaklarıyla koşar), bataklık kuşları (balıkçıl, flamingo — uzun bacak ve uzun boyun), su kuşları (ördek, kuğu — perdeli ayaklar, sık hav tüyü) ve yırtıcı kuşlar (kartal, şahin, geceleri avlanan baykuş — çengel gaga, sivri pençeler). Kuşlar zararlı böcekleri yok eder, tohumları yayar; evcil tavuk Güneydoğu Asya’nın kırmızı orman tavuğundan türemiştir. Toy, mikri toy ve Talış sülünü Azerbaycan’ın Kırmızı Kitabı’na alınmıştır. Kuşlar eski sürüngenlerden türemiştir: Jura dönemindeki Arkeopteriks’in tüyleri ve kanatları, ama aynı zamanda dişleri, kanatlarında pençeli parmakları ve omurlu uzun bir kuyruğu vardı.
Önemli noktalar
- Kuşlar tüylü, sıcakkanlı (40–42 °C) omurgalılardır; ön üyeleri kanada dönüşmüştür, gagaları dişsizdir.
- Ön üye kuşağı: kürek, karga, köprücük kemikleri; uçuş kasları karinaya tutunur; sinsakrum iskeleti sağlamlaştırır.
- Çift solunum: gaz alışverişi akciğerde hem soluk alırken hem verirken olur, hava keselerinde olmaz.
- Kalp dört odacıklıdır, kan karışmaz, sağ aort yayı vardır; idrar kesesi yoktur; mide bezli mide ve taşlıktan oluşur.
- Yumurta hücresi sarı ve germ diskidir; ak, zarlar ve kabuk yumurta kanalında eklenir.
- Kuşlar yerli, göçmen ve gezgin olur; ekolojik gruplar: orman, açık alan, bataklık, su kuşları ve yırtıcılar.
Kendini test et
12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.