- Alel, baskın, çekinik, genotip ve fenotip kavramlarını kullanmak
- Mendel'in üç yasasını açıklamak
- Punnett karesiyle monohibrit ve dihibrit çaprazlama problemleri çözmek
19. yüzyılın ortalarında Brno şehrindeki bir manastırın bahçesinde keşiş Gregor Mendel, yaklaşık sekiz yıl boyunca bezelye bitkilerini çaprazladı ve on binlerce bitkiyi tek tek saydı. Sonuçlarını 1865'te sundu, 1866'da yayımladı; ama neredeyse kimse onları anlamadı. Ancak 1900'de üç bilim insanı bu yasaları yeniden keşfetti ve Mendel genetiğin kurucusu olarak tanındı.
Genetiğin temel kavramları
- Aleller — aynı genin farklı biçimleri. Örneğin bezelye tohum rengi geninin iki aleli vardır: sarı ve yeşil.
- Baskın (dominant) alel (büyük harf: A) diğer aleli baskılar ve tek kopya olsa bile kendini gösterir. Çekinik (resesif) alel (küçük harf: a) yalnızca aa hâlinde ortaya çıkar.
- Genotip — bir canlının sahip olduğu aleller (AA, Aa, aa); fenotip — onun gözlenebilen özellikleri (örneğin sarı tohum).
- Homozigot — iki aleli aynı olan canlı (AA ya da aa); heterozigot — iki aleli farklı olan canlı (Aa).
Birinci ve ikinci yasa
Mendel sarı tohumlu saf döl bir bitkiyi (AA) yeşil tohumlu bir bitkiyle (aa) çaprazladı. Birinci kuşağın (F₁) bütün bitkileri sarı tohumlu oldu (Aa). Bu, birinci yasadır: birinci kuşağın tek tipliliği yasası. Ardından F₁ bitkilerini kendi aralarında çaprazladı ve ikinci kuşakta (F₂) yeşil özellik yeniden ortaya çıktı: her 4 bitkiden yaklaşık 3'ü sarı, 1'i yeşildi. Bu, ikinci yasadır: ayrılma yasası.
Genotip oranı 1 : 2 : 1, fenotip oranı 3 : 1 (3 sarı : 1 yeşil).
Bunun nedeni, her gametin her genden yalnızca bir alel taşımasıdır. Heterozigot Aa bitkisi eşit sayıda A ve a taşıyan gamet oluşturur. Döllenmede bunlar rastgele birleşir; bunu Punnett karesiyle göstermek kolaydır.
Sarı tohumlu bir bezelye AA ya da Aa olabilir; dışarıdan fark edilmez. Yeşil tohumlu (aa) bir bitkiyle çaprazlandı ve 52 sarı, 49 yeşil tohum elde edildi. Sarı bitkinin genotipi nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Aa olsaydı: Aa × aa → 1 Aa : 1 aa, yani yarısı sarı, yarısı yeşil.
52 : 49 ≈ 1 : 1 olduğundan sarı bitkinin genotipi Aa'dır.
Üçüncü yasa: bağımsız dağılım
Mendel aynı anda iki özelliği de izledi: renk (A — sarı, a — yeşil) ve şekil (B — düz, b — buruşuk). Dihibrit AaBb bitkilerini çaprazladığında F₂'de dört fenotip 9 : 3 : 3 : 1 oranında ortaya çıktı. Bu, farklı kromozomlardaki genlerin gametlere birbirinden bağımsız dağıldığı anlamına gelir.
Albinizm (deri ve saçta pigment eksikliği) çekinik bir özelliktir (a). Anne ve babanın pigmenti normaldir ama ikisi de heterozigottur (Aa). Çocuklarının albino olma olasılığı nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Yalnızca aa albinodur: 4 olasılıktan 1'i.
Olasılık = 1/4 = %25. Bu olasılık her çocuk için ayrı ayrı aynıdır.
Önemli noktalar
- Baskın alel heterozigotta da görülür; çekinik alel yalnızca homozigot (aa) hâlde ortaya çıkar.
- Birinci yasa: AA × aa çaprazlamasında F₁'in hepsi aynıdır (Aa).
- İkinci yasa: Aa × Aa → genotip oranı 1 : 2 : 1, fenotip oranı 3 : 1.
- Üçüncü yasa: farklı kromozomlardaki genler bağımsız dağılır; AaBb × AaBb → 9 : 3 : 3 : 1.
- Test çaprazlaması (x × aa), baskın görünüşlü bireyin genotipini ortaya koyar.
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.