Hayata tek bir hücre, yani zigot olarak başladın; şimdi vücudunda on trilyonlarca hücre var. Her gün derinin, bağırsağın ve kanın milyarlarca eski hücresi yenileriyle değiştirilir. Bütün bunlar hücre bölünmesi sayesinde olur. Peki neden bir çocuğun kromozom sayısı anne ve babasınınkinin toplamı kadar değildir?
Kromozomlar
Bölünmeden önce çekirdekteki uzun DNA molekülleri sıkıca paketlenerek kromozomlara dönüşür. Her türün kromozom sayısı sabittir: insanın vücut (somatik) hücrelerinde 46 kromozom, yani 23 çift bulunur. Her çiftin bir kromozomu anneden, diğeri babadan gelir; bu çiftlere homolog kromozomlar denir.
Diploit (2n) ve haploit (n)Tanım
Diploit hücrede her kromozomdan iki tane (bir çift) bulunur; insanda 2n = 46. Haploit hücrede ise her çiftten yalnızca bir kromozom vardır; insanın üreme hücrelerinde (gametlerinde) n = 23.
Bölünmeden önce DNA kendini eşler; bu yüzden her kromozom sentromerle birbirine bağlı iki özdeş kromatitten oluşur ve X harfine benzer.
Kromozomları çekmecedeki çorap çiftleri gibi düşün. İnsanın vücut hücresinde 23 çift “çorap” vardır, toplam 46. Her çiftin bir çorabı anneden, biri babadan gelir: ikisi de aynı genleri taşır (erkeklerdeki X ve Y hariç), yalnız genlerin çeşitleri, yani aleller farklı olabilir. Bölünmeden önce hücre her çorabın tam bir kopyasını çıkarır ve kopyayı ortasından, sentromerden ona tutturur. Bu hâlâ bir kromozomdur; yalnızca artık iki kromatitten oluşur.
| Hücre | Kromozom | Kromatit |
|---|---|---|
| DNA eşlenmeden önce vücut hücresi | 46 | 46 |
| Bölünmeden hemen önce vücut hücresi (metafazda da) | 46 | 92 |
| Gamet (sperm ya da yumurta hücresi) | 23 | 23 |
Hücre döngüsü ve mitoz
Hücre yaşamının büyük kısmını interfazda geçirir: büyür, organellerini çoğaltır ve DNA'sını eşler. Ardından çekirdeğin bölünmesi olan mitoz başlar. Mitoz dört evreden oluşur:
Profaz
Kromozomlar kıvrılıp kısalır ve mikroskopta görünür hâle gelir. Çekirdek zarı dağılır, iğ iplikleri oluşmaya başlar.
Metafaz
Kromozomlar hücrenin ekvatoru boyunca tek sıra hâlinde dizilir, iğ iplikleri sentromerlere bağlanır.
Anafaz
Her kromozomun iki kromatiti ayrılır ve iğ iplikleri onları hücrenin zıt kutuplarına çeker.
Telofaz
Kutuplarda yeni çekirdek zarları oluşur, kromozomlar yeniden açılır. Ardından sitoplazma da bölünür (sitokinez) ve iki yavru hücre meydana gelir.
Çorap diliyle mitoz şöyle görünür: her çorabın kopyası zaten çıkarılmıştır (interfaz); 46 çorap ortada bir sıraya dizilir (metafaz); sonra her çorap kopyasından ayrılır ve ikisi zıt yönlere çekilir (anafaz); her tarafta yeni bir “çekmece”, yani çekirdek oluşur (telofaz). Sonuçta her yavru hücre ana hücredeki gibi tam bir takım alır: 23 çift, yani 46 kromozom.
Mitoz sonucunda ana hücreyle aynı kromozom takımına sahip iki özdeş diploit hücre oluşur. Mitoz sayesinde canlı büyür, yaralar iyileşir, yıpranan hücreler yenilenir ve bazı canlılar eşeysiz çoğalır.
Bir hücrenin kalıtım materyali iki harfle kısaca yazılır: n — kromozom takımı, c — DNA miktarı (bir haploit takımdaki DNA). İnterfaz üç evreden oluşur: G₁ — hücre büyür (2n2c), S — DNA eşlenir, G₂ — hücre bölünmeye hazırlanır (2n4c). Anafazda kromatitler ayrılır ayrılmaz her biri ayrı bir kromozom sayılır; bu yüzden hücre kısa bir süre 4n4c olur. Zor test sorularında tam olarak bu gösterim gerekir.
| Evre | Gösterim | Kromozom | Kromatit (DNA molekülü) |
|---|---|---|---|
| G₁ | 2n2c | 46 | 46 |
| G₂, profaz, metafaz | 2n4c | 46 | 92 |
| Anafaz | 4n4c | 92 | 92 |
| Her yavru hücre | 2n2c | 46 | 46 |
Mayoz: üreme hücrelerinin oluşumu
Mayoz üreme organlarında gerçekleşir ve gametleri oluşturur. DNA bir kez eşlenir, hücre ise art arda iki kez bölünür. Birinci bölünmenin profazında homolog kromozomlar eşleşir ve parça değiştirir; buna krossing over denir. Ardından homolog kromozomlar farklı hücrelere ayrılır, ikinci bölünmede ise mitozdaki gibi kromatitler ayrılır.
Mayoz üreme organlarında gerçekleşir ve gametleri oluşturur. Onu, her çorap çiftinden yalnızca bir çorap alabilen bir bavulu hazırlamaya benzet. Hücre bunu iki bölünmede yapar ve sonunda dört hücre elde eder: her birinde 23 tek kromozom, her çiftten bir tane.
Kopyala
DNA bir kez eşlenir: 46 kromozom, her biri iki kromatitli (92 kromatit).
Eşleş ve parça değiştir
Birinci bölünmenin profazında homolog kromozomlar, yani çorap çiftleri yan yana dizilir ve parça değiştirir. Buna krossing over denir.
Birinci bölünme
Çiftler ayrılır: her çiftin bir çorabı bir hücreye, diğeri öbür hücreye gider. Her hücrede 23 kromozom kalır (hâlâ ikişer kromatitli).
İkinci bölünme
Mitozdaki gibi her kromozomun iki kromatiti ayrılır. Sonuç: her birinde 23 kromozom bulunan 4 haploit hücre.
Sonuçta dört haploit hücre oluşur ve krossing over sayesinde her biri genetik olarak farklıdır. Döllenmede haploit sperm ile yumurta hücresi birleşir: n + n = 2n. Böylece zigotta kromozom sayısı yeniden tamamlanır ve nesilden nesile sabit kalır.
| Özellik | Mitoz | Mayoz |
|---|---|---|
| Nerede | Vücut hücrelerinde | Üreme organlarında |
| Bölünme sayısı | 1 | 2 |
| Yavru hücreler | 2, diploit (2n) | 4, haploit (n) |
| Genetik olarak | Ana hücreyle aynı | Farklı (krossing over) |
| Görevi | Büyüme, onarım, eşeysiz üreme | Gamet oluşumu, çeşitlilik |
Mayozun asıl “oyunu” birinci bölünmede oynanır. Metafaz I'de homolog kromozomlar çiftler hâlinde, yani bivalentler (tetratlar) olarak dizilir; insanda 23 bivalent vardır. Her çiftin hangi kromozomunun hangi kutba gideceğine, öteki çiftlerden bağımsız olarak şans karar verir. n çift için bu, 2ⁿ farklı kromozom takımı demektir: insanda 2²³ = 8.388.608 — üstelik krossing over hesaba katılmadan! İki ebeveynin gametleri birleşince 2⁴⁶ ≈ 7 · 10¹³ birleşim mümkündür. Mendel'in üçüncü yasasının hücre düzeyindeki açıklaması da budur.
Sirke sineğinde mayoz
Problem
Sirke sineğinin vücut hücresinde 2n = 8'dir. a) Metafaz I'deki bir hücrede kaç kromozom, kromatit ve bivalent vardır? b) Metafaz II'de? c) Krossing over hesaba katılmazsa bir sinek, kromozom takımı farklı kaç çeşit gamet oluşturabilir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Birinci bölünmeden sonra hücre haploittir ama kromozomları hâlâ iki kromatitlidir: 4 kromozom, 8 kromatit (n2c).
c) 2⁴ = 16 farklı gamet.
Tuzak: b) şıkkında çoğu zaman 8 kromozom yazılır; oysa hücre mayozun ikinci bölünmesine zaten haploit takımla girer.
Kromozom sayısını hesapla
Problem
Bir kedinin vücut hücresinde 38 kromozom vardır. Şunlarda kaç kromozom bulunur: a) mitozla oluşan bir deri hücresinde; b) yumurta hücresinde; c) zigotta?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Yumurta hücresi mayozla oluşur, sayı yarıya iner: 38 ÷ 2 = 19 (n).
c) Zigot iki gametin birleşmesiyle oluşur: 19 + 19 = 38 (2n).
Mayoz her zaman hatasız gerçekleşmez. Homolog kromozomlar (ya da kromatitler) ayrılmazsa (buna ayrılmama denir) bir gamet fazladan bir kromozom alır (n + 1 = 24), bir başkası ise bir kromozom kaybeder (n − 1 = 22). 24 kromozomlu bir gamet normal bir gametle birleşirse zigotta 47 kromozom olur. 21. kromozomdaki böyle bir trizomi Down sendromuna yol açar; riski annenin yaşı ilerledikçe artar.
| Ayrılmamanın olduğu yer | n + 1 | n | n − 1 |
|---|---|---|---|
| Birinci bölünme | 2 | 0 | 2 |
| İkinci bölünme (tek bir hücrede) | 1 | 2 | 1 |
Üniversitede hücre döngüsünün denetimi başlı başına bir konudur. Döngüde “kontrol noktaları” vardır: örneğin DNA hasar görmüşse p53 proteini bölünmeyi durdurur, hasar onarılamazsa hücrenin kendini yok etmesini, yani apoptozu başlatır. Döngüyü siklinler ve sikline bağımlı kinazlar ilerletir; bunları keşfeden L. Hartwell, T. Hunt ve P. Nurse 2001'de Nobel Ödülü aldı. İnsan kanserlerinin yaklaşık yarısında p53 geni mutasyona uğramıştır; yani “fren” bozulmuştur. Normal insan hücreleri laboratuvarda yaklaşık 40–60 bölünmeden sonra durur (Hayflick sınırı), çünkü kromozomların uçları, yani telomerler her bölünmede kısalır.
Unutma
- İnsanın vücut hücreleri diploittir (2n = 46), gametleri haploittir (n = 23).
- Mitoz evreleri: profaz → metafaz → anafaz → telofaz; ardından sitokinez gelir.
- Mitoz iki özdeş diploit hücre verir; büyüme ve onarım için gereklidir.
- Mayoz dört genetik olarak farklı haploit hücre verir; krossing over çeşitliliği artırır.
- Döllenmede n + n = 2n olur ve kromozom sayısı yeniden tamamlanır.