- Kromozom, kromatit, diploit ve haploit kavramlarını açıklamak
- Mitoz evrelerini sırasıyla anlatmak
- Mitozu mayozla karşılaştırmak ve kromozom sayısını hesaplamak
Hayata tek bir hücre, yani zigot olarak başladın; şimdi vücudunda on trilyonlarca hücre var. Her gün derinin, bağırsağın ve kanın milyarlarca eski hücresi yenileriyle değiştirilir. Bütün bunlar hücre bölünmesi sayesinde olur. Peki neden bir çocuğun kromozom sayısı anne ve babasınınkinin toplamı kadar değildir?
Kromozomlar
Bölünmeden önce çekirdekteki uzun DNA molekülleri sıkıca paketlenerek kromozomlara dönüşür. Her türün kromozom sayısı sabittir: insanın vücut (somatik) hücrelerinde 46 kromozom, yani 23 çift bulunur. Her çiftin bir kromozomu anneden, diğeri babadan gelir; bu çiftlere homolog kromozomlar denir.
Diploit hücrede her kromozomdan iki tane (bir çift) bulunur; insanda 2n = 46. Haploit hücrede ise her çiftten yalnızca bir kromozom vardır; insanın üreme hücrelerinde (gametlerinde) n = 23.
Bölünmeden önce DNA kendini eşler; bu yüzden her kromozom sentromerle birbirine bağlı iki özdeş kromatitten oluşur ve X harfine benzer.
Hücre döngüsü ve mitoz
Hücre yaşamının büyük kısmını interfazda geçirir: büyür, organellerini çoğaltır ve DNA'sını eşler. Ardından çekirdeğin bölünmesi olan mitoz başlar. Mitoz dört evreden oluşur:
- 1Profaz
Kromozomlar kıvrılıp kısalır ve mikroskopta görünür hâle gelir. Çekirdek zarı dağılır, iğ iplikleri oluşmaya başlar.
- 2Metafaz
Kromozomlar hücrenin ekvatoru boyunca tek sıra hâlinde dizilir, iğ iplikleri sentromerlere bağlanır.
- 3Anafaz
Her kromozomun iki kromatiti ayrılır ve iğ iplikleri onları hücrenin zıt kutuplarına çeker.
- 4Telofaz
Kutuplarda yeni çekirdek zarları oluşur, kromozomlar yeniden açılır. Ardından sitoplazma da bölünür (sitokinez) ve iki yavru hücre meydana gelir.
Mitoz sonucunda ana hücreyle aynı kromozom takımına sahip iki özdeş diploit hücre oluşur. Mitoz sayesinde canlı büyür, yaralar iyileşir, yıpranan hücreler yenilenir ve bazı canlılar eşeysiz çoğalır.
Mayoz: üreme hücrelerinin oluşumu
Mayoz üreme organlarında gerçekleşir ve gametleri oluşturur. DNA bir kez eşlenir, hücre ise art arda iki kez bölünür. Birinci bölünmenin profazında homolog kromozomlar eşleşir ve parça değiştirir; buna krossing over denir. Ardından homolog kromozomlar farklı hücrelere ayrılır, ikinci bölünmede ise mitozdaki gibi kromatitler ayrılır.
Sonuçta dört haploit hücre oluşur ve krossing over sayesinde her biri genetik olarak farklıdır. Döllenmede haploit sperm ile yumurta hücresi birleşir: n + n = 2n. Böylece zigotta kromozom sayısı yeniden tamamlanır ve nesilden nesile sabit kalır.
| Özellik | Mitoz | Mayoz |
|---|---|---|
| Nerede | Vücut hücrelerinde | Üreme organlarında |
| Bölünme sayısı | 1 | 2 |
| Yavru hücreler | 2, diploit (2n) | 4, haploit (n) |
| Genetik olarak | Ana hücreyle aynı | Farklı (krossing over) |
| Görevi | Büyüme, onarım, eşeysiz üreme | Gamet oluşumu, çeşitlilik |
Bir kedinin vücut hücresinde 38 kromozom vardır. Şunlarda kaç kromozom bulunur: a) mitozla oluşan bir deri hücresinde; b) yumurta hücresinde; c) zigotta?
Çözümü gösterÇözümü gizle
b) Yumurta hücresi mayozla oluşur, sayı yarıya iner: 38 ÷ 2 = 19 (n).
c) Zigot iki gametin birleşmesiyle oluşur: 19 + 19 = 38 (2n).
Önemli noktalar
- İnsanın vücut hücreleri diploittir (2n = 46), gametleri haploittir (n = 23).
- Mitoz evreleri: profaz → metafaz → anafaz → telofaz; ardından sitokinez gelir.
- Mitoz iki özdeş diploit hücre verir; büyüme ve onarım için gereklidir.
- Mayoz dört genetik olarak farklı haploit hücre verir; krossing over çeşitliliği artırır.
- Döllenmede n + n = 2n olur ve kromozom sayısı yeniden tamamlanır.
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.