Karadeniz’de yüzerken bazen suda saydam “şemsiyeler” görürsün; bunlar denizanalarıdır ve bazılarına dokununca deri yanar. Temiz bir gölette ise su bitkilerinin yapraklarına tutunmuş 1 cm’lik minik bir canlı yaşar: hidra. Onu parçalara ayırırsan parçalardan yeni hidralar oluşabilir. İkisi de aynı şubeye, sölenterlere aittir.
“Tek hücreli hayvanlar” dersinde tek bir hücrenin bütün işleri nasıl yaptığını gördük. Sölenterler, Çok hücreliler alt âleminin en basit yapılı üyelerindendir: hücreleri iki tabaka oluşturur ve görevleri paylaşır. Sonraki derste, “Yassı solucanlar ve yuvarlak solucanlar”da, üç tabakalı hayvanlara geçeceğiz.
Şubenin temel özellikleri
SölenterlerTanım
Vücudu iki hücre tabakasından — dıştaki ektoderm ve içteki endodermden — oluşan, ışınsal simetrili, yakıcı hücreleri olan su hayvanları. Vücudun içinde tek bir boşluk, sindirim (bağırsak) boşluğu vardır; dışarıya yalnızca bir delikle, ağızla açılır.
- Tabakalar arasında hücresiz, jöle kıvamında bir destek tabakası (mezoglea) bulunur; bu, üçüncü bir hücre tabakası değildir.
- Besin sindirim boşluğunda ve hücrelerin içinde sindirilir; sindirilmeyen artıklar ağızdan atılır — anüs yoktur.
- Solunum ve boşaltım tüm vücut yüzeyiyle olur; dolaşım sistemi yoktur.
- Sinir sistemi ağ tipindedir (difüz) — hayvanlar âlemindeki ilk sinir sistemi; uyarılara refleksle cevap verirler.
- İki yaşam biçimi vardır: bir yere tutunan polip ve serbest yüzen medüz.
- Çoğu denizde yaşar; tatlı suda hidra gibi az sayıda tür vardır.
Işınsal simetriTanım
Vücut kısımlarının merkezî bir eksen etrafında ışınlar gibi dizilmesi: eksenden geçen birkaç düzlem vücudu iki eşit yarıya böler. Bu yapı, pek hareket etmeyen bir hayvanın avı her yönden yakalamasını sağlar.
| Sınıf | Baskın yaşam biçimi | Örnekler |
|---|---|---|
| Hidrozoalar (hidroitler) | Polip; bazılarında polip ve medüz birbirini izler | Tatlı su hidrası (yalnızca polip), obelya (deniz kolonisi) |
| Skifozoalar (skifoit denizanaları) | Medüz; polip evresi küçük ve kısa sürelidir | Ay denizanası (Aurelia), aslan yelesi denizanası (Cyanea) |
| Mercan polipleri (Antozoalar) | Yalnızca polip; medüz evresi yoktur | Deniz şakayıkları (aktinyalar), kırmızı mercan, taş mercanlar |
Tatlı su hidrası: yapısı ve hücre tipleri
Tatlı su hidrası temiz, durgun ya da yavaş akan tatlı sularda yaşar. Vücudu yaklaşık 1 cm uzunluğunda bir keseye benzer: arka ucu olan tabanıyla su bitkilerine tutunur, ön ucunda ağız ve ağzın çevresinde bir halka hâlinde uzun dokunaçlar bulunur. Hidra bir poliptir, medüz evresi yoktur. İki tabakası farklı hücrelerden oluşur:
| Tabaka | Hücre tipi | Görevi |
|---|---|---|
| Ektoderm | Epitel-kas hücreleri | Örtüyü oluşturur; kas lifleri kasılarak vücudu kısaltır |
| Ektoderm | Yakıcı hücreler (knidositler) | Kapsüldeki zehirli iplik fırlatılarak avı felç eder ve savunma sağlar; çoğu dokunaçlardadır |
| Ektoderm | Sinir hücreleri | Uzantılarıyla bir ağ oluşturur ve uyarıyı iletir |
| Ektoderm | Ara hücreler (interstisyel hücreler) | Küçük, özelleşmemiş hücreler: diğer hücreleri ve eşey hücrelerini oluşturur, rejenerasyonu sağlar |
| Endoderm | Sindirim-kas hücreleri | Kamçılarıyla besini karıştırır, yalancı ayaklarıyla parçacıkları içine alıp sindirir |
| Endoderm | Salgı (bez) hücreleri | Sindirim boşluğuna sindirim sıvısı salgılar |
Hidra bir yırtıcıdır: su pireleri (Daphnia) ve Cyclops gibi küçük kabuklularla ve balık yavrularıyla beslenir. Av bir dokunaca değer değmez yakıcı hücreler ipliklerini fırlatır, dokunaçlar felç olmuş avı ağza iter. Her yakıcı hücre yalnızca bir kez çalışır, yerini ara hücrelerden oluşan yeni bir hücre alır. Salgı hücrelerinin sıvısı besini sindirim boşluğunda parçalar (boşlukta sindirim), sindirim-kas hücreleri ise parçacıkları içine alıp sindirir (hücre içi sindirim). Hidra oksijeni tüm vücut yüzeyiyle alır. Bir iğneyle dokunulduğunda bütün vücut büzülür; bu, ağ tipi sinir sisteminin sağladığı bir reflekstir.
Kapalı soru: hidranın hücreleri
Problem
Tatlı su hidrasının endoderminde bulunan hücreleri belirleyin.
1. yakıcı hücreler
2. salgı hücreleri
3. ara hücreler
4. sindirim-kas hücreleri
5. epitel-kas hücreleri
A) 1, 3 B) 2, 5 C) 3, 4 D) 2, 4 E) 1, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. Sindirime katılan salgı hücreleri (sıvı salgılar) ve sindirim-kas hücreleri (parçacıkları içine alır) endodermdedir.
3. Yakıcı, ara ve epitel-kas hücreleri ektoderme aittir.
Cevap: D (2, 4).
Hidranın üremesi ve rejenerasyonu
Yazın, besin bol olduğunda hidra tomurcuklanmayla çoğalır: vücut duvarında bir kabarıklık oluşur, ucunda ağız ve dokunaçlar gelişir, sonra küçük hidra ana bireyden ayrılır. Sonbaharda, soğuklar başlayınca eşeyli üreme başlar. Hidraların çoğu hermafrodittir: ektodermin ara hücrelerinden ağza yakın kabarıklıklarda spermler, tabana yakın bir kabarıklıkta ise yumurta hücresi oluşur. Sperm yüzerek başka bir hidranın yumurtasını döller (çapraz döllenme). Zigot kalın bir örtüyle kaplanıp kışı gölet dibinde geçirir, ergin hidralar ise sonbaharda ölür. İlkbaharda zigottan genç bir hidra gelişir; larva evresi yoktur, gelişme doğrudandır.
RejenerasyonTanım
Bir organizmanın kaybettiği ya da zarar gören kısımlarını yeniden oluşturması. Hidrada bu yetenek, bölünüp farklı hücrelere dönüşen ara hücrelere bağlıdır: vücudun küçük bir parçasından bile bütün bir hidra oluşabilir.
Doğru ifadeleri seç: hidra
Problem
Tatlı su hidrası için doğru ifadeleri belirleyin.
1. tomurcuklanmayla çoğalır
2. planula larvasıyla gelişir
3. zigotu kışı kalın bir örtü altında geçirir
4. eşey hücreleri ara hücrelerden oluşur
5. yaşam döngüsünde medüz nesli vardır
A) 1, 2, 5 B) 2, 3, 4 C) 1, 3, 4 D) 3, 4, 5 E) 1, 2, 3
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. 2 yanlıştır: hidranın gelişmesi doğrudandır, planula deniz sölenterlerinde görülür. 5 yanlıştır: tatlı su hidrası yalnızca polip biçimindedir.
3. 3 doğrudur: zigot kışı gölet dibinde geçirir. 4 doğrudur: sperm ve yumurta ektodermin ara hücrelerinden oluşur.
Cevap: C (1, 3, 4).
Skifoit denizanaları: Aurelia’nın yaşam döngüsü
Aurelia (ay denizanası), Karadeniz dahil denizlerde yaşayan bir skifoit denizanasıdır. Vücudu bir şemsiyeye benzer: tabakalar arasındaki destek tabakası çok kalın ve jöle kıvamındadır, vücudun büyük kısmı sudur. Şemsiyenin alt yüzünün ortasında ağız ve dört ağız kolu, kenarında ise dokunaçlar bulunur. Medüz, şemsiyesini kasıp suyu iterek tepkiyle yüzer. Şemsiyenin kenarında sinir hücresi toplulukları, denge ve ışığa duyarlı organlar bulunur; bu yüzden medüz hidradan çok daha etkin hareket eder. Aurelia ayrı eşeylidir; eşey bezleri endodermdedir.
- Ergin erkek ve dişi medüzler (2n)
- Sperm hücresi (n) — eşey bezinde mayozla oluşur
- Yumurta hücresi (n)
- Zigot (2n) — döllenmenin sonucu
- Planula (2n) — silli larva; yüzer, sonra dibe tutunur
- Polip (2n) — eşeysiz çoğalır: tomurcuklanır ve enine bölünür
- Genç medüzler (2n) — enine bölünen polipten kopar ve büyüyüp ergin medüz olur
Yani Aurelia’nın döngüsünde eşeyli nesil (medüz) ile eşeysiz nesil (polip) birbirini izler, gelişme ise larvayla, yani dolaylı olur. Yalnızca gametler (2 ve 3) haploittir, diğer bütün evreler diploittir. Sperm, yumurta ve zigot tek hücredir; planula, polip ve medüzler ise çok hücrelidir.
Yaşam döngüsüyle ilgili doğru ifade
Problem
Yukarıdaki Aurelia yaşam döngüsünün 1–7 evrelerine göre doğru ifadeyi belirleyin.
A) 2 ve 3 diploit hücrelerdir
B) 5 eşeyli çoğalır
C) 6 enine bölünerek 7’yi oluşturur
D) embriyo sonrası gelişmesi doğrudandır
E) 1 hermafrodit bir bireydir
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. 5 planula larvasıdır; çoğalmaz, dibe tutunup polipe dönüşür — B yanlış.
3. 6, yani polip, enine bölünerek genç medüzleri (7) oluşturur — C doğru.
4. Planula larvası olduğundan gelişme dolaylıdır (D yanlış); Aurelia ayrı eşeylidir (E yanlış).
Cevap: C.
Kodlu soru: say
Problem
Aurelia döngüsündeki 7 evreden:
a) kaçı haploittir?
b) kaçı tek hücreden oluşur?
c) kaçında eşeysiz üreme olur?
Cevabı art arda üç rakam olarak yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Tek hücre: sperm, yumurta ve zigot (4) → 3.
c) Eşeysiz üreme yalnızca polipte (6) olur → 1.
Cevap: 231.
Mercan polipleri ve karşılaştırma
Mercan polipleri yalnızca denizlerde, çoğunlukla sıcak, temiz ve sığ sularda yaşar; yaşam döngülerinde medüz evresi yoktur. Çoğu koloni oluşturur ve ektodermin salgıladığı kireç iskelet üzerinde yaşar. Milyonlarca polipin iskeletinden mercan resifleri ve halka biçimli adalar, yani atoller oluşur; Avustralya kıyısındaki Büyük Set Resifi 2000 km’den uzundur. İskeleti olmayan tek başına yaşayan bir polip olan deniz şakayığı (aktinya), keşiş yengeciyle birlikte yaşar: şakayık yengeci yakıcı hücreleriyle korur, yengeç de onu yeni beslenme yerlerine taşır; bu, iki taraf için de yararlı bir ortak yaşamdır.
Sölenterlerin doğada ve insan yaşamında önemi büyüktür. Mercan resifleri pek çok balık ve omurgasız için barınak ve besin kaynağıdır, kıyıları dalgalardan korur. Denizanaları ve polipler balıkların ve deniz kaplumbağalarının besinidir, kendileri ise planktonla beslenir. Kırmızı mercandan takı yapılır, eski resiflerin kireçtaşı inşaatta kullanılır. Bazı denizanalarının yakıcı hücreleri ise yüzücüler için tehlikelidir.
| Özellik | Tatlı su hidrası | Ay denizanası | Mercan polipleri |
|---|---|---|---|
| Yaşam ortamı | Tatlı su | Deniz | Deniz |
| Yaşam biçimi | Yalnızca polip | Medüz ve polip | Yalnızca polip |
| Larva | Yok (doğrudan gelişme) | Planula | Planula |
| Eşeysiz üreme | Tomurcuklanma | Polipin enine bölünmesi | Tomurcuklanma (koloni büyür) |
| İskelet | Yok | Yok | Çoğunda kireç iskelet |
Euler–Venn diyagramı
Problem
Euler–Venn diyagramında I yalnızca tatlı su hidrasına, II ikisine, III yalnızca Aurelia’ya ait özelliklerdir. Eşleştirin.
1. ektoderm ve endodermi vardır
2. planula larvası oluşturur
3. tatlı suda yaşar
4. yakıcı hücreleri vardır
5. ayrı eşeylidir
6. hermafrodittir
A) I – 3, 6; II – 1, 4; III – 2, 5
B) I – 3; II – 1, 4, 6; III – 2, 5
C) I – 2, 3; II – 1, 4; III – 5, 6
D) I – 3, 6; II – 1, 2; III – 4, 5
E) I – 6; II – 1, 3, 4; III – 2, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. Hidraya özgü olanlar: tatlı su (3) ve hermafroditlik (6) → I.
3. Aurelia’ya özgü olanlar: planula (2) — hidranın larvası yoktur — ve ayrı eşeylilik (5) → III.
Cevap: A.
Etkileşimli
Unutma
- Sölenterler iki tabakalı (ektoderm ve endoderm, aralarında hücresiz mezoglea), ışınsal simetrili çok hücrelilerdir; sindirim boşluğu dışarıya yalnızca ağızla açılır.
- Yakıcı hücreler avı felç eder ve savunma sağlar; sinir sistemi ağ tipindedir.
- Hidranın ektoderminde epitel-kas, yakıcı, sinir ve ara hücreler, endoderminde sindirim-kas ve salgı hücreleri bulunur; ara hücreler rejenerasyonu ve eşey hücrelerinin oluşmasını sağlar.
- Hidra yazın tomurcuklanır, sonbaharda eşeyli çoğalır; zigot kışı geçirir, gelişme doğrudandır.
- Aurelia döngüsü: medüz → gametler (n) → zigot → planula → polip → genç medüzler; yalnızca gametler haploittir, medüz ve polip nesilleri birbirini izler.
- Mercan poliplerinin medüz evresi yoktur; kireç iskeletlerinden resifler ve atoller oluşur.