Kedinin canlı, taşın cansız olduğunu herkes bilir. Peki ya otomobil? O da hareket eder, yakıtla “beslenir” ve egzoz gazı çıkarır; ama kimse ona canlı demez. Öyleyse biyoloji canlıyı cansızdan nasıl ayırır? Gel, bu sorunun cevabını bulalım, sonra da bilim insanlarının milyonlarca canlıyı nasıl gruplara ayırdığını öğrenelim.
Canlıların ortak özellikleri
Biyoloji, canlıları inceleyen bilimdir (Yunanca bios — yaşam ve logos — bilim). Bir canlıyı tek bir özelliğinden değil, birkaç özelliğin bir arada bulunmasından tanırız. Tüm canlılarda ortak olan temel özellikler şunlardır:
- Hücreden oluşma — her canlı bir ya da çok sayıda hücreden oluşur.
- Beslenme — canlı, enerji ve yapı malzemesi için besin alır ya da bitkiler gibi besinini kendisi üretir.
- Solunum — hücrelerde besinler parçalanır ve içlerindeki enerji açığa çıkar.
- Boşaltım — canlı, gereksiz ve zararlı maddeleri vücudundan atar.
- Büyüme ve gelişme — tohumdan fide, fideden de ağaç oluşur.
- Üreme — canlı kendine benzeyen yavrular meydana getirir.
- Uyarılara tepki — canlı çevresindeki değişikliklere cevap verir: saksı bitkisi pencereden gelen ışığa doğru eğilir, elin sıcak çaydanlıktan hızla çekilir.
- Hareket — hayvanlar yer değiştirir; bitkiler ise yavaş hareket eder, örneğin çiçeklerini açıp kapatır.
Üst sınıflarda bu listeye üç özellik daha eklenir: kalıtım (özelliklerin yavrulara aktarılması), değişkenlik (yeni özelliklerin ortaya çıkması) ve öz düzenleme; örneğin insanın vücut sıcaklığı ayazda da sıcakta da yaklaşık 36–37 °C’de kalır. Ayrıca bütün canlılar aynı kimyasal elementlerden yapılmıştır ve canlı hücrelerde oluşan karmaşık organik maddeler (proteinler, nükleik asitler, karbonhidratlar ve yağlar) içerir.
MetabolizmaTanım
Canlıda gerçekleşen tüm kimyasal olayların toplamı: besinlerin parçalanması, yeni maddelerin yapılması ve enerji dönüşümleri. Beslenme, solunum ve boşaltım metabolizmanın parçalarıdır.
Biyolojide araştırma yöntemleri
Biyoloji de diğer doğa bilimleri gibi olgulara dayanır: bilim insanı bir soru sorar, bir hipotez kurar, onu sınar ve sonucu başkalarının tekrarlayabileceği biçimde kaydeder. Bunun için birkaç temel yöntem kullanılır ve bunlar çoğu zaman birlikte uygulanır.
| Yöntem | Ne yapılır | Örnek |
|---|---|---|
| Gözlem | Canlıyı olağan koşullarında, müdahale etmeden izlemek ve olguları kaydetmek | Her yıl kırlangıçların baharda döndüğü günü not etmek |
| Betimleme | Görülen özellikleri sözle, çizimle ve şemayla doğru biçimde kaydetmek | Yeni bulunan bir bitki türünün yaprağını ve çiçeğini betimlemek |
| Karşılaştırma | Canlıların benzer ve farklı özelliklerini yan yana koymak | Bitki ve hayvan hücresini karşılaştırmak |
| Deney | Bir koşulu bilerek değiştirip sonucu kontrol grubuyla karşılaştırmak | Fasulyelerin yarısını gübreli, yarısını gübresiz toprakta yetiştirmek |
| Ölçme | Uzunluk, kütle, sıcaklık, zaman gibi nicelikleri araçlarla belirlemek | Fidenin boyunu her gün cetvelle ölçmek |
| Modelleme | Bir nesnenin ya da sürecin basitleştirilmiş kopyasını (maket, şema, bilgisayar modeli) oluşturmak | DNA molekülünün maketini yapmak |
| Tarihsel yöntem | Canlıların geçmişini fosillerden ve karşılaştırmadan yola çıkarak ortaya koymak | Fosillere bakarak atın atalarının nasıl değiştiğini izlemek |
Deney ve kontrol grubuTanım
Deneyde araştırmacı yalnızca bir etkeni (örneğin ışığı) değiştirir, diğer bütün koşulları aynı tutar. Etkenin değiştirildiği gruba deney grubu, karşılaştırma için değiştirilmeden bırakılan gruba kontrol grubu denir. Sonuç ancak iki grup karşılaştırıldığında güvenilir olur.
Deneyi çözümle
Problem
Murad bezelye tohumlarını iki gruba ayırdı ve aynı toprakta, aynı sıcaklıkta, aynı sulamayla çimlendirdi. A grubu pencerenin önünde, B grubu karanlık bir kutuda kaldı. 7 gün sonra A’nın fideleri yeşil, B’ninkiler ise soluk sarı, ince ve uzun oldu.
a) Hangi etken inceleniyor?
b) Hangi grup kontrol grubudur?
c) Hangi yöntemler kullanılmıştır?
d) Sonuç nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Olağan koşullarda, ışıkta tutulan A grubu kontrol grubudur; etkeni değiştirilen B grubu deney grubudur.
c) Deney, gözlem (renge ve boya bakmak) ve karşılaştırma (A ile B). Boy cetvelle ölçülseydi ölçme de olurdu.
d) Bezelye fidelerinde klorofil yalnızca ışıkta oluşur: ışıksız bitki yeşermez.
Büyütme araçları: büyüteç ve mikroskop
Hücrelerin çoğu çıplak gözle görülmez; bu yüzden büyütme araçları biyolojinin temel aletleridir. Büyüteç tek bir büyütme camıdır: el ve sehpalı büyüteçler cismi birkaç kattan 20–25 kata kadar büyütür. Büyüteçle domatesin ya da karpuzun etli kısmındaki iri hücreler görülebilir. Işık mikroskobunda ışık preparattan geçer ve iki mercek sistemi görüntüyü birkaç bin kata kadar büyütür. Elektron mikroskobu ışık yerine elektron demeti kullanır, yüz binlerce kat büyütür ve virüsleri görmeyi sağlar.
- Oküler — tüpün üst ucunda, göze yakın mercek; üzerinde büyütmesi yazılıdır (örneğin 10×).
- Tüp — oküleri objektife bağlayan boru.
- Objektifler — preparata yakın mercekler; genellikle döner başlığa (revolver) birkaç objektif (4×, 10×, 40×) takılıdır.
- Tabla — ortasında delik olan düzlük; preparat üzerine konur ve mandallarla tutturulur.
- Ayna veya lamba — ışığı delikten preparata yönlendirir.
- Kol, kaide ve vidalar — aracı taşır; vidalarla tüp aşağı yukarı hareket ettirilerek net görüntü elde edilir.
Burada
- M
- mikroskobun toplam büyütmesi (kaç kat)
- M₁
- okülerin büyütmesi
- M₂
- objektifin büyütmesi
Büyütmeler çarpılır, toplanmaz: 10× oküler ile 40× objektif 10 × 40 = 400 kat büyütür.
Burada
- M
- toplam büyütme
Tersinden: görüntünün boyutu = gerçek boyut × M. Birimlere dikkat et: 1 mm = 1000 µm.
Büyütmeyi hesapla
Problem
1) Oküler 15×, objektif 40×’tir. Toplam büyütme nedir?
2) Mikroskop 900 kat büyütüyor, oküler 10×’tir. Objektif kaç kat büyütür?
3) Bir hücrenin boyu 0,05 mm’dir. 400 kat büyütmede görüntüsü kaç mm olur?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) M₂ = M ÷ M₁ = 900 ÷ 10 = 90×.
3) Görüntü = 0,05 mm × 400 = 20 mm (2 cm).
DİM tarzı soru: hangi çift uymuyor?
Problem
Hangi oküler ve objektif çifti 200 kat büyütme vermez?
A) 5× ve 40×
B) 10× ve 20×
C) 20× ve 10×
D) 25× ve 8×
E) 15× ve 12×
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Cevap: E. B ve C’de sayıların yeri değişmiş, çarpım aynıdır.
Görüş alanında kaç hücre kalır?
Problem
1) 100 kat büyütmede görüş alanının çapı boyunca bir sırada 48 hücre dizilidir. 400 kat büyütmede bu sıradan kaç hücre görünür?
2) Başka bir preparatta 100 kat büyütmede görüş alanının tamamında 160 hücre sayıldı. 400 kat büyütmede alanda yaklaşık kaç hücre görünür?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
1) Sıra çap boyuncadır: 48 ÷ 4 = 12 hücre.
2) Alanın tamamı: 160 ÷ 16 = 10 hücre.
Güçlü objektifte hücreler büyük görünür ama alana daha azı sığar.
Canlıları nasıl gruplandırırız?
Bilim insanları bugüne kadar yaklaşık iki milyon canlı türünü tanımladı; gerçek sayı muhtemelen çok daha fazladır. Bu çeşitliliği incelemek için canlılar benzerliklerine göre gruplara ayrılır. Buna sınıflandırma (sistematik) denir. 18. yüzyılda İsveçli bilim insanı Carl Linnaeus, her türe iki kelimelik Latince bir ad verilmesini önerdi: ilk kelime cinsi, ikincisi türü belirtir. Örneğin insan Homo sapiens, ev kedisi ise Felis catus olarak adlandırılır.
TürTanım
Yapıca benzeyen, kendi aralarında çiftleşerek üreyebilen (verimli) yavrular oluşturabilen bireyler topluluğu. Tür, sınıflandırmanın temel birimidir.
| Basamak | Örnek: kurt |
|---|---|
| Âlem | Hayvanlar |
| Şube | Kordalılar |
| Sınıf | Memeliler |
| Takım | Etçiller |
| Familya | Köpekgiller |
| Cins | Canis |
| Tür | Kurt (Canis lupus) |
Canlı âlemleri: okul (DİM) sınıflandırması
Sınıflandırmanın en büyük birimi âlemdir. Azerbaycan okul kitaplarında ve DİM’in (Devlet Sınav Merkezi) sınav sorularında hücreli canlılar dört âleme ayrılır: bakteriler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar. Bakteri hücresinde gerçek çekirdek yoktur; bakteriler prokaryottur. Mantar, bitki ve hayvan hücrelerinde çekirdek bulunur; bunlar ökaryottur. Âlemi bulmak için üç soruyu yanıtla: çekirdek var mı, hücre duvarı var mı ve neden yapılmış, canlı besinini kendisi mi üretiyor yoksa hazır besinle mi besleniyor?
| Âlem | Hücre yapısı | Beslenme | Örnekler |
|---|---|---|---|
| Bakteriler | Prokaryot: gerçek çekirdek yok; tek hücreli, bazıları koloni oluşturur | Çoğu hazır organik maddeyle (çürükçüller, parazitler); siyanobakteriler fotosentez yapar | Laktik asit bakterileri, verem basili, siyanobakteriler |
| Mantarlar | Ökaryot; tek ya da çok hücreli; hücre duvarında kitin var; depo besini glikojen | Hazır organik maddeleri vücut yüzeyiyle emer | Maya, Mucor küfü, Penicillium, şapkalı mantarlar |
| Bitkiler | Ökaryot; tek ya da çok hücreli; hücre duvarı selüloz; plastitleri var; depo besini nişasta | Fotosentez: besinini ışık enerjisiyle kendisi üretir | Chlamydomonas, Spirogyra, kara yosunu, eğrelti otu, çam, buğday |
| Hayvanlar | Ökaryot; tek ya da çok hücreli; hücre duvarı yok; depo besini glikojen | Hazır besinle (öglena ışıkta fotosentez de yapar) | Amip, terlik hayvanı, hidra, örümcek, ceylan |
| Virüsler (âlem değil) | Hücresiz: protein kılıf içinde bir nükleik asit (DNA ya da RNA) | Beslenmez; yalnızca canlı hücrenin içinde çoğalır | Grip virüsü, tütün mozaik virüsü |
Âlemler daha küçük gruplara ayrılır. Hayvanlar âlemi iki alt âlemden oluşur: tek hücreliler (Sarkomastigoforlar, Sporlular ve Siliyatlar şubeleri) ve çok hücreliler (sölenterlerden memelilere kadar). Bitkiler âleminde ilkel bitkiler olan algler, yüksek bitkilerden (karayosunları, eğrelti otları, açık tohumlular ve kapalı tohumlular) ayrılır. Likenler, bir mantarla bir algin (ya da siyanobakterinin) birlikte yaşamasından oluşan canlılardır; okulda mantarlarla birlikte incelenir.
Âlemi belirle
Problem
Bir canlı çok hücrelidir; hücrelerinde çekirdek ve kitinden yapılmış hücre duvarı vardır. Fotosentez yapmaz, nemli ekmeğin üzerinde büyüyerek hazır organik maddeleri emer. Bu canlı hangi âleme aittir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. Fotosentez yapmaz → bitki değildir.
3. Hücre duvarı var ve besini emer → hayvan değildir.
4. Kitin duvar ve emerek beslenme mantarlara özgüdür.
Cevap: Mantarlar âlemi (bu, ekmek küfüdür).
DİM tarzı soru: Hayvanlar âlemine girenleri seç
Problem
Hangi canlılar Hayvanlar âlemine girer?
1) öglena
2) Chlamydomonas
3) terlik hayvanı
4) bir siyanobakteri
5) sıtma paraziti (Plasmodium)
6) Penicillium
A) 1, 3, 5 B) 1, 2, 3 C) 2, 4, 6 D) 3, 5, 6 E) 1, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Chlamydomonas, selüloz duvarlı tek hücreli yeşil bir algdir → bitki.
3) Terlik hayvanı → hayvan (Siliyatlar).
4) Siyanobakteri → bakteri (çekirdeği yok).
5) Sıtma paraziti → hayvan (Sporlular).
6) Penicillium → mantar.
Cevap: A) 1, 3, 5.
Eşleştir
Problem
Âlemleri üyeleriyle eşleştirin.
1 — bakteriler; 2 — mantarlar; 3 — bitkiler
a) Mucor küfü; b) Chlorella; c) verem basili; d) maya; e) Spirogyra; f) siyanobakteri
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Sonra beslenmeye: Mucor ve maya hazır besini emer, duvarları kitinlidir → 2.
Chlorella (tek hücreli) ve Spirogyra (iplik biçimli) yeşil alglerdir, fotosentez yapar → 3.
Cevap: 1 – c, f; 2 – a, d; 3 – b, e.
Etkileşimli
Unutma
- Canlılar hücrelerden oluşur; beslenme, solunum, boşaltım, büyüme, üreme, uyarılara tepki ve hareket özellikleri gösterir.
- Araştırma yöntemleri: gözlem, betimleme, karşılaştırma, deney (kontrol grubuyla), ölçme, modelleme ve tarihsel yöntem.
- Toplam büyütme = oküler × objektif; gerçek boyut = görüntünün boyutu ÷ büyütme; mikroskopta görüntü 180° dönmüştür.
- Sınıflandırma basamakları: âlem → şube → sınıf → takım → familya → cins → tür.
- Her türün iki kelimelik Latince bir adı vardır: önce cins, sonra tür.
- Okul (DİM) sistemi: dört âlem — bakteriler (prokaryot), mantarlar, bitkiler, hayvanlar (ökaryot); tek hücreli hayvanlar bir alt âlemdir, bütün algler bitkidir.
- Virüsler hücresiz bir yaşam biçimidir; protistli beş ya da altı âlem sistemi uluslararası sınıflandırmadır, DİM’de kullanılmaz.