Evrim ve doğal seçilim

Darwin'in doğal seçilim kuramını, canlıların çevreye nasıl uyum sağladığını ve evrimin hangi kanıtlarla desteklendiğini öğren.

  • 11. sınıf
  • 15 dk
  • 10 soru
  • Ders 23 / 38

Bu derste öğreneceklerin

  • Doğal seçilimin aşamalarını açıklamak
  • Uyuma (adaptasyona) gerçek örnekler vermek
  • Evrimin temel kanıtlarını anlatmak

19. yüzyılın başında İngiltere'de huş ağacı güvelerinin (Biston betularia) neredeyse hepsi açık renkliydi ve liken kaplı ağaç kabuğunda zor görülüyordu. Fabrika isi ağaçları kararttıkça sanayi şehirlerinin çevresinde koyu renkli güveler çoğaldı ve yüzyılın sonunda çoğunluğu oluşturdular. Güveler renklerini değiştirmemişti; değişen popülasyondu. Bunun nedeni doğal seçilimdir.

Evrim fikri

EvrimTanım

Canlıların nesiller boyunca yavaş yavaş değişmesi; bu süreçte uyumlar gelişir ve yeni türler ortaya çıkar.

Basit anlatım

Basitçe söylersek evrim, bir popülasyonun “bileşiminin” zamanla değişmesidir. Her yıl çekilen bir okul fotoğrafını düşün: yıllar geçtikçe fotoğraftaki yüzler değişir ama hiçbir öğrenci başka birine dönüşmez; yalnızca bazıları ayrılır, yenileri gelir. Evrimde de tek tek canlılar değişmez: nesilden nesile bazı özellikler daha sık, bazıları daha seyrek görülür.

  1. 1809

    Jean-Baptiste Lamarck ilk kapsamlı evrim kuramını ortaya atar

    Yaşam boyunca kazanılan özelliklerin yavrulara geçtiğini düşünüyordu; bu fikir sonradan doğrulanmadı.

  2. 1831–1836

    Charles Darwin, Beagle gemisiyle dünya çevresinde yolculuk yapar

    Galapagos Adaları'nda her adada farklı gagalı ispinozlarla karşılaşır.

  3. 1858

    Darwin ve Alfred Russel Wallace doğal seçilim fikrini birlikte sunar

  4. 1859

    Darwin'in Türlerin Kökeni kitabı yayımlanır

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Doğal seçilim nasıl işler?

  1. Varyasyon

    Bir türün bireyleri renk, boy, hız gibi özelliklerle birbirinden farklıdır. Bu farklar mutasyonlar ve eşeyli üreme sayesinde oluşur.

  2. Kalıtım

    Bu farkların bir kısmı genlerle yavrulara aktarılır.

  3. Yaşam mücadelesi

    Canlılar yaşayabilecek olandan çok daha fazla yavru üretir; besin ve barınak herkese yetmez.

  4. Seçilim

    Çevreye daha iyi uyum sağlamış bireyler daha çok hayatta kalır ve daha çok yavru bırakır.

  5. Sonuç

    Nesiller boyunca yararlı özellikler popülasyonda yayılır ve popülasyon değişir.

Güveleri açıkla

Problem

Doğal seçilim kuramıyla açıkla: isle kararmış ağaçların olduğu yerlerde neden koyu renkli güveler çoğaldı? Hava yeniden temizlendikten sonra ne olması beklenir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1. Popülasyonda hem açık hem koyu renkli güveler vardı (varyasyon) ve renk kalıtsaldır.
2. Kararmış kabukta açık renkli güveler hemen göze çarpıyordu; kuşlar onları daha çok yakaladı.
3. Koyu güveler daha çok hayatta kalıp üredi; bu yüzden her nesilde oranları arttı.
4. Hava temizlenip ağaç kabukları yeniden açık renge dönünce seçilim ters yönde işledi: 20. yüzyılın ikinci yarısında açık renkli güveler yeniden çoğaldı.
Basit anlatım

Sayılarla seçilim

Problem

İsle kararmış bir ormanda 100 güve var: 50 açık renkli, 50 koyu renkli. Kuşlar açık renkli güvelerin yarısını, koyu renklilerin ise yalnızca onda birini yakalıyor. Hayatta kalanların yavruları anne babalarına benziyor. Sonraki nesilde koyu renkli güvelerin payı ne olur?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Yakalanan: 25 açık ve 5 koyu. Hayatta kalan: 25 açık + 45 koyu = 70.
2) Sonraki nesil aynı oranları taşır: koyu güvelerin payı 45 ÷ 70 ≈ %64 (önceden %50'ydi).
3) Aynı hesabı tekrarlarsak koyu güvelerin payı yaklaşık %76, sonra %85 olur. Hiçbir güve rengini değiştirmedi; yalnızca koyu renkliler daha çok yavru bıraktı.
Basit anlatım
SoruLamarck'ın fikri (yanlış)Darwin'in fikri (doğru)
Uzun boyun nereden gelir?Zürafa yapraklara uzanmak için boynunu gerer ve boynu uzarZürafalar farklı uzunlukta boyunlarla doğar
Kim hayatta kalır?Herkes; yalnızca boyunları uzarUzun boyunlular kuraklıkta daha çok yaprak bulur ve daha sık hayatta kalır
Yavrulara ne geçer?Yaşam boyunca “kazanılan” uzun boyunUzun boyun genleri: yalnızca kalıtsal farklar aktarılır
Bu, ders kitaplarının klasik örneğidir. Zürafanın boynunu tam olarak hangi üstünlüğün uzattığı (yapraklara ulaşmak mı, erkeklerin dövüşleri mi) hâlâ tartışılıyor; ama iki durumda da söz konusu olan kalıtsal farkların seçilimidir.
Derinlemesine
p² + 2pq + q² = 1p + q = 1

Burada

p
baskın A alelinin sıklığı
q
çekinik a alelinin sıklığı
p², 2pq, q²
AA, Aa ve aa genotiplerinin payları

Hardy–Weinberg yasası. Rastgele çiftleşmenin olduğu, seçilim, mutasyon ve göçün olmadığı büyük bir popülasyonda alel sıklıkları nesilden nesile değişmez. Bu yüzden evrim “alel sıklıklarının değişmesi” olarak da tanımlanır: bu koşullardan biri bozulduğunda popülasyon evrimleşir.

Kaç taşıyıcı var?

Problem

Bir popülasyonda her 10.000 çocuktan biri albinodur (aa). Hardy–Weinberg yasası geçerlidir. Popülasyonun ne kadarı a alelini taşıyan heterozigottur (Aa)?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

q² = 1/10.000 = 0,0001 ⇒ q = 0,01; p = 1 − 0,01 = 0,99.
2pq = 2 · 0,99 · 0,01 = 0,0198 ≈ %2, yani yaklaşık her 50 kişiden biri.
Sonuç şaşırtıcıdır: albino 10.000 kişide bir, taşıyıcı ise 50 kişide birdir. Çekinik alellerin çoğu heterozigotlarda “saklanır” ve seçilim onlara neredeyse dokunmaz.
Derinlemesine

Direnç nereden gelir?

Problem

Bir enfeksiyon sırasında vücutta 10¹⁰ bakteri vardır. Mutasyonlar yüzünden yaklaşık 10⁸ bakteriden biri bir antibiyotiğe dirençlidir. 1) Tedaviden önce kaç dirençli bakteri vardır? 2) Antibiyotik geri kalanları öldürür, dirençliler ise her 30 dakikada bir iki katına çıkar. 10 saat sonra yaklaşık kaç tane olurlar? 3) Bir bakterinin aynı anda iki farklı antibiyotiğe dirençli olma olasılığı nedir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) 10¹⁰ · 10⁻⁸ = 100 dirençli bakteri; bunlar antibiyotikten önce de vardı.
2) 10 saatte 20 kez iki katına çıkma: 100 · 2²⁰ ≈ 100 · 10⁶ = 10⁸.
3) Mutasyonlar bağımsız olduğundan olasılıklar çarpılır: 10⁻⁸ · 10⁻⁸ = 10⁻¹⁶; 10¹⁰ bakteri arasında bile böyle bir hücrenin bulunma olasılığı çok düşüktür. Verem ve HIV'in birkaç ilaçla birlikte tedavi edilmesinin nedeni budur.
Seçilim mutasyonu yaratmaz, var olanı seçer: bunu 1943'te S. Luria ve M. Delbrück bakteriler üzerinde kanıtladı.

Uyumlar (adaptasyonlar)

  • Kamuflaj: ceylanın kum rengi postu onu yarı çöl düzlüklerinde zor fark edilir kılar.
  • Su tasarrufu: kaktüsün yaprakları dikene dönüşmüştür, bu da su kaybını azaltır; su ise etli gövdede depolanır.
  • Soğuğa uyum: Hazar fokunun kalın deri altı yağ tabakası onu soğuk sudan korur; yavruları kışın Hazar'ın kuzeyindeki buzların üzerinde doğar.
  • Besine uyum: Galapagos ispinozlarından tohum kıranların gagası kalın ve güçlü, böcek yiyenlerinki ise ince ve sivridir.

Bir türün popülasyonları, örneğin dağlarla ya da denizle uzun süre birbirinden ayrı kalınca her biri kendi ortamında bağımsız olarak değişir. Zamanla birbiriyle çiftleşemeyecek kadar farklılaşırlar; böylece yeni bir tür oluşur.

Basit anlatım

Yeni bir türün ortaya çıkışı dillere benzetilebilir. Bir zamanlar Avrupa'nın büyük bölümünde Latince konuşuluyordu. Halklar birbirinden ayrı yaşadıkça dil her yerde kendi yolunda değişti ve yüzyıllar sonra ondan İtalyanca, İspanyolca ve Fransızca doğdu; bugün bu dilleri konuşanlar birbirini ancak güçlükle anlar. Popülasyonlar da dağlar ya da denizle uzun süre ayrı kalınca her biri kendi ortamında değişir. Bir gün o kadar farklılaşırlar ki artık birbirleriyle çiftleşemezler; böylece yeni bir tür oluşur.

Derinlemesine

Yeni bir türün temel ölçütü üreme yalıtımıdır: popülasyonlar çiftleşemez ya da yavruları kısır olur. At (2n = 64) ile eşeğin (2n = 62) melezi olan katırın 63 kromozomu vardır: mayozda kromozomlar eşleşemez, bu yüzden katırlar genellikle kısırdır. Dağlar ya da deniz popülasyonları ayırdığında coğrafi, yani allopatrik türleşme gerçekleşir. Bitkilerde yeni bir tür tek bir kuşakta bile, kromozom takımlarının sayısının artmasıyla, yani poliploidiyle ortaya çıkabilir: örneğin ekmeklik buğday heksaploittir, 6n = 42.

Evrimin kanıtları

KanıtÖrnek
FosillerEski kaya katmanlarında daha basit canlılar bulunur; Archaeopteryx sürüngen ve kuş özelliklerini bir arada taşır
Homolog organlarİnsan kolu, balina yüzgeci ve yarasa kanadı aynı kemik planına sahiptir
Körelmiş organlarİnsanın kuyruk sokumu kemiği, balinalardaki kalça kemiği kalıntıları
EmbriyolojiOmurgalıların erken embriyoları birbirine çok benzer; hepsinde solungaç yarıklarına benzeyen yapılar vardır
DNA karşılaştırmasıİnsan ve şempanze DNA'sı yaklaşık %98 aynıdır: iki tür ne kadar yakın akrabaysa DNA'ları o kadar benzerdir
Basit anlatım
  • Homolog organlar, aynı yapı setinden kurulmuş farklı oyuncaklara benzer: insan kolu, balina yüzgeci ve yarasa kanadı farklı işler görür ama “parçaları”, yani kemikleri aynıdır. Bu, ortak bir atadan geldiklerini gösterir.
  • Körelmiş organlar, eski bir arabada kalmış ve artık hiçbir şeyi çalıştırmayan bir düğmeye benzer: insanın kuyruk sokumu kemiği uzak atalarımızın kuyruğundan kalan parçadır.
  • Fosiller bir tarih kitabının sayfaları gibidir: bir kaya katmanı ne kadar derindeyse genellikle o kadar eskidir.
Derinlemesine

Modern evrim biyolojisi en kesin kanıtlarını DNA'da bulur. %98 benzerlik bile küçük bir fark değildir: 3 milyar baz çiftinin %1–2'si on milyonlarca değişiklik demektir. Mutasyonlar yaklaşık sabit bir hızla birikiyorsa iki türün DNA'ları arasındaki farkların sayısı, ortak atadan ayrıldıkları zamanla orantılıdır; bu, moleküler saat fikridir (1960'lar). Bu tür tahminler fosillerle karşılaştırılarak doğrulanır.

Moleküler saat

Problem

Bir gende A ve B türleri 12 nükleotit konumunda, A ve C türleri ise 36 konumda farklıdır. Fosillere göre A ve B yaklaşık 6 milyon yıl önce ayrılmıştır. Mutasyon hızı sabitse A ve C ne zaman ayrılmıştır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Farklar zamanla orantılıdır: 36 ÷ 12 = 3 kat fazla fark ⇒ 3 kat uzun süre.
6 milyon yıl × 3 = yaklaşık 18 milyon yıl önce.
Kontrol: ayrıldıktan sonra iki soy da bağımsız değişir; bu yüzden her soy 6 milyon yılda 12 ÷ 2 = 6 değişiklik biriktirir, yani milyon yılda 1; o zaman A ve C için: 2 · 18 · 1 = 36 ✓

Unutma

  • Evrim, canlıların nesiller boyunca yavaş yavaş değişmesidir; temel mekanizması doğal seçilimdir.
  • Doğal seçilim için kalıtsal varyasyon, fazla yavru ve yaşam mücadelesi gerekir.
  • Bireyler değil popülasyonlar evrimleşir; sonradan kazanılan özellikler kalıtılmaz.
  • Darwin Türlerin Kökeni'ni 1859'da yayımladı.
  • Evrimin kanıtları: fosiller, homolog ve körelmiş organlar, embriyoloji ve DNA karşılaştırması.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. 1859'da Türlerin Kökeni'ni kim yayımladı?