Null təhlükəsizliyi: nullable istinad tipləri

`NullReferenceException`-ı proqram işləməmişdən əvvəl tut: nullable kontekst, `string` və `string?`, kompilyatorun xəbərdarlıqları və axın analizi, `?.`, `??`, `??=` və `!` operatorları, `required` və `[NotNullWhen]`, köhnə kodun köçürülməsi.

  • Orta
  • 21 dəq
  • 12 sual
  • 22 dərsdən 9-cusu

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Nullable konteksti qoşmaq və string ilə string? arasındakı fərqi izah etmək
  • CS8600, CS8602, CS8604, CS8618 xəbərdarlıqlarını oxumaq və düzgün aradan qaldırmaq
  • ?., ??, ??=, !, required və [NotNullWhen]-dən yerində istifadə etmək
  • Köhnə layihəni addım-addım null təhlükəsizliyinə keçirmək

.NET proqramlarında ən çox rast gəlinən çöküş mesajı budur: Object reference not set to an instance of an object. Dəyişəndə obyekt əvəzinə null var, kod isə onun metodunu çağırır. null istinadlarını 1965-ci ildə ALGOL W dilinə əlavə edən Toni Hoar sonralar onları «milyard dollarlıq səhvim» adlandırıb. C# 8-dən bəri kompilyator bu səhvlərin çoxunu proqram işə düşməmişdən əvvəl göstərə bilir — bunun üçün nullable istinad tipləri var. Siniflər və record-larla «Siniflər, xassələr, konstruktorlar və record-lar» dərsində tanış olmusan; indi onları null-a qarşı qoruyaq.

Null niyə proqramı çökdürür

string kimi istinad tipli dəyişən obyektin özünü yox, ona istinadı saxlayır. null «heç bir obyekt yoxdur» deməkdir. Belə dəyişəndə city.ToUpper() çağırmaq boş ünvana müraciətdir: işləmə zamanı NullReferenceException atılır. Aşağıdakı kodda #nullable disable köhnə, C# 8-dən əvvəlki davranışı qaytarır — kompilyator heç nə demir.

C#
#nullable disable
string city = FindCity("Murad");
try
{
    Console.WriteLine(city.ToUpper());
}
catch (NullReferenceException ex)
{
    Console.WriteLine(ex.Message);
}

static string FindCity(string name) => name == "Aysel" ? "Baku" : null;

Gözlənilən nəticə

Object reference not set to an instance of an object.
Kompilyator susur, səhv yalnız işləmə zamanı üzə çıxır

FindCity «Murad» üçün null qaytarır, amma onun tipi string-dir və bu barədə heç nə demir. Çağıran tərəf bunu bilə bilməz. Real proqramda try/catch olmazdı və istifadəçi çöküş görərdi — üstəlik bəlkə də aylar sonra, null nadir hallarda gələndə.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Təhlükəsizlik toru: nullable kontekst

Nullable kontekstTərif

Kompilyatorun istinad tiplərini null baxımından yoxladığı rejim. Onda string «heç vaxt null deyil», string? isə «null ola bilər» deməkdir. Layihədə <Nullable>enable</Nullable> ilə, ayrıca faylda isə #nullable enable ilə qoşulur.

.NET 6-dan bəri dotnet new ilə yaradılan bütün layihələrdə bu rejim artıq qoşulub — .csproj faylına bax. İndi eyni səhvi kontekst qoşulmuş halda yazaq. FindCity artıq dürüstdür: string? qaytarır. Proqram yenə kompilyasiya olunur, amma kompilyator üç yerə barmaq basır:

C#
string city = FindCity("Murad");
Console.WriteLine(city.ToUpper());
PrintLength(FindCity("Leyla"));

static string? FindCity(string name) => name == "Aysel" ? "Baku" : null;
static void PrintLength(string text) => Console.WriteLine(text.Length);

Gözlənilən nəticə

Program.cs(1,15): warning CS8600: Converting null literal or possible null value to non-nullable type.
Program.cs(2,19): warning CS8602: Dereference of a possibly null reference.
Program.cs(3,13): warning CS8604: Possible null reference argument for parameter 'text' in 'void PrintLength(string text)'.
Qurma nəticəsi (dotnet build); xəbərdarlıqlara məhəl qoymadan işə salsan, proqram 2-ci sətirdə yenə NullReferenceException ilə çökür
XəbərdarlıqMənasıAdi düzəliş
CS8600null ola bilən qiymət null olmayan dəyişənə yazılırdəyişəni string? et
CS8602null ola bilən istinadın üzvünə müraciətəvvəl yoxla (is null) və ya ?.
CS8603null olmayan tip elan edən metod null qaytarırqaytarılan tipi string? et
CS8604null ola bilən arqument null olmayan parametrə ötürülürarqumenti yoxla və ya parametri string? et
CS8618konstruktor bitəndə null olmayan xassə hələ də boşdurkonstruktor, required və ya ilkin qiymət
CS8625null literalı null olmayan yerə yazılırtipi ? ilə işarələ

Ən vacib fikir: bunlar xəbərdarlıqdır, xəta deyil. Kompilyator səni dayandırmır, sadəcə «burada null gələ bilər» deyir. Düzgün cavab — xəbərdarlığı susdurmaq yox, null halını həqiqətən emal etməkdir:

C#
string? city = FindCity("Murad");
if (city is null)
    Console.WriteLine("City unknown");
else
    Console.WriteLine(city.ToUpper());

Console.WriteLine(FindCity("Aysel")?.ToUpper());

static string? FindCity(string name) => name == "Aysel" ? "Baku" : null;

Gözlənilən nəticə

City unknown
BAKU
Xəbərdarlıqsız versiya: null halı açıq emal olunub

Axın analizi və null operatorları

Kompilyator hər dəyişənin vəziyyətini kod boyunca izləyir: «null ola bilər» və ya «null deyil». if (input is not null) daxilində, return-dən sonra və ya string.IsNullOrEmpty(input) yoxlamasından sonra o, dəyişənin artıq təhlükəsiz olduğunu bilir. Buna axın analizi deyilir. Aşağıdakı kodda xəbərdarlıq yalnız yoxlamadan əvvəlki sətirdədir:

C#
string? input = args.Length > 0 ? args[0] : null;
Console.WriteLine(input.Length);

if (input is not null)
    Console.WriteLine(input.Length);

if (string.IsNullOrEmpty(input))
    return;
Console.WriteLine(input.Length);

Gözlənilən nəticə

Program.cs(2,19): warning CS8602: Dereference of a possibly null reference.
Qurma nəticəsi: 5-ci və 9-cu sətirlər təhlükəsiz sayılır

Hər null yoxlamasını if ilə yazmaq yorucudur, ona görə C#-da qısa operatorlar var. a?.B — a null deyilsə, B-ni oxu, əks halda bütün ifadə null-dır. x ?? y — x null deyilsə, x, əks halda y. x ??= y — x yalnız null olanda ona y-ni mənimsət. ?[] eyni işi indekslə görür: list?[0].

C#
Customer? none = null;
Customer aysel = new("Aysel", null, new Address("Baku", "AZ1000"));
Customer murad = new("Murad", "murad@example.com", null);

Console.WriteLine(none?.Name ?? "no customer");
Console.WriteLine(aysel.Email ?? "no email");
Console.WriteLine(murad.Address?.City ?? "city unknown");
Console.WriteLine(aysel.Address?.City.ToUpper());

int? length = murad.Email?.Length;
Console.WriteLine(length);
Console.WriteLine(none?.Email?.Length is null);

List<string>? tags = null;
tags ??= [];
tags.Add("vip");
tags ??= ["never used"];
Console.WriteLine(string.Join(", ", tags));

record Address(string City, string PostalCode);
record Customer(string Name, string? Email, Address? Address);

Gözlənilən nəticə

no customer
no email
city unknown
BAKU
17
True
vip
?., ?? və ??= bir yerdə

aysel.Address?.City.ToUpper() sətrinə diqqət et: ?. bütün zənciri «qısa qapayır» — ünvan null olsaydı, .City.ToUpper() heç hesablanmazdı, ona görə ikinci ?. lazım deyil. murad.Email?.Length int yox, int? qaytarır: nəticə null ola bilər. none?.Email?.Length is null True verir, çünki zəncir birinci addımda dayandı. tags ??= [] boş siyahı yaratdı, ikinci ??= isə heç nə etmədi — tags artıq null deyildi.

Konstruktorlar, required üzvlər və atributlar

null olmayan xassə obyekt yaradılanda mütləq doldurulmalıdır. Kompilyator konstruktor bitəndə hələ boş qalan belə xassə görsə, CS8618 verir:

C#
var s = new Student { Name = "Leyla" };
Console.WriteLine(s.Name);

class Student
{
    public string Name { get; set; }
    public string? Nickname { get; set; }
}

Gözlənilən nəticə

Program.cs(6,19): warning CS8618: Non-nullable property 'Name' must contain a non-null value when exiting constructor. Consider adding the 'required' modifier or declaring the property as nullable.
Qurma nəticəsi: Name heç bir konstruktorda təyin olunmur

Dörd dürüst həll var: dəyəri konstruktorda tələb et; xassəni required et — onda obyekt başlatıcısında onu yazmamaq CS9035: Required member 'Student.Name' must be set in the object initializer or attribute constructor. xətasıdır; ağlabatan ilkin qiymət ver (= "Baku"); və ya xassə həqiqətən boş ola bilirsə, onu string? et.

C#
var s = new Student { Name = "Leyla" };
Console.WriteLine($"{s.Name}, nickname: {s.Nickname ?? "-"}, city: {s.City}");

class Student
{
    public required string Name { get; init; }
    public string? Nickname { get; set; }
    public string City { get; set; } = "Baku";
}

Gözlənilən nəticə

Leyla, nickname: -, city: Baku
required, string? və ilkin qiymət: xəbərdarlıq yoxdur

Bəzən kompilyator kodun mənasını özü başa düşə bilmir. Tanış TryGetValue naxışını götür: metod true qaytaranda out parametri doludur, false qaytaranda — boş. Bunu kompilyatora atributlar izah edir. Aşağıda [NotNullWhen(true)] deyir: «nəticə true-dursa, student null deyil».

C#
using System.Diagnostics.CodeAnalysis;

var repo = new StudentRepository();
if (repo.TryFind("Leyla", out Student? s))
    Console.WriteLine($"{s.Name}: {s.Score}");
if (!repo.TryFind("Elvin", out Student? missing))
    Console.WriteLine($"Elvin not found: {missing is null}");

class StudentRepository
{
    private readonly Dictionary<string, Student> _students = new()
    {
        ["Leyla"] = new Student("Leyla", 88)
    };

    public bool TryFind(string name, [NotNullWhen(true)] out Student? student) =>
        _students.TryGetValue(name, out student);
}

record Student(string Name, int Score);

Gözlənilən nəticə

Leyla: 88
Elvin not found: True
Atribut sayəsində s.Name sətrində xəbərdarlıq yoxdur

Atributu silsən, proqram eyni nəticəni verir, amma qurma zamanı Program.cs(5,26): warning CS8602: Dereference of a possibly null reference. görünür: kompilyator TryFind-in nəticəsi ilə student-in vəziyyəti arasında əlaqəni bilmir. .NET-in özü də bu atributlardan geniş istifadə edir — string.IsNullOrEmpty [NotNullWhen(false)] ilə işarələnib, ona görə yuxarıdakı axın analizi işlədi.

AtributKompilyatora nə deyir
[NotNullWhen(true)]metod true qaytaranda bu out/parametr null deyil
[MaybeNullWhen(false)]metod false qaytaranda bu out qiyməti null ola bilər (Dictionary.TryGetValue)
[NotNull]çağırışdan sonra bu arqument null deyil (məsələn, ThrowIfNull-da)
[AllowNull]xassəyə null yazmaq olar, amma oxuyanda o heç vaxt null qaytarmır
[MemberNotNull(nameof(_name))]bu metod qayıdandan sonra _name sahəsi doludur

Köhnə kodu köçürmək

Yüz minlərlə sətirlik köhnə layihədə nullable konteksti birdən qoşmaq yüzlərlə xəbərdarlıq verir. Bunu hissə-hissə etmək olar:

  1. Fayl-fayl qoş

    Layihədə <Nullable>disable</Nullable> qalsın, köçürdüyün faylın əvvəlinə isə #nullable enable yaz. Xəbərdarlıqlar yalnız həmin faylda görünəcək.

  2. Kənardan başla

    Əvvəlcə başqalarından asılı olmayan siniflər və public API: metodların imzaları bütün çağıran tərəflərə «null ola bilər, ya yox» deyir.

  3. Hər istinad üçün qərar ver

    Bu qiymət həqiqətən null ola bilərmi? Bəli — ? əlavə et və null halını emal et. Xeyr — onun həmişə doldurulduğunu konstruktorla və ya required ilə təmin et.

  4. Toru bərkit

    Hamısı köçürüləndə layihədə <Nullable>enable</Nullable> və <WarningsAsErrors>nullable</WarningsAsErrors> yaz: bundan sonra yeni xəbərdarlıq qurmanı dayandırır.

XML
<Project Sdk="Microsoft.NET.Sdk">

  <PropertyGroup>
    <OutputType>Exe</OutputType>
    <TargetFramework>net10.0</TargetFramework>
    <ImplicitUsings>enable</ImplicitUsings>
    <Nullable>enable</Nullable>
    <WarningsAsErrors>nullable</WarningsAsErrors>
  </PropertyGroup>

</Project>
WarningsAsErrors ilə yuxarıdakı CS8600, CS8602, CS8604 artıq xəbərdarlıq yox, xətadır və layihə qurulmur

Bir vacib həqiqəti unutma: nullable istinad tipləri yalnız kompilyasiya zamanı mövcuddur. string? işləmə zamanı adi string-dir, ! operatoru isə yalnız xəbərdarlığı susdurur — heç nəyi yoxlamır. int? başqa məsələdir: o, HasValue və Value xassələri olan həqiqi Nullable<int> strukturudur.

C#
string name = null!;
Console.WriteLine(name is null);

string? maybe = "text";
Console.WriteLine(maybe.GetType() == typeof(string));

int? number = null;
Console.WriteLine(number.HasValue);
Console.WriteLine(number.GetValueOrDefault());
Console.WriteLine(typeof(int?) == typeof(int));
Console.WriteLine(Nullable.GetUnderlyingType(typeof(int?))?.Name);

Gözlənilən nəticə

True
True
False
0
False
Int32
null! xəbərdarlığı susdurdu, amma name yenə null-dır

Buna görə public metodlarda işləmə zamanı yoxlamalarını saxla: sənin kitabxananı nullable konteksti söndürülmüş layihə çağıra və null ötürə bilər. ! yalnız kompilyatordan daha çox bildiyin nadir hallar üçündür — məsələn, dəyəri çərçivə (framework) sonradan özü doldurursa.

Mini layihə: təhlükəsiz ayarlar oxuyucusu

Proqramın ayarları lüğətdə saxlanır, bəzi açarlar yoxdur, bəzilərinin qiyməti null-dır. AppConfig sinfi dörd üsul təklif edir və hər birinin imzası null barədə dürüst danışır: Get — string?, GetInt — int?, Require — string (və ya istisna), TryGet — [NotNullWhen(true)].

C#
using System.Diagnostics.CodeAnalysis;

var settings = new Dictionary<string, string?>
{
    ["AppName"] = "Educora", ["Port"] = "8080", ["Theme"] = null
};
var config = new AppConfig(settings);

Console.WriteLine(config.Get("Theme") ?? "light");
Console.WriteLine(config.GetInt("Port") ?? 80);
Console.WriteLine(config.GetInt("Timeout") ?? 30);
if (config.TryGet("AppName", out string? name))
    Console.WriteLine($"{name} ({name.Length} letters)");
try { config.Require("Database"); }
catch (InvalidOperationException ex) { Console.WriteLine(ex.Message); }

class AppConfig(Dictionary<string, string?> values)
{
    public string? Get(string key) => values.GetValueOrDefault(key);
    public int? GetInt(string key) => int.TryParse(Get(key), out int n) ? n : null;
    public string Require(string key) =>
        Get(key) ?? throw new InvalidOperationException($"Setting '{key}' is missing");

    public bool TryGet(string key, [NotNullWhen(true)] out string? value)
    {
        value = Get(key);
        return value is not null;
    }
}

Gözlənilən nəticə

light
8080
30
Educora (7 letters)
Setting 'Database' is missing
Heç bir xəbərdarlıq və heç bir ! yoxdur

Theme açarı var, amma qiyməti null-dır — ?? light verdi. GetInt("Port") sətri ədədə çevirdi, Timeout isə yoxdur və int.TryParse(null, ...) sadəcə false qaytarır, ona görə susmaya görə 30 götürüldü. TryGet uğurlu olanda name.Length xəbərdarlıqsız işləyir. Require mütləq lazım olan ayar yoxdursa, dərhal aydın mesajla dayanır — null-ın proqramın dərinliklərində partlamasından qat-qat yaxşıdır.

Xülasə və tapşırıqlar

  • Nullable kontekstdə string heç vaxt null olmamalıdır, string? isə ola bilər; kompilyator fərqi xəbərdarlıqlarla izləyir.
  • Axın analizi is null, return və atributlu metodlardan sonra dəyişənin təhlükəsiz olduğunu bilir.
  • ?. zənciri qısa qapayır, ?? ehtiyat qiymət verir, ??= yalnız null-ı əvəz edir, ! isə yalnız susdurur.
  • Köhnə kodu fayl-fayl köçür və sonda WarningsAsErrors ilə toru bərkit.

Tapşırıq 1: e-poçt domenini təhlükəsiz tapmaq

Məsələ

Köhnə kodda class User { public string Name { get; set; } public string Email { get; set; } } və static string Domain(User user) => user.Email.Split('@')[1]; var. E-poçt məcburi deyil. Kodu elə dəyiş ki, xəbərdarlıq qalmasın, ad isə mütləq doldurulsun. Aysel (aysel@mail.az) və e-poçtu olmayan Murad üçün Domain(user) ?? "no email" nə çap edir?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Ad məcburidir: public required string Name { get; init; }.
2) E-poçt məcburi deyil: public string? Email { get; init; }.
3) Metod dürüst olmalıdır: static string? Domain(User user) => user.Email?.Split('@')[1]; — e-poçt yoxdursa, ?. bütün zənciri dayandırır və null qaytarır.
4) Nəticə: mail.az və no email. new User() isə artıq CS9035 xətası verir.

Tapşırıq 2: baş hərflər üçün `Try` metodu

Məsələ

bool TryGetInitials(string? fullName, out string? initials) metodunu yaz: ad boşdursa və ya yalnız boşluqlardan ibarətdirsə, false qaytarsın, əks halda hər sözün ilk hərfini birləşdirsin. Çağıran tərəf initials.Length-i xəbərdarlıqsız yaza bilməlidir. "Leyla Quliyeva", " " və null üçün nə çap olunur?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Parametrə atribut əlavə et: [NotNullWhen(true)] out string? initials (using System.Diagnostics.CodeAnalysis;).
2) Əvvəlcə initials = null;, sonra if (string.IsNullOrWhiteSpace(fullName)) return false; — bundan sonra kompilyator fullName-in null olmadığını bilir.
3) initials = ""; və foreach (string part in fullName.Split(' ', StringSplitOptions.RemoveEmptyEntries)) initials += part[0];, sonda return true;.
4) Çağırış: if (TryGetInitials(name, out string? initials)) Console.WriteLine($"{initials} ({initials.Length} letters)");, əks halda no initials.
Nəticə: LQ (2 letters), no initials, no initials.

Yadda saxla

  • NullReferenceException null istinadın üzvünə müraciətdən yaranır; nullable kontekst onu kompilyasiya zamanı tutmağa kömək edir.
  • <Nullable>enable</Nullable> (yeni layihələrdə susmaya görə) və ya #nullable enable; T — null deyil, T? — null ola bilər.
  • Xəbərdarlıqlar xəta deyil: onları null halını emal edərək düzəlt, ! ilə susdurma.
  • ?., ??, ??= və ?? throw yoxlamaları qısaldır; ?. nəticəsi qiymət tipləri üçün int? olur.
  • CS8618-i konstruktor, required və ya ilkin qiymətlə düzəlt; [NotNullWhen(true)] Try metodlarını kompilyatora izah edir.
  • Annotasiyalar işləmə zamanı yoxdur: public metodlarda ArgumentNullException.ThrowIfNull saxla.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. Nullable kontekst qoşulu olanda string? email elanı nə deməkdir?