Məktəb, xəstəxana, yollar, ordu, təqaüdlər, ictimai nəqliyyat — bütün bunlar dövlət büdcəsindən maliyyələşir, büdcənin əsas mənbəyi isə vergilərdir. İlk maaşını alanda «əlinə çatan» məbləğin «hesablanmış» maaşdan az olduğunu görəcəksən. Bu dərsdə fərqin haradan gəldiyini və ən vacib vergiləri sadə dillə öyrənəcəksən.
Vergi növləri
Birbaşa vergiTərif
Gəlirdən və ya əmlakdan birbaşa tutulan vergi: muzdlu işdən gəlir vergisi, əmlak vergisi.
Dolayı vergiTərif
Malın və ya xidmətin qiymətinə daxil olan vergi: əlavə dəyər vergisi (ƏDV), aksiz. Onu satıcı büdcəyə ödəyir, amma əslində alıcı qiymətin içində ödəyir.
Bundan əlavə, maaşdan məcburi sığorta haqları tutulur: dövlət sosial sığortası (gələcək pensiya hüququ), işsizlikdən sığorta və icbari tibbi sığorta. Onlar vergi deyil, amma maaş vərəqəsində vergi ilə yanaşı görünür.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Əsas dərəcələr — 1 oktyabr 2026
| Nə | Dərəcə | Kim ödəyir / qeyd |
|---|---|---|
| Gəlir vergisi — qeyri-neft-qaz özəl sektorunda maaş, ayda 2500 ₼-a qədər | 2026: 3%; 2027: 5%; 2028-ci ildən: 7% | işçi (işəgötürən tutur); əsas iş yerində 200 ₼ vergidən azaddır |
| Həmin sektor, 2500–8000 ₼ | 2026: 75 ₼ + 2500 ₼-dan artıq hissənin 10%-i | 8000 ₼-dan çox: 625 ₼ + artıq hissənin 14%-i (2026) |
| Gəlir vergisi — dövlət sektoru və neft-qaz sahəsi | 2500 ₼-a qədər 14%; artıq: 350 ₼ + 25% | 2500 ₼-a qədər maaşda 200 ₼ azaddır |
| Dövlət sosial sığortası (özəl qeyri-neft sektoru) | işçi: ilk 200 ₼-dan 3% + qalan hissədən 10% | işəgötürən: 22% + 15% (8000 ₼-a qədər) |
| İşsizlikdən sığorta | 0,5% | işçi 0,5% + işəgötürən 0,5% |
| İcbari tibbi sığorta (özəl qeyri-neft sektoru) | 2500 ₼-a qədər 2%, artıq hissədən 0,5% | işçi və işəgötürən eyni dərəcə ilə |
| Əlavə dəyər vergisi (ƏDV) | 18% | qiymətə daxildir; satıcı 12 ayda 200 000 ₼-dan çox dövriyyədə ƏDV ödəyicisi olur |
| Əmanət faizi (fiziki şəxslər) | 10% (ödəmə mənbəyində) | manat əmanətləri üçün güzəştlər var («Əmanətlər və faiz» dərsi) |
Maaşdan gəlir vergisi
Burada
- V
- aylıq gəlir vergisi, ₼
- G
- hesablanmış aylıq maaş (2500 ₼-a qədər), ₼
- 200
- əsas iş yerində vergidən azad hissə, ₼
Qeyri-neft-qaz özəl sektoru, 2026-cı il (2027-də 0,05, 2028-dən 0,07)
Nümunə 1. Üç maaş
Məsələ
2026-cı ildə özəl şirkətdə (qeyri-neft) əsas iş yerində işləyənlərin maaşları: a) 800 ₼; b) 3000 ₼. c) Dövlət müəssisəsində 800 ₼. Hər birinin aylıq gəlir vergisini tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) 3000 > 2500, 200 ₼ güzəşt tətbiq olunmur: V = 75 + (3000 − 2500) · 0,10 = 125 ₼.
c) V = (800 − 200) · 0,14 = 84 ₼ (dövlət sektoru).
Eyni 800 ₼ maaşda vergi sektordan asılıdır: 18 ₼ və 84 ₼.
Orta və marjinal dərəcəTərif
Orta dərəcə — verginin bütün gəlirə nisbəti (V / G). Marjinal dərəcə — gəlirin növbəti manatından tutulan faiz. Proqressiv sistemdə marjinal dərəcə ortadan yüksəkdir: 3000 ₼-lıq maaşda orta dərəcə 125 / 3000 ≈ 4,2%, marjinal isə 10%-dir.
ƏDV qiymətin içində
Burada
- ƏDV
- qiymətə daxil olan vergi, ₼
- Q
- ƏDV daxil olmaqla qiymət, ₼
Qiymət = vergisiz qiymət · 1,18, ona görə vergi qiymətin 18/118 hissəsidir
Nümunə 2. Çekdə ƏDV
Məsələ
Mağazada (ƏDV ödəyicisi) qulaqlıq 59 ₼-dır. Qiymətin içində nə qədər ƏDV var? Vergisiz qiymət nə qədərdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Vergisiz qiymət: 59 − 9 = 50 ₼ (yoxlama: 50 · 1,18 = 59).
Tipik səhv: 59 · 0,18 ≈ 10,62 ₼ — bu, vergini artıq vergili qiymətə hesablamaqdır.
Nümunə 3. Vergi yükünün bölgüsü
Məsələ
Özəl qeyri-neft şirkətində 1500 ₼ maaş (2026). İşçinin ödədiyi gəlir vergisi, sosial, işsizlik və tibbi sığorta haqlarını tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Sosial sığorta: 200 · 0,03 + 1300 · 0,10 = 6 + 130 = 136 ₼.
İşsizlik: 1500 · 0,005 = 7,50 ₼.
Tibbi: 1500 · 0,02 = 30 ₼.
Cəmi tutulma: 39 + 136 + 7,50 + 30 = 212,50 ₼, əlinə çatan 1287,50 ₼. Maaş vərəqəsini növbəti dərsdə — «İlk iş və maaş vərəqəsi» dərsində addım-addım oxuyacağıq.
Yadda saxla
- Vergilər dövlət büdcəsinin əsas mənbəyidir; birbaşa (gəlir) və dolayı (ƏDV) olur.
- 2026: özəl qeyri-neft sektorunda 2500 ₼-a qədər maaşdan 3% (əsas iş yerində 200 ₼ azad); 2027 — 5%, 2028-dən — 7%.
- Dövlət və neft-qaz sektorunda: 2500 ₼-a qədər 14%, artığı 350 ₼ + 25%.
- ƏDV 18%-dir və qiymətə daxildir: ƏDV = Q · 18 / 118.
- Yüksək dərəcə yalnız həddi keçən hissəyə tətbiq olunur; maaş artımı həmişə xalis gəliri artırır.