- Bizans imperiyasının əsas nailiyyətlərini sadalamaq
- Feodalizmin nə olduğunu və senyor ilə vassal arasındakı münasibətləri izah etmək
- Orta əsr cəmiyyətinin əsas təbəqələrini təsvir etmək
- Səlib yürüşlərinin səbəblərini və nəticələrini təhlil etmək
Təpənin başında xəndəklə əhatə olunmuş daş qala, aşağıda kəndlilərin tarlaları, uzaqda kilsənin zəng qülləsi… Orta əsrlər deyəndə çoxumuz məhz bu mənzərəni təsəvvür edirik. Bəs qalada kim yaşayırdı, tarlaları kim becərirdi və onlar bir-birinə nə borclu idilər? Eyni dövrdə şərqdə isə xristian dünyasının ən böyük və zəngin şəhəri — Konstantinopol parlayırdı.
Bizans — Şərqi Roma imperiyası
Qərbi Roma süqut etdikdən sonra Şərqi Roma imperiyası daha min ilə yaxın yaşadı. «Bizans» adını ona sonralar tarixçilər veriblər, sakinləri isə özlərini romalılar — romeylər adlandırırdılar. Paytaxt Konstantinopol Avropa ilə Asiyanın qovuşduğu Bosfor boğazında yerləşirdi və böyük ticarət yollarının kəsişməsində idi. Burada yunan dili əsas dilə çevrildi, xristianlığın pravoslav qolu inkişaf etdi.
Bizansın ən məşhur imperatoru I Yustinian (527–565) Roma hüququnu vahid məcəllədə topladı və Konstantinopolda nəhəng günbəzli Ayasofya məbədini (532–537) tikdirdi. 1054-cü ildə xristian kilsəsi birdəfəlik iki qola — Romada mərkəzləşən katolik və Konstantinopolda mərkəzləşən pravoslav kilsələrinə parçalandı. Bizans öz dinini və mədəniyyətini slavyanlara ötürdü: kiril əlifbası Kiril və Mefodi qardaşlarının fəaliyyəti ilə bağlıdır.
Qərbi Avropada feodalizm
Qərbi Roma süqut etdikdən sonra onun torpaqlarında german krallıqları yarandı. Onların ən güclüsü franklar dövləti idi: 800-cü ildə Roma papası frank kralı Böyük Karlı imperator taclandırdı. Lakin mərkəzi hakimiyyət zəif idi, müharibələr və basqınlar isə bitmirdi. Belə şəraitdə feodalizm adlanan yeni quruluş formalaşdı.
Senyorun sədaqət və hərbi xidmət müqabilində vassala torpaq (lenn) verdiyi, bu torpağı isə asılı kəndlilərin becərdiyi quruluş.
Orta əsr müəllifləri cəmiyyəti üç təbəqəyə bölürdülər: dua edənlər, vuruşanlar və işləyənlər. Kral ən iri feodallara torpaq verir, onlar da öz növbəsində torpağın bir hissəsini cəngavərlərə paylayırdılar. Beləliklə, feodal nərdivanı yaranırdı: hər kəs yuxarıdakının vassalı, aşağıdakının isə senyoru idi.
| Təbəqə | Vəzifəsi | Həyatı |
|---|---|---|
| Ruhanilər | dua etmək, kilsəni idarə etmək, təhsil vermək | monastırlarda kitablar köçürülür, əlyazmalar saxlanılırdı |
| Feodallar və cəngavərlər | vuruşmaq və torpağı qorumaq | qalalarda yaşayır, uşaqlıqdan hərbi işə hazırlaşırdılar |
| Kəndlilər | işləmək və hamını qida ilə təmin etmək | çoxu təhkimli idi: torpağa bağlı olub senyora mükəlləfiyyət daşıyırdı |
XI əsrdən etibarən Avropada şəhərlər yenidən böyüməyə başladı. Sənətkarlar sexlərdə, tacirlər isə gildiyalarda birləşirdilər. İlk universitetlər açıldı: onlardan ən qədimlərindən biri olan Bolonya universitetinin yaranması ənənəvi olaraq 1088-ci ilə aid edilir. 1215-ci ildə İngiltərədə imzalanan Böyük Xartiya kral hakimiyyətini qanunla məhdudlaşdıran ilk sənədlərdən biri oldu.
Səlib yürüşləri
XI əsrdə səlcuq türkləri Kiçik Asiyanın böyük hissəsini tutdular və Bizans imperatoru Qərbdən kömək istədi. 1095-ci ildə Fransanın Klermon şəhərində papa II Urban xristianları «Müqəddəs torpağa», yəni müsəlmanların idarə etdiyi Qüdsə yürüşə çağırdı. İştirakçılar paltarlarına xaç tikdikləri üçün səlibçilər adlandırıldılar. 1099-cu ildə onlar Qüdsü tutdular və Şərqi Aralıq dənizi sahilində öz dövlətlərini qurdular.
1187-ci ildə sultan Səlahəddin Əyyubi Qüdsü geri aldı. Səlib yürüşləri təxminən iki əsr davam etdi, lakin məqsədinə çatmadı: 1291-ci ildə səlibçilərin Müqəddəs torpaqdakı son böyük qalası Akka süqut etdi. 1204-cü ildə Dördüncü səlib yürüşünün iştirakçıları hətta xristian Konstantinopolunu tutub taladılar.
| Səbəblər | Nəticələr |
|---|---|
| dini coşqu və papanın çağırışı | bütün tərəflərdə çoxlu insan tələfatı |
| Bizansın kömək istəməsi | katolik və pravoslavlar arasında uçurumun dərinləşməsi (xüsusən 1204-cü ildən sonra) |
| feodalların yeni torpaq və sərvət arzusu | Venesiya və Genuya kimi İtaliya şəhərlərinin ticarətinin genişlənməsi |
| tacirlərin Şərq ticarətinə marağı | avropalıların Şərqin mallarını və biliklərini daha yaxından tanıması |
- 527–565I Yustinianın hakimiyyəti
- 800Böyük Karl imperator taclandırılır
- 1054Xristian kilsəsinin parçalanması
- 1095Papa II Urbanın Klermon çağırışı
- 1099Səlibçilər Qüdsü tutur
- 1187Səlahəddin Qüdsü geri alır
- 1215İngiltərədə Böyük Xartiya
- 1347–1351«Qara ölüm»
Taun epidemiyası Avropa əhalisinin böyük hissəsini — bəlkə də üçdə birini və ya daha çoxunu məhv edir.
- 1453Konstantinopolun fəthi, Bizansın sonu
Əsas fikirlər
- Bizans — Şərqi Roma imperiyası — paytaxtı Konstantinopol olmaqla 1453-cü ilə qədər yaşadı.
- 1054-cü ildə xristian kilsəsi katolik və pravoslav qollarına bölündü.
- Feodalizmdə senyor vassala sədaqət və hərbi xidmət müqabilində torpaq verirdi.
- Orta əsr cəmiyyəti ruhanilərə, feodallara və kəndlilərə bölünürdü.
- Səlib yürüşləri 1095-ci ildə başladı və 1291-ci ildə Akkanın süqutu ilə başa çatdı.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.