Müstəmləkə sisteminin dağılması (dekolonizasiya)

1945-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 51 üzvü var idi. 1970-ci ildə onların sayı 127-yə çatdı və yeni üzvlərin əksəriyyəti Asiya və Afrikanın keçmiş müstəmləkələri idi. Cəmi çərək əsrdə nəsillər boyu hökm sürən imperiyalar xəritədən silindi. Bu necə baş verdi və nə üçün bir yerdə dinc, başqa yerdə isə qanlı keçdi?

İmperiyalar 1945-ci ildən sonra niyə dağıldı?

• İkinci dünya müharibəsi Britaniya, Fransa və Niderlandı iqtisadi və hərbi cəhətdən zəiflətdi; Yaponiyanın Asiyadakı ilk qələbələri (məsələn, 1942-ci ildə Sinqapurun süqutu) avropalıların «məğlubedilməzliyi» mifini dağıtdı.
• Çox vaxt Avropada təhsil almış liderlərin başçılıq etdiyi milli hərəkatlar gücləndi.
• ABŞ və SSRİ müxtəlif səbəblərdən köhnə müstəmləkə imperiyalarına qarşı çıxırdılar.
• BMT Nizamnaməsi (1945) xalqların öz müqəddəratını təyinetmə prinsipini elan etdi; 1960-cı ildə Baş Assambleya «Müstəmləkə ölkələrinə və xalqlara müstəqillik verilməsi haqqında Bəyannamə»ni qəbul etdi.

Asiya: Hindistan, İndoneziya və Hind-Çin

Hindistanda Mahatma Qandi zorakılıqsız kütləvi mübarizəyə başçılıq edirdi: 1930-cu ildə Duz yürüşü, 1942-ci ildə «Hindistanı tərk edin!» hərəkatı. 1947-ci ilin avqustunda Britaniya Hindistanı iki müstəqil dövlətə — Hindistan və Pakistana bölündü. Bölünmə kütləvi köçə səbəb oldu: milyonlarla insan evini tərk etməyə məcbur oldu, dini zəmində toqquşmalarda yüz minlərlə insan həlak oldu. Qandi 1948-ci ilin yanvarında qətlə yetirildi, Cəvahirləl Nehru isə Hindistanın ilk baş naziri oldu.

İndoneziyada Sukarno 17 avqust 1945-ci ildə müstəqillik elan etdi; dörd illik döyüş və danışıqlardan sonra, 1949-cu ilin dekabrında Niderland onu tanıdı. Vyetnamda Xo Şi Min 2 sentyabr 1945-ci ildə müstəqillik elan etdi, lakin Fransa geri qayıtmaq üçün müharibəyə başladı. 1954-cü ilin mayında fransızların Dyen-Byen-Fu yaxınlığında məğlubiyyəti Cenevrə sazişlərinə gətirdi: Vyetnam müvəqqəti olaraq 17-ci paralel boyunca bölündü — bu, sonrakı Vyetnam müharibəsinin başlanğıcı oldu.

Afrika: Qanadan «Afrika ili»nə

1957-ci ildə Kvame Nkrumanın başçılığı ilə Britaniyanın Qızıl Sahil müstəmləkəsi Qana adı ilə müstəqil oldu və Afrikanın azadlığının simvoluna çevrildi. 1960-cı il «Afrika ili» adlandırıldı: bu il 17 Afrika ölkəsi — əsasən keçmiş Fransa müstəmləkələri, həmçinin Nigeriya, Somali və Belçika Konqosu müstəqillik qazandı. Belçikanın tələsik çıxması Konqo böhranına səbəb oldu: Katanqa ayrıldı, ölkəyə BMT sülhməramlıları göndərildi, baş nazir Patris Lumumba 1961-ci ilin yanvarında öldürüldü.

Bəzi müstəmləkələr müstəqilliyi yalnız uzun müharibələrdən sonra əldə etdilər. Fransanın öz ərazisi saydığı və təxminən bir milyon avropalı köçkünün yaşadığı Əlcəzairdə müharibə 1954-cü ildən 1962-ci ilə qədər sürdü; Əlcəzair 5 iyul 1962-ci ildə müstəqil oldu. Keniyada Britaniya Mau-Mau üsyanını (1952–1960) sərt şəkildə yatırdı; Keniya 1963-cü ildə müstəqil oldu. Portuqaliya müstəmləkələrindən yalnız Lissabonda baş vermiş Qərənfil inqilabından (25 aprel 1974) sonra imtina etdi: Anqola və Mozambik 1975-ci ildə müstəqil oldular. 1956-cı ildə Misir prezidenti Nasir Süveyş kanalını milliləşdirəndə Britaniya, Fransa və İsrail Misirə hücum etdilər, lakin ABŞ və SSRİ-nin təzyiqi ilə geri çəkilməli oldular — bu, Avropa imperiyaları dövrünün bitdiyini açıq göstərdi.

Bandunq, Qoşulmama Hərəkatı və son mərhələ

1955-ci ilin aprelində İndoneziyanın Bandunq şəhərində 29 Asiya və Afrika ölkəsinin konfransı keçirildi: onlar müstəmləkəçiliyi pislədilər və «soyuq müharibə»də heç bir bloka qoşulmamaq istədiklərini bildirdilər. 1961-ci ildə Belqradda Qoşulmama Hərəkatı yaradıldı. Azərbaycan 2011-ci ildə bu hərəkata qoşuldu və 2019–2023-cü illərdə ona sədrlik etdi. Son mərhələdə Cənubi Afrikada dəyişikliklər baş verdi: 1980-ci ildə Zimbabve, 1990-cı ildə Namibiya müstəqil oldu; Cənubi Afrika Respublikasında irqi ayrı-seçkilik sistemi — aparteid sona çatdı: Nelson Mandela 1990-cı ildə həbsdən azad edildi və 1994-cü ildə prezident seçildi. 1997-ci ildə Britaniya Honkonqu Çinə qaytardı.

1. 1945
   BMT Nizamnaməsi; İndoneziya və Vyetnam müstəqillik elan edir
2. 1947
   Hindistan və Pakistanın müstəqilliyi
3. 1949
   Niderland İndoneziyanı tanıyır
4. 1954
   Dyen-Byen-Fu; Əlcəzair müharibəsinin başlanğıcı
5. 1955
   Bandunq konfransı
6. 1956
   Süveyş böhranı
7. 1957
   Qananın müstəqilliyi
8. 1960
   «Afrika ili»: 17 ölkə müstəqil olur; BMT-nin dekolonizasiya bəyannaməsi
9. 1961
   Qoşulmama Hərəkatı yaradılır
10. 1962
    Əlcəzairin müstəqilliyi
11. 1974–1975
    Qərənfil inqilabı; Anqola və Mozambikin müstəqilliyi
12. 1994
    Aparteidin sonu: Mandela prezident seçilir
13. 1997
    Honkonq Çinə qaytarılır