Min il əvvəl yaşamış kəndli ilə onun iki yüz il sonra yaşamış nəvəsinin həyatı demək olar ki, eyni idi: eyni alətlər, eyni məhsul, eyni yoxsulluq. Bu gün isə bir nəslin ömründə gəlirlər bir neçə dəfə arta bilər. Nə dəyişdi? İqtisadi tarix bu sualı rəqəmlərlə öyrənir: artım sürəti, qiymətlər, əmək haqqı, ticarət. Bu dərsdə tarixçinin iqtisadçı kimi hesablamağı da öyrənəcəyik.
Sənayeyə qədərki iqtisadiyyat və Maltus tələsi
1798-ci ildə ingilis iqtisadçısı Tomas Maltus yazırdı ki, əhali ərzaqdan daha sürətlə artmağa meyillidir. Məhsuldar illərdə əhali çoxalır, adambaşına düşən ərzaq azalır, aclıq və xəstəliklər əhalini yenidən azaldır. Bu dövrə Maltus tələsi deyilir: texnologiya yaxşılaşsa belə, əlavə məhsulu artan əhali «yeyir» və orta gəlir uzun müddət demək olar ki, dəyişmir. İqtisadçı-tarixçi Enqus Meddisonun qiymətləndirmələrinə görə, 1000–1820-ci illərdə dünyada adambaşına ÜDM ildə təxminən cəmi 0,05 % artırdı.
İnteraktiv
Burada
- Yₜ
- t ildən sonrakı göstərici (məsələn, adambaşına ÜDM)
- Y₀
- başlanğıc qiymət
- g
- illik artım sürəti, onluq kəsr kimi (3 % = 0,03)
- t
- illərin sayı
Haradan gəlir: hər il göstərici (1 + g)-yə vurulur; t ildə bu vurma t dəfə təkrarlanır. Bank faizi ilə eyni məntiqdir.
Burada
- t₂ₓ
- göstəricinin iki dəfə artması üçün lazım olan illər
- g(%)
- illik artım faizlə (3 % üçün 3 yazılır)
«70 qaydası». Çıxarılışı: (1 + g)ᵗ = 2 ⇒ t = ln 2 / ln(1 + g). Kiçik g üçün ln(1 + g) ≈ g, ln 2 ≈ 0,693, deməli t ≈ 0,693 / g ≈ 70 / g(%).
Nümunə 1: iki dövrün müqayisəsi
Məsələ
Meddisonun qiymətləndirmələrinə görə, adambaşına ÜDM 1000–1820-ci illərdə ildə təxminən 0,05 %, 1950–1973-cü illərdə isə təxminən 2,9 % artırdı. Hər iki sürətlə gəlirin iki dəfə artması üçün neçə il lazımdır?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
0,05 %: 70 / 0,05 = 1400 il — təxminən 50 nəsil.
2,9 %: 70 / 2,9 ≈ 24 il — bir nəslin ömründə.
Nəticə: sənayeləşmə artım sürətini onlarla dəfə (2,9 / 0,05 = 58) artırdı; məhz buna görə müasir artım tarixdə misilsiz sayılır.
İnteraktiv
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Sənaye inqilabı və «Böyük ayrılma»
1776-cı ildə Adam Smit «Xalqların sərvəti» əsərində əmək bölgüsünün və bazarların məhsuldarlığı necə artırdığını izah etdi. Tezliklə Britaniyada kömür və buxar enerjisi, fabrik istehsalı və dəmir yolları Maltus tələsini qırdı: artım əhalinin artımını qabaqladı. XIX əsrdə Qərbi Avropa və Şimali Amerika ilə dünyanın qalan hissəsi arasında gəlir fərqi kəskin böyüdü — buna «Böyük ayrılma» deyilir. Bu anlayışı Kennet Pomeranz 2000-ci ildə eyni adlı kitabında geniş yaymışdır.
- İnstitutlar: mülkiyət hüquqlarının qorunması, patentlər, parlamentin nəzarəti.
- Enerji: Britaniyada yerin səthinə yaxın ucuz kömür yataqları.
- Atlantik ticarəti və müstəmləkələr: xammal (məsələn, pambıq), bazarlar və kapital; bu, köləlik və istismarla bağlı idi.
- Bilik: elmi inqilab, mühəndislik mədəniyyəti, çap olunmuş biliklərin yayılması.
Qloballaşmanın iki dalğası
Birinci dalğa (təxminən 1870–1914): buxar gəmiləri, dəmir yolları, teleqraf və 1869-cu ildə açılmış Süveyş kanalı daşımanı ucuzlaşdırdı; bir çox ölkə valyutasını qızıla bağladı (qızıl standartı); milyonlarla insan Avropadan Amerikaya köçdü. XX əsrin əvvəlində Bakı dünya neftinin təxminən yarısını hasil edirdi. Bu dalğanı Birinci dünya müharibəsi və 1929-cu il Böyük depressiyası dayandırdı: ölkələr gömrük divarları ucaltdılar, ticarət kəskin azaldı.
İkinci dalğa 1944-cü ildə ABŞ-ın Bretton-Vuds şəhərində keçirilən konfransla başladı: Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı yaradıldı, valyutalar dollara, dollar isə unsiyası 35 dollar olmaqla qızıla bağlandı. 1947-ci ildə gömrük rüsumlarını azaltmaq üçün GATT razılaşması imzalandı; 1995-ci ildə onun yerini Ümumdünya Ticarət Təşkilatı tutdu. 1956-cı ildə standart konteynerlə daşımanın başlanması dəniz ticarətini inqilabi şəkildə ucuzlaşdırdı. 1971-ci ildə ABŞ dolların qızıla dəyişdirilməsini dayandırdı, 1973-cü il neft böhranında isə neftin qiyməti bir neçə dəfə artdı. 1978-ci ildən Çinin islahatları, 1991-ci ildən keçmiş sovet ölkələrinin dünya bazarına qoşulması və internet qloballaşmanı daha da sürətləndirdi. 2008-ci il maliyyə böhranı isə bağlılığın risklərini göstərdi: bir ölkədə başlayan böhran tez bir zamanda bütün dünyaya yayıldı.
| Əlamət | Birinci dalğa (1870–1914) | İkinci dalğa (1945-dən) |
|---|---|---|
| Nəqliyyat | buxar gəmisi, dəmir yolu, Süveyş kanalı | konteyner, reaktiv təyyarə |
| Rabitə | teleqraf | peyk, internet, smartfon |
| Pul sistemi | qızıl standartı | Bretton-Vuds (1944–1971), sonra üzən məzənnələr |
| İnstitutlar | əsasən ikitərəfli müqavilələr, müstəmləkə imperiyaları | BVF, Dünya Bankı, GATT → ÜTT |
| Nə ilə dayandı / sınaq | Birinci dünya müharibəsi, 1929 böhranı | 1973 neft böhranı, 2008 maliyyə böhranı, 2020 pandemiyası |
Tarixçinin iqtisadi alətləri
Burada
- P
- qiymət indeksi (baza ilində 100)
- X
- ixrac
- M
- idxal
- ÜDM
- ümumi daxili məhsul — ölkədə il ərzində istehsal olunmuş bütün məhsul və xidmətlərin dəyəri
Real göstərici inflyasiyanı çıxarır: pul deyil, həmin pula nə alına biləcəyi ölçülür. Açıqlıq ölkənin dünya ticarətinə nə qədər bağlı olduğunu göstərir.
Nümunə 2: nominal və real əmək haqqı
Məsələ
Fabrik işçisinin aylıq əmək haqqı 10 ildə 400 manatdan 600 manata qalxıb, qiymət indeksi isə 100-dən 125-ə çatıb. a) Nominal artım neçə faizdir? b) Real əmək haqqı nə qədərdir? c) Real artım neçə faizdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) Real = 600 / (125 / 100) = 600 / 1,25 = 480 manat (baza ilinin qiymətləri ilə).
c) (480 − 400) / 400 · 100 % = 20 %.
Nəticə: maaş «kağız üzərində» 50 % artsa da, işçinin alıcılıq qabiliyyəti cəmi 20 % yaxşılaşıb.
Nümunə 3: artım və ticarət açıqlığı
Məsələ
X ölkəsində adambaşına ÜDM 5000 dollardır və 20 il ərzində ildə 3 % artır. a) 20 ildən sonra adambaşına ÜDM nə qədər olar? b) Həmin ölkədə ixrac 30, idxal 25, ÜDM isə 110 milyard dollardır. Ticarət açıqlığını hesabla.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Yoxlama 70 qaydası ilə: 70 / 3 ≈ 23 ildə iki dəfə → 20 ildə iki dəfədən bir az az (×1,8) — uyğundur.
b) Açıqlıq = (30 + 25) / 110 · 100 % = 55 / 110 · 100 % = 50 %.
- 1776
Adam Smit, «Xalqların sərvəti»
- 1798
Maltusun əhali haqqında əsəri
- 1869
Süveyş kanalı açılır
- 1929
Birja çöküşü və Böyük depressiya
- 1944
Bretton-Vuds: BVF və Dünya Bankı
- 1956
Konteyner daşımalarının başlanğıcı
- 1971
Dolların qızıla dəyişdirilməsinin dayandırılması
- 1973
Neft böhranı
- 1978
Çində iqtisadi islahatların başlanğıcı
- 1995
Ümumdünya Ticarət Təşkilatı
- 2008
Qlobal maliyyə böhranı
Yadda saxla
- Sənaye inqilabına qədər adambaşına gəlir çox yavaş artırdı (Maltus tələsi); sənayeləşmə artım sürətini onlarla dəfə yüksəltdi.
- Yₜ = Y₀ · (1 + g)ᵗ; ikiqat artma müddəti ≈ 70 / g(%).
- Real = Nominal / (P / 100): müxtəlif dövrləri yalnız inflyasiyanı nəzərə alaraq müqayisə etmək olar.
- Qloballaşmanın birinci dalğası (1870–1914) müharibə və 1929 böhranı ilə dayandı; ikincisi Bretton-Vuds (1944) ilə başladı.
- BVF və Dünya Bankı 1944-cü ildə, ÜTT 1995-ci ildə yaradılıb; 2008 böhranı bağlı dünyanın risklərini göstərdi.