İqtisadi tarix: sənayeləşmə, dünya iqtisadiyyatı və qloballaşma

Sənaye inqilabından əvvəl və sonra iqtisadi artımı müqayisə et, mürəkkəb artım düsturu və «70 qaydası» ilə hesabla, qloballaşmanın iki dalğasını və Bretton-Vuds sistemini təhlil et.

  • Universitet
  • 30 dəq
  • 10 sual
  • 50 dərsdən 47-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Mürəkkəb artım düsturu və «70 qaydası» ilə iqtisadi artımı hesablamaq
  • Nominal və real göstəriciləri fərqləndirmək, ticarət açıqlığını hesablamaq
  • Sənaye inqilabının və «Böyük ayrılma»nın izahlarını müqayisə etmək
  • Qloballaşmanın birinci və ikinci dalğalarını və onların institutlarını təsvir etmək

Min il əvvəl yaşamış kəndli ilə onun iki yüz il sonra yaşamış nəvəsinin həyatı demək olar ki, eyni idi: eyni alətlər, eyni məhsul, eyni yoxsulluq. Bu gün isə bir nəslin ömründə gəlirlər bir neçə dəfə arta bilər. Nə dəyişdi? İqtisadi tarix bu sualı rəqəmlərlə öyrənir: artım sürəti, qiymətlər, əmək haqqı, ticarət. Bu dərsdə tarixçinin iqtisadçı kimi hesablamağı da öyrənəcəyik.

Sənayeyə qədərki iqtisadiyyat və Maltus tələsi

1798-ci ildə ingilis iqtisadçısı Tomas Maltus yazırdı ki, əhali ərzaqdan daha sürətlə artmağa meyillidir. Məhsuldar illərdə əhali çoxalır, adambaşına düşən ərzaq azalır, aclıq və xəstəliklər əhalini yenidən azaldır. Bu dövrə Maltus tələsi deyilir: texnologiya yaxşılaşsa belə, əlavə məhsulu artan əhali «yeyir» və orta gəlir uzun müddət demək olar ki, dəyişmir. İqtisadçı-tarixçi Enqus Meddisonun qiymətləndirmələrinə görə, 1000–1820-ci illərdə dünyada adambaşına ÜDM ildə təxminən cəmi 0,05 % artırdı.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
820 ildə (1000–1820) orta gəlir cəmi təxminən 1,5 dəfə artdı — ildə ~0,05%. Sonrakı 180 ildə isə təxminən 10 dəfə artdı. Diqqət: sütunlar arasındakı zaman aralıqları eyni deyil. Mənbə: A. Maddison, «Contours of the World Economy» (2007), yuvarlaqlaşdırılıb.
Yₜ = Y₀ · (1 + g)ᵗ

Burada

Yₜ
t ildən sonrakı göstərici (məsələn, adambaşına ÜDM)
Y₀
başlanğıc qiymət
g
illik artım sürəti, onluq kəsr kimi (3 % = 0,03)
t
illərin sayı

Haradan gəlir: hər il göstərici (1 + g)-yə vurulur; t ildə bu vurma t dəfə təkrarlanır. Bank faizi ilə eyni məntiqdir.

t₂ₓ ≈ 70 / g(%)t₂ₓ ≈ 70 / g(%)

Burada

t₂ₓ
göstəricinin iki dəfə artması üçün lazım olan illər
g(%)
illik artım faizlə (3 % üçün 3 yazılır)

«70 qaydası». Çıxarılışı: (1 + g)ᵗ = 2 ⇒ t = ln 2 / ln(1 + g). Kiçik g üçün ln(1 + g) ≈ g, ln 2 ≈ 0,693, deməli t ≈ 0,693 / g ≈ 70 / g(%).

Nümunə 1: iki dövrün müqayisəsi

Məsələ

Meddisonun qiymətləndirmələrinə görə, adambaşına ÜDM 1000–1820-ci illərdə ildə təxminən 0,05 %, 1950–1973-cü illərdə isə təxminən 2,9 % artırdı. Hər iki sürətlə gəlirin iki dəfə artması üçün neçə il lazımdır?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

70 qaydası: t₂ₓ ≈ 70 / g(%).
0,05 %: 70 / 0,05 = 1400 il — təxminən 50 nəsil.
2,9 %: 70 / 2,9 ≈ 24 il — bir nəslin ömründə.
Nəticə: sənayeləşmə artım sürətini onlarla dəfə (2,9 / 0,05 = 58) artırdı; məhz buna görə müasir artım tarixdə misilsiz sayılır.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Əmanəti ölkənin gəliri kimi təsəvvür et: 1000 ilə başla və illik artımı dəyiş. 2 %-lə gəlir təxminən 35 ildə iki dəfə, 70 ildə dörd dəfə artır. 0,5 % seç və müqayisə et: iki dəfə artım üçün təxminən 140 il lazımdır.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Sənaye inqilabı və «Böyük ayrılma»

1776-cı ildə Adam Smit «Xalqların sərvəti» əsərində əmək bölgüsünün və bazarların məhsuldarlığı necə artırdığını izah etdi. Tezliklə Britaniyada kömür və buxar enerjisi, fabrik istehsalı və dəmir yolları Maltus tələsini qırdı: artım əhalinin artımını qabaqladı. XIX əsrdə Qərbi Avropa və Şimali Amerika ilə dünyanın qalan hissəsi arasında gəlir fərqi kəskin böyüdü — buna «Böyük ayrılma» deyilir. Bu anlayışı Kennet Pomeranz 2000-ci ildə eyni adlı kitabında geniş yaymışdır.

  • İnstitutlar: mülkiyət hüquqlarının qorunması, patentlər, parlamentin nəzarəti.
  • Enerji: Britaniyada yerin səthinə yaxın ucuz kömür yataqları.
  • Atlantik ticarəti və müstəmləkələr: xammal (məsələn, pambıq), bazarlar və kapital; bu, köləlik və istismarla bağlı idi.
  • Bilik: elmi inqilab, mühəndislik mədəniyyəti, çap olunmuş biliklərin yayılması.

Qloballaşmanın iki dalğası

Birinci dalğa (təxminən 1870–1914): buxar gəmiləri, dəmir yolları, teleqraf və 1869-cu ildə açılmış Süveyş kanalı daşımanı ucuzlaşdırdı; bir çox ölkə valyutasını qızıla bağladı (qızıl standartı); milyonlarla insan Avropadan Amerikaya köçdü. XX əsrin əvvəlində Bakı dünya neftinin təxminən yarısını hasil edirdi. Bu dalğanı Birinci dünya müharibəsi və 1929-cu il Böyük depressiyası dayandırdı: ölkələr gömrük divarları ucaltdılar, ticarət kəskin azaldı.

İkinci dalğa 1944-cü ildə ABŞ-ın Bretton-Vuds şəhərində keçirilən konfransla başladı: Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı yaradıldı, valyutalar dollara, dollar isə unsiyası 35 dollar olmaqla qızıla bağlandı. 1947-ci ildə gömrük rüsumlarını azaltmaq üçün GATT razılaşması imzalandı; 1995-ci ildə onun yerini Ümumdünya Ticarət Təşkilatı tutdu. 1956-cı ildə standart konteynerlə daşımanın başlanması dəniz ticarətini inqilabi şəkildə ucuzlaşdırdı. 1971-ci ildə ABŞ dolların qızıla dəyişdirilməsini dayandırdı, 1973-cü il neft böhranında isə neftin qiyməti bir neçə dəfə artdı. 1978-ci ildən Çinin islahatları, 1991-ci ildən keçmiş sovet ölkələrinin dünya bazarına qoşulması və internet qloballaşmanı daha da sürətləndirdi. 2008-ci il maliyyə böhranı isə bağlılığın risklərini göstərdi: bir ölkədə başlayan böhran tez bir zamanda bütün dünyaya yayıldı.

ƏlamətBirinci dalğa (1870–1914)İkinci dalğa (1945-dən)
Nəqliyyatbuxar gəmisi, dəmir yolu, Süveyş kanalıkonteyner, reaktiv təyyarə
Rabitəteleqrafpeyk, internet, smartfon
Pul sistemiqızıl standartıBretton-Vuds (1944–1971), sonra üzən məzənnələr
İnstitutlarəsasən ikitərəfli müqavilələr, müstəmləkə imperiyalarıBVF, Dünya Bankı, GATT → ÜTT
Nə ilə dayandı / sınaqBirinci dünya müharibəsi, 1929 böhranı1973 neft böhranı, 2008 maliyyə böhranı, 2020 pandemiyası

Tarixçinin iqtisadi alətləri

Real = Nominal / (P / 100)Açıqlıq = (X + M) / ÜDM · 100 %Real = Nominal / (P / 100)Açıqlıq = (X + M) / ÜDM · 100 %

Burada

P
qiymət indeksi (baza ilində 100)
X
ixrac
M
idxal
ÜDM
ümumi daxili məhsul — ölkədə il ərzində istehsal olunmuş bütün məhsul və xidmətlərin dəyəri

Real göstərici inflyasiyanı çıxarır: pul deyil, həmin pula nə alına biləcəyi ölçülür. Açıqlıq ölkənin dünya ticarətinə nə qədər bağlı olduğunu göstərir.

Nümunə 2: nominal və real əmək haqqı

Məsələ

Fabrik işçisinin aylıq əmək haqqı 10 ildə 400 manatdan 600 manata qalxıb, qiymət indeksi isə 100-dən 125-ə çatıb. a) Nominal artım neçə faizdir? b) Real əmək haqqı nə qədərdir? c) Real artım neçə faizdir?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) (600 − 400) / 400 · 100 % = 50 %.
b) Real = 600 / (125 / 100) = 600 / 1,25 = 480 manat (baza ilinin qiymətləri ilə).
c) (480 − 400) / 400 · 100 % = 20 %.
Nəticə: maaş «kağız üzərində» 50 % artsa da, işçinin alıcılıq qabiliyyəti cəmi 20 % yaxşılaşıb.

Nümunə 3: artım və ticarət açıqlığı

Məsələ

X ölkəsində adambaşına ÜDM 5000 dollardır və 20 il ərzində ildə 3 % artır. a) 20 ildən sonra adambaşına ÜDM nə qədər olar? b) Həmin ölkədə ixrac 30, idxal 25, ÜDM isə 110 milyard dollardır. Ticarət açıqlığını hesabla.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) Y₂₀ = 5000 · 1,03²⁰ ≈ 5000 · 1,806 ≈ 9030 dollar.
Yoxlama 70 qaydası ilə: 70 / 3 ≈ 23 ildə iki dəfə → 20 ildə iki dəfədən bir az az (×1,8) — uyğundur.
b) Açıqlıq = (30 + 25) / 110 · 100 % = 55 / 110 · 100 % = 50 %.
  1. 1776

    Adam Smit, «Xalqların sərvəti»

  2. 1798

    Maltusun əhali haqqında əsəri

  3. 1869

    Süveyş kanalı açılır

  4. 1929

    Birja çöküşü və Böyük depressiya

  5. 1944

    Bretton-Vuds: BVF və Dünya Bankı

  6. 1956

    Konteyner daşımalarının başlanğıcı

  7. 1971

    Dolların qızıla dəyişdirilməsinin dayandırılması

  8. 1973

    Neft böhranı

  9. 1978

    Çində iqtisadi islahatların başlanğıcı

  10. 1995

    Ümumdünya Ticarət Təşkilatı

  11. 2008

    Qlobal maliyyə böhranı

1 / 6

Yadda saxla

  • Sənaye inqilabına qədər adambaşına gəlir çox yavaş artırdı (Maltus tələsi); sənayeləşmə artım sürətini onlarla dəfə yüksəltdi.
  • Yₜ = Y₀ · (1 + g)ᵗ; ikiqat artma müddəti ≈ 70 / g(%).
  • Real = Nominal / (P / 100): müxtəlif dövrləri yalnız inflyasiyanı nəzərə alaraq müqayisə etmək olar.
  • Qloballaşmanın birinci dalğası (1870–1914) müharibə və 1929 böhranı ilə dayandı; ikincisi Bretton-Vuds (1944) ilə başladı.
  • BVF və Dünya Bankı 1944-cü ildə, ÜTT 1995-ci ildə yaradılıb; 2008 böhranı bağlı dünyanın risklərini göstərdi.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Ölkənin iqtisadiyyatı ildə 3,5 % artır. 70 qaydasına görə o, təxminən neçə ilə iki dəfə böyüyər?