İslam mədəniyyətinin intibahı və Monqol imperiyası

Bağdaddakı Hikmət evinin alimləri ilə tanış ol, cəbrin və alqoritmin haradan gəldiyini öyrən, sonra Çingiz xanın yaratdığı tarixin ən böyük quru imperiyasının yolunu izlə.

  • 6 və 7-ci siniflər
  • 15 dəq
  • 10 sual
  • 50 dərsdən 16-cısı

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Abbasilər xilafətinin və Bağdadın elm mərkəzi kimi rolunu izah etmək
  • İslam dünyasının görkəmli alimlərini və onların kəşflərini adlandırmaq
  • Monqol imperiyasının yaranmasını və bölünməsini təsvir etmək
  • Monqol yürüşlərinin nəticələrini hərtərəfli qiymətləndirmək

Proqramçılar hər gün işlətdikləri «alqoritm» sözünün təxminən 1200 il əvvəl Bağdadda çalışmış bir alimin adından yarandığını bilirlərmi? Rəqəmlərimiz də Avropaya məhz İslam dünyası vasitəsilə gəlib, ona görə onlara «ərəb rəqəmləri» deyilir, halbuki əslən Hindistanda yaranıblar. Gəl, elmin qızıl dövrünə və onu sarsıdan monqol yürüşlərinə nəzər salaq.

Xilafət və Bağdad

VII əsrdə Ərəbistanda yeni din — İslam yarandı. Məhəmməd peyğəmbərin 632-ci ildə vəfatından sonra onun varisləri — xəlifələr qısa zamanda İspaniyadan Orta Asiyaya qədər uzanan nəhəng dövlət yaratdılar. 750-ci ildə hakimiyyətə Abbasilər sülaləsi gəldi, 762-ci ildə isə xəlifə Mənsur Dəclə sahilində yeni paytaxt — Bağdadı saldı. Böyük ticarət yollarının üzərində yerləşən Bağdad tezliklə dünyanın ən böyük şəhərlərindən birinə çevrildi.

XilafətTərif

Başında xəlifənin — peyğəmbərin varisi sayılan, həm dini, həm də dövlət başçısının dayandığı dövlət.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Hikmət evi və elmin «qızıl dövrü»

Abbasi xəlifələri, xüsusən Harun ər-Rəşid (786–809) və Məmun (813–833) alimləri himayə edirdilər. Bağdadda Beytül-Hikmə (Hikmət evi) tərcümə və tədqiqat mərkəzinə çevrildi: burada Aristotelin, Evklidin, Ptolemeyin əsərləri, eləcə də fars və hind alimlərinin kitabları ərəb dilinə çevrilirdi. VIII əsrdə Çindən gələn kağız istehsalı sənəti kitabları ucuzlaşdırdı. Qədim yunan əsərlərinin çoxu məhz bu tərcümələr sayəsində qorunub sonralar Avropaya çatdı.

AlimSahəTöhfəsi
Məhəmməd əl-Xarəzmi (təx. 780 – təx. 850)riyaziyyatcəbrin əsasını qoydu, hind rəqəmlərinin yayılmasına kömək etdi
İbn Sina (980–1037)tibb, fəlsəfə«Tibb qanunu» əsəri əsrlər boyu Avropa universitetlərində də tədris olundu
İbn əl-Heysəm (təx. 965 – təx. 1040)optikatəcrübələrlə göstərdi ki, işıq cisimlərdən gözə daxil olduğu üçün görürük
Əbu Reyhan Biruni (973 – təx. 1050)astronomiya, coğrafiyaYerin ölçülərini heyrətamiz dəqiqliklə hesabladı

Bağdaddan başqa Kordova, Qahirə, Buxara və Səmərqənd də böyük elm və mədəniyyət mərkəzləri idi. Bu dövrdə Azərbaycan torpaqlarında da ədəbiyyat çiçəkləndi: Gəncədə dahi şair Nizami Gəncəvi (1141–1209) yaşayıb-yaradırdı.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Elm və mədəniyyət mərkəzləri: Bağdad (Hikmət evi), Kordova, Qahirə, Buxara və Səmərqənd. Narıncı nöqtələr Azərbaycan torpaqlarındadır: Nizaminin yaşadığı Gəncə və 1259-cu ildə Nəsirəddin Tusinin rəsədxana qurduğu Marağa.

Monqol imperiyası

1206-cı ildə Monqolustan çöllərində keçirilən qurultayda — zadəganların yığıncağında Temuçin Çingiz xan elan edildi. O, dağınıq monqol tayfalarını birləşdirdi və onluq, yüzlük, minlik dəstələrə bölünmüş nizam-intizamlı atlı ordu yaratdı. Çingiz xan Şimali Çini və Xarəzmi fəth etdi, 1227-ci ildə vəfat etdi. Onun varisləri tarixin ən böyük bitişik quru imperiyasını yaratdılar — Sakit okeandan Şərqi Avropaya qədər.

Yürüşlər böyük dağıntılarla müşayiət olunurdu: bir çox şəhər və suvarma sistemləri məhv edildi, çoxlu insan həlak oldu. 1258-ci ildə Çingiz xanın nəvəsi Hülakü xan Bağdadı tutdu; Abbasilər xilafəti sona çatdı, Hikmət evinin kitabxanası isə dağıdıldı. Sonralar imperiya bir neçə hissəyə — Çində Yuan sülaləsinə, Qızıl Ordaya, Çağatay ulusuna və İran, Azərbaycan və İraq torpaqlarını əhatə edən Hülakülər dövlətinə (Elxanilərə) bölündü.

Monqol yürüşlərinin nəticələri birmənalı deyil. Dağıntılarla yanaşı, vahid hakimiyyət altında Böyük İpək yolu ilə ticarət daha təhlükəsiz oldu, yam adlanan poçt stansiyaları şəbəkəsi yaradıldı. Venesiyalı səyyah Marko Polo Çinə, Xubilay xanın sarayına qədər gedib çıxdı. 1260-cı ildə Ayn Calut döyüşündə Misir məmlükləri monqolların qərbə doğru irəliləyişini dayandırdılar.

Dağıntı və itkilərƏlaqələr və mübadilə
şəhərlərin və suvarma sistemlərinin məhv edilməsiİpək yolu ilə daha təhlükəsiz ticarət
böyük insan itkiləriyam poçt sistemi
Abbasilər xilafətinin sonu və kitabxanaların məhviÇin, İran və Avropa arasında bilik və mal mübadiləsi

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Monqolustanı, Çini, İranı, İraqı və Azərbaycanı tap. Monqol imperiyası bu ölkələrin hamısının torpaqlarını əhatə edirdi.
  1. 622

    Hicrət

  2. 750

    Abbasilər hakimiyyətə gəlir

  3. 762

    Bağdadın əsasının qoyulması

  4. 813–833

    Xəlifə Məmun: Hikmət evinin çiçəklənməsi

  5. 1206

    Temuçin Çingiz xan elan edilir

  6. 1258

    Hülakü Bağdadı tutur

  7. 1259

    Marağa rəsədxanası

  8. 1260

    Ayn Calut döyüşü

1 / 6

Yadda saxla

  • 762-ci ildə salınan Bağdad Abbasilərin paytaxtı və dünya elminin mərkəzi oldu.
  • Hikmət evində yunan, fars və hind əsərləri ərəb dilinə tərcümə olunurdu.
  • Əl-Xarəzmi, İbn Sina, İbn əl-Heysəm və Biruni riyaziyyat, tibb və astronomiyanı irəli apardılar.
  • 1206-cı ildə Çingiz xan monqolları birləşdirdi; onun varisləri tarixin ən böyük quru imperiyasını yaratdılar.
  • Monqol yürüşləri böyük dağıntılar gətirdi, eyni zamanda Asiya ilə Avropa arasında əlaqələri genişləndirdi.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Hansı şəhər Abbasilərin paytaxtı və Hikmət evinin yeri idi?