Proqramçılar hər gün işlətdikləri «alqoritm» sözünün təxminən 1200 il əvvəl Bağdadda çalışmış bir alimin adından yarandığını bilirlərmi? Rəqəmlərimiz də Avropaya məhz İslam dünyası vasitəsilə gəlib, ona görə onlara «ərəb rəqəmləri» deyilir, halbuki əslən Hindistanda yaranıblar. Gəl, elmin qızıl dövrünə və onu sarsıdan monqol yürüşlərinə nəzər salaq.
Xilafət və Bağdad
VII əsrdə Ərəbistanda yeni din — İslam yarandı. Məhəmməd peyğəmbərin 632-ci ildə vəfatından sonra onun varisləri — xəlifələr qısa zamanda İspaniyadan Orta Asiyaya qədər uzanan nəhəng dövlət yaratdılar. 750-ci ildə hakimiyyətə Abbasilər sülaləsi gəldi, 762-ci ildə isə xəlifə Mənsur Dəclə sahilində yeni paytaxt — Bağdadı saldı. Böyük ticarət yollarının üzərində yerləşən Bağdad tezliklə dünyanın ən böyük şəhərlərindən birinə çevrildi.
XilafətTərif
Başında xəlifənin — peyğəmbərin varisi sayılan, həm dini, həm də dövlət başçısının dayandığı dövlət.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Hikmət evi və elmin «qızıl dövrü»
Abbasi xəlifələri, xüsusən Harun ər-Rəşid (786–809) və Məmun (813–833) alimləri himayə edirdilər. Bağdadda Beytül-Hikmə (Hikmət evi) tərcümə və tədqiqat mərkəzinə çevrildi: burada Aristotelin, Evklidin, Ptolemeyin əsərləri, eləcə də fars və hind alimlərinin kitabları ərəb dilinə çevrilirdi. VIII əsrdə Çindən gələn kağız istehsalı sənəti kitabları ucuzlaşdırdı. Qədim yunan əsərlərinin çoxu məhz bu tərcümələr sayəsində qorunub sonralar Avropaya çatdı.
| Alim | Sahə | Töhfəsi |
|---|---|---|
| Məhəmməd əl-Xarəzmi (təx. 780 – təx. 850) | riyaziyyat | cəbrin əsasını qoydu, hind rəqəmlərinin yayılmasına kömək etdi |
| İbn Sina (980–1037) | tibb, fəlsəfə | «Tibb qanunu» əsəri əsrlər boyu Avropa universitetlərində də tədris olundu |
| İbn əl-Heysəm (təx. 965 – təx. 1040) | optika | təcrübələrlə göstərdi ki, işıq cisimlərdən gözə daxil olduğu üçün görürük |
| Əbu Reyhan Biruni (973 – təx. 1050) | astronomiya, coğrafiya | Yerin ölçülərini heyrətamiz dəqiqliklə hesabladı |
Bağdaddan başqa Kordova, Qahirə, Buxara və Səmərqənd də böyük elm və mədəniyyət mərkəzləri idi. Bu dövrdə Azərbaycan torpaqlarında da ədəbiyyat çiçəkləndi: Gəncədə dahi şair Nizami Gəncəvi (1141–1209) yaşayıb-yaradırdı.
İnteraktiv
Monqol imperiyası
1206-cı ildə Monqolustan çöllərində keçirilən qurultayda — zadəganların yığıncağında Temuçin Çingiz xan elan edildi. O, dağınıq monqol tayfalarını birləşdirdi və onluq, yüzlük, minlik dəstələrə bölünmüş nizam-intizamlı atlı ordu yaratdı. Çingiz xan Şimali Çini və Xarəzmi fəth etdi, 1227-ci ildə vəfat etdi. Onun varisləri tarixin ən böyük bitişik quru imperiyasını yaratdılar — Sakit okeandan Şərqi Avropaya qədər.
Yürüşlər böyük dağıntılarla müşayiət olunurdu: bir çox şəhər və suvarma sistemləri məhv edildi, çoxlu insan həlak oldu. 1258-ci ildə Çingiz xanın nəvəsi Hülakü xan Bağdadı tutdu; Abbasilər xilafəti sona çatdı, Hikmət evinin kitabxanası isə dağıdıldı. Sonralar imperiya bir neçə hissəyə — Çində Yuan sülaləsinə, Qızıl Ordaya, Çağatay ulusuna və İran, Azərbaycan və İraq torpaqlarını əhatə edən Hülakülər dövlətinə (Elxanilərə) bölündü.
Monqol yürüşlərinin nəticələri birmənalı deyil. Dağıntılarla yanaşı, vahid hakimiyyət altında Böyük İpək yolu ilə ticarət daha təhlükəsiz oldu, yam adlanan poçt stansiyaları şəbəkəsi yaradıldı. Venesiyalı səyyah Marko Polo Çinə, Xubilay xanın sarayına qədər gedib çıxdı. 1260-cı ildə Ayn Calut döyüşündə Misir məmlükləri monqolların qərbə doğru irəliləyişini dayandırdılar.
| Dağıntı və itkilər | Əlaqələr və mübadilə |
|---|---|
| şəhərlərin və suvarma sistemlərinin məhv edilməsi | İpək yolu ilə daha təhlükəsiz ticarət |
| böyük insan itkiləri | yam poçt sistemi |
| Abbasilər xilafətinin sonu və kitabxanaların məhvi | Çin, İran və Avropa arasında bilik və mal mübadiləsi |
İnteraktiv
- 622
Hicrət
- 750
Abbasilər hakimiyyətə gəlir
- 762
Bağdadın əsasının qoyulması
- 813–833
Xəlifə Məmun: Hikmət evinin çiçəklənməsi
- 1206
Temuçin Çingiz xan elan edilir
- 1258
Hülakü Bağdadı tutur
- 1259
Marağa rəsədxanası
- 1260
Ayn Calut döyüşü
Yadda saxla
- 762-ci ildə salınan Bağdad Abbasilərin paytaxtı və dünya elminin mərkəzi oldu.
- Hikmət evində yunan, fars və hind əsərləri ərəb dilinə tərcümə olunurdu.
- Əl-Xarəzmi, İbn Sina, İbn əl-Heysəm və Biruni riyaziyyat, tibb və astronomiyanı irəli apardılar.
- 1206-cı ildə Çingiz xan monqolları birləşdirdi; onun varisləri tarixin ən böyük quru imperiyasını yaratdılar.
- Monqol yürüşləri böyük dağıntılar gətirdi, eyni zamanda Asiya ilə Avropa arasında əlaqələri genişləndirdi.