İslam dünyasında və Şərqdə fəlsəfə

Aristotelin bir çox əsəri orta əsrlər Avropasına ərəbcə tərcümələr və şərhlər vasitəsilə çatıb. Latın alimləri müsəlman filosoflardan birini sadəcə «Şərhçi» adlandırırdılar, digərinin kitabından isə əsrlər boyu tibb öyrənirdilər. İslam dünyasında fəlsəfə yunan fikirləri üçün sadəcə «anbar» olmayıb — o, yeni fikirlər yaradıb.

Tərcümələr və «Hikmət evi»

VIII–IX əsrlərdə Bağdadda Abbasi xəlifələrinin himayəsi ilə Aristotelin, Platonun, Qalenin, Evklidin və Ptolemeyin əsərləri ərəb dilinə, çox vaxt süryani dili vasitəsilə tərcümə olunurdu. Xəlifə Məmunun dövründə (813–833) «Beyt əl-Hikmə» («Hikmət evi») çiçəklənirdi; ən məşhur tərcüməçilərdən biri Hüneyn ibn İshaq idi. «Ərəblərin filosofu» adlanan Kindi (təqr. 801–873) sübut etməyə çalışırdı ki, fəlsəfə ilə iman bir-birinə zidd deyil. «Ərəb fəlsəfəsi» dedikdə ərəb dilində yazılmış fəlsəfə nəzərdə tutulur: onun müəllifləri ərəblər, farslar, türklər və başqa xalqların nümayəndələri idi.

Fərabi: «İkinci müəllim»

Əbu Nəsr Fərabi (təqr. 870–950) Orta Asiyada (ənənəyə görə Fərab şəhərində) doğulub, Bağdadda işləyib və Dəməşqdə vəfat edib. Aristotelin məntiqinə yazdığı şərhlərə görə onu Aristoteldən — «Birinci müəllim»dən sonra «İkinci müəllim» adlandırıblar. O, elmlərin təsnifatını verib və musiqi nəzəriyyəsinə dair böyük kitab yazıb. «Fazil şəhər əhlinin baxışları» əsərində ideal dövləti təsvir edir: onu müdrik rəhbər idarə edir və dövlətin məqsədi bütün vətəndaşların xoşbəxtliyidir. Bu fikir Platonun filosof-hökmdarına yaxındır; ona zidd olan cəmiyyətləri Fərabi «cahil şəhərlər» adlandırırdı.

İbn Sina: mahiyyət, varlıq və «uçan insan»

İbn Sina (980–1037) Buxara yaxınlığında doğulub, Həmədanda vəfat edib. O, həm həkim, həm filosof idi: «Tibb qanunu» Avropada əsrlər boyu dərslik kimi istifadə olunub, «Şəfa kitabı» isə məntiq, təbiət elmləri, riyaziyyat və metafizikanı əhatə edən ensiklopediyadır. İbn Sina mahiyyəti (şeyin nə olduğunu) varlıqdan (onun mövcud olmasından) ayırırdı: üçbucağın nə olduğunu bilmək hələ onun mövcud olduğunu bilmək deyil. Varlığı başqasından asılı olan «mümkün» şeylər «zəruri varlığa» — Allaha söykənir.

Bəhmənyar və Nəsirəddin Tusi

Bəhmənyar ibn Mərzban (vəf. 1066) Azərbaycanda doğulub və İbn Sinanın ən məşhur tələbəsi olub. Onun müəlliminə verdiyi suallar və İbn Sinanın cavabları «Mübahisələr» (əl-Mübahəsat) toplusunda qorunub saxlanılıb. Bəhmənyarın əsas əsəri «Ət-Təhsil» («Əldə etmə») müəlliminin fəlsəfəsini — məntiqi, metafizikanı və təbiət fəlsəfəsini sistemli şəkildə şərh edir və İbn Sina məktəbinin mühüm dərsliyinə çevrilib. Azərbaycanda o, orta əsrlərin böyük mütəfəkkirlərindən biri kimi hörmətlə anılır.

Nəsirəddin Tusi (1201–1274) Xorasanın Tus şəhərində doğulub; riyaziyyatçı, astronom və filosof idi. O, İbn Sinanın «İşarələr və qeydlər» əsərinə yazdığı şərhdə müəllifi Fəxrəddin Razinin tənqidlərindən müdafiə edib. Fars dilində yazdığı «Əxlaqi-Nasiri» (1235) əsəri etika, ailə idarəsi və siyasət haqqındadır. 1259-cu ildə Hülakü xanın dövründə Cənubi Azərbaycandakı Marağa şəhərində məşhur rəsədxananı yaradıb. Tusi 1274-cü ildə Bağdadda vəfat edib; bu gün Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası onun adını daşıyır.

Fəlsəfə ilə bağlı böyük mübahisə də bu dövrdə baş verib. Qəzali (1058–1111) «Filosofların təkzibi» əsərində filosofları, məsələn, dünyanın əbədi olduğu fikrinə görə tənqid etdi. Kordovalı İbn Rüşd (1126–1198) «Təkzibin təkzibi» əsərində fəlsəfəni müdafiə etdi. Onun Aristotelə yazdığı şərhlər Latın Avropasında elə təsirli oldu ki, onu sadəcə «Şərhçi» adlandırırdılar.

Konfutsi: münasibətlərin etikası

Konfutsi (ənənəvi tarixləri e.ə. 551–479) Çinin Lu dövlətində müəllim idi. Onun kəlamlarını tələbələri «Lunyu» («Söhbətlər və mülahizələr») kitabında toplayıblar. Əsas anlayışlar: ren — insanpərvərlik, li — ədəb və mərasim qaydaları, xiao — valideynlərə hörmət, junzi — nəcib, nümunəvi insan. Konfutsiyə görə, yaxşı hökmdar cəza ilə deyil, fəzilət və şəxsi nümunə ilə idarə etməlidir, sözlər isə şeylərin əsl mahiyyətinə uyğun gəlməlidir («adların düzəldilməsi»).

Özünə arzulamadığını başqalarına etmə.

1. e.ə. 551–479
   Konfutsi (ənənəvi tarixlər)
2. 813–833
   Xəlifə Məmun; «Hikmət evi»nin çiçəklənməsi
3. təqr. 870–950
   Fərabi
4. 980–1037
   İbn Sina
5. 1066
   Bəhmənyarın vəfatı
6. XII əsr
   Qəzali və İbn Rüşd arasında fəlsəfə mübahisəsi
7. 1259
   Tusi Marağa rəsədxanasını yaradır
8. 1274
   Nəsirəddin Tusinin vəfatı