Sabah Günəşin doğacağını haradan bilirsən? «Həmişə doğub» — amma bu, sübutdurmu? XVII–XVIII əsrlərdə, müasir elm yaranarkən, filosoflar soruşurdular: nəyi dəqiq bilə bilərik və biliyimiz haradan gəlir — ağıldan, yoxsa təcrübədən?
Dekart: hər şeyə şübhə et
Fransız riyaziyyatçısı və filosofu Rene Dekart (1596–1650) — bizim «Dekart koordinat sistemi»nin müəllifi — «Metod haqqında mühakimə» (1637) və «İlk fəlsəfəyə dair meditasiyalar» (1641) əsərlərində möhkəm bilik təməli axtarırdı. Onun metodik şübhəsi: şübhə edilə bilən hər şeyi kənara qoymaq. Hisslər bəzən aldadır; bəlkə də yuxu görürəm; bəlkə də hiyləgər «şər ruh» məni hətta riyaziyyatda aldadır. Lakin şübhə etdiyim anda düşünürəm, düşünürəmsə, deməli, varam. Bu, Dekartın ilk şübhəsiz həqiqəti oldu.
Düşünürəm, deməli, varam.
Bu təməl üzərində Dekart biliyi yenidən qurur: aydın və fərqli (dəqiq) ideyalar doğrudur, bəzi ideyalar — məsələn, Allah və riyazi həqiqətlər — fitridir. Dünya iki substansiyadan ibarətdir: düşünən şey (ağıl, ruh) və yer tutan şey (bədən, materiya). Bu, dualizmdir; ağıl ilə bədənin necə qarşılıqlı təsir etdiyi sualı sonralar böyük problemə çevrildi.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Rasionalizm və empirizm
Rasionalistlər (Dekart, Spinoza, Leybnits) biliyin əsas mənbəyini ağılda görürdülər. Empiristlər (Lokk, Berkli, Yum) isə hesab edirdilər ki, bütün bilik təcrübədən gəlir. Con Lokk (1632–1704) «İnsan idrakı haqqında təcrübə» (1689) əsərində yazırdı ki, doğularkən ağıl heç bir yazısı olmayan ağ kağız kimidir (latınca tabula rasa — «təmiz lövhə»). Sadə ideyalar hisslərdən və daxili müşahidədən gəlir, sonra mürəkkəb ideyalara birləşir. Lokk birinci keyfiyyətləri (ölçü, forma, hərəkət — əşyanın özündədir) ikinci keyfiyyətlərdən (rəng, dad, qoxu — qavrayandan asılıdır) ayırırdı. Corc Berkli (1685–1753) daha irəli getdi: «mövcud olmaq qavranılmaq deməkdir».
| Rasionalizm | Empirizm | |
|---|---|---|
| Biliyin əsas mənbəyi | ağıl | təcrübə, hisslər |
| Fitri ideyalar | var (Allah, riyazi həqiqətlər) | yoxdur — ağıl «ağ kağız»dır |
| Bilik modeli | riyaziyyat, deduksiya | təbiət elmləri, müşahidə, induksiya |
| Nümayəndələr | Dekart, Spinoza, Leybnits | Lokk, Berkli, Yum |
| Zəif tərəfi | dünyadan qopa bilər | əminliyi əsaslandırmaqda çətinlik (induksiya, səbəbiyyət) |
Yum: əminlik əvəzinə vərdiş
Şotland filosofu Devid Yum (1711–1776) «İnsan təbiəti haqqında traktat» (1739–1740) və «İnsan idrakı haqqında tədqiqat» (1748) əsərlərində empirizmi sona qədər apardı. O, ideyalar arasındakı münasibətləri (riyaziyyat: tərifə görə doğrudur, amma dünya haqqında məlumat vermir) fakt məsələlərindən (yalnız təcrübə ilə bilinir və başqa cür də ola bilərdi) ayırırdı. Bilyard kürəsi digərinə dəyir və ikincisi hərəkət edir. Biz «zəruri əlaqəni» görmürük — yalnız bir hadisənin həmişə digərindən sonra gəldiyini görürük. Səbəbiyyətə inamımız vərdişdən doğur.
Buradan induksiya problemi çıxır: gələcəyin keçmişə bənzəyəcəyini fərz edirik, lakin bunu sübut edə bilmirik — «indiyə qədər belə olub» demək özü də induksiyadır, yəni dairəvi arqumentdir. Yum həm də göstərdi ki, yalnız «nə var» haqqındakı müddəalardan «nə olmalıdır» nəticəsi məntiqlə çıxmır.
Düşüncə tapşırığı: Rasselin toyuğu
Məsələ
Bertran Rasel belə bir nümunə gətirir: fermer hər səhər toyuğu yemləyir və toyuq sabah da yem gözləyir — fermerin bıçaqla gəldiyi günə qədər. Bu nümunə induksiya haqqında nəyi göstərir? Yum buna necə cavab verərdi? Biz yenə də necə rasional hərəkət edirik?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) İnduksiyanı «indiyə qədər işləyib» deyə əsaslandırmaq özü induksiyadır — dairəvi arqument.
3) Yuma görə, biz təbiətin nizamını gözləməyi vərdiş sayəsində öyrənirik; bu, məntiqi sübut deyil, amma həyat üçün zəruridir.
4) Müasir cavab: biliyi ehtimallarla ifadə etmək, müxtəlif mənbələrdən dəlil toplamaq və nəzəriyyəni yeni faktlara açıq saxlamaq. Toyuq fermerin niyyəti haqqında daha geniş məlumat toplasaydı, proqnozu daha yaxşı olardı.
Kant: fəlsəfədə «Kopernik çevrilişi»
Kenigsberqli İmmanuil Kant (1724–1804) yazırdı ki, Yum onu «ehkamçı yuxudan oyadıb». «Xalis ağlın tənqidi» (1781) əsərində o, iki cərəyanı birləşdirməyə çalışdı: bütün biliyimiz təcrübə ilə başlayır, lakin hamısı təcrübədən yaranmır. Ağıl təcrübəni fəal şəkildə nizamlayır: məkan və zaman seyrin formalarıdır, səbəbiyyət kimi kateqoriyalar isə təfəkkürün formalarıdır. Bu, Kantın «Kopernik çevrilişi»dir: biliyimiz əşyalara uyğunlaşmır, əksinə, bizə göründükləri kimi əşyalar idrakımızın quruluşuna uyğunlaşır. Biz fenomenləri (göründükləri kimi əşyaları) bilirik, «özündə şeylər» (noumenlər) isə dərk edilməzdir.
| A priori (təcrübədən asılı olmayaraq) | A posteriori (təcrübə ilə) | |
|---|---|---|
| Analitik (yeni məlumat vermir) | «Bütün subaylar evli deyil» | — (Kanta görə mümkün deyil) |
| Sintetik (yeni məlumat verir) | «7 + 5 = 12», «Hər hadisənin səbəbi var» | «Su dəniz səviyyəsində 100 °C-də qaynayır» |
Məzmunsuz fikirlər boşdur, anlayışsız seyrlər kordur.
- 1637
Dekart, «Metod haqqında mühakimə»
- 1641
Dekart, «İlk fəlsəfəyə dair meditasiyalar»
- 1689
Lokk, «İnsan idrakı haqqında təcrübə»
- 1710
Berkli, «İnsan biliyinin prinsipləri haqqında traktat»
- 1739–1740
Yum, «İnsan təbiəti haqqında traktat»
- 1748
Yum, «İnsan idrakı haqqında tədqiqat»
- 1781
Kant, «Xalis ağlın tənqidi»
- 1784
Kant, «Maarifçilik nədir?»
- 1.Dekartın ilk şübhəsiz həqiqəti: düşünürəm, deməli, .
- 2.Biliyin əsasən ağıldan gəldiyi fikri adlanır.
- 3.Lokk doğularkən ağlı ağ bənzədirdi.
- 4.Yuma görə səbəbiyyətə inamımız doğur.
- 5.Kant yazırdı ki, məzmunsuz fikirlər .
- 6.Kanta görə «özündə şeylər» adlanır.
Yadda saxla
- Dekart: metodik şübhə «Düşünürəm, deməli, varam» nəticəsinə aparır; ağıl və bədən iki substansiyadır.
- Rasionalistlər ağıla və fitri ideyalara, empiristlər təcrübəyə əsaslanır; Lokka görə ağıl «ağ kağız»dır.
- Yum: səbəbiyyət = daimi ardıcıllıq + vərdiş; induksiya problemi; «olan»dan «olmalı» çıxmır.
- Kant: bilik təcrübə ilə başlayır, amma ağıl onu nizamlayır; sintetik a priori; fenomenlər və «özündə şeylər».
- Bu mübahisələr müasir elmi və «öz ağlından istifadə et» maarifçilik idealını formalaşdırdı.