- «Fəlsəfə» sözünün mənasını və sualı fəlsəfi edən cəhətləri izah etmək
- Fəlsəfənin əsas sahələrini və onların mərkəzi suallarını adlandırmaq
- Fəlsəfənin alətlərini — anlayışların təhlilini, arqumenti, fikir eksperimentini təsvir etmək
- Fəlsəfə tarixinin əsas dövrlərini sadalamaq
Gəminin taxtaları bir-bir dəyişdirilsə, o, yenə həmin gəmi qalırmı? Bu an yuxu görmədiyinə əminsənmi? Yalan danışmaq nə vaxtsa düzgün ola bilərmi? Bu sualları laboratoriyada həll etmək və ya lüğətdə tapmaq olmur, amma onlar haqqında diqqətlə düşünmək olar. Bu, fəlsəfədir.
Müdrikliyə sevgi
«Fəlsəfə» sözü yunanca philos (sevgi) və sophia (müdriklik) sözlərindən yaranıb — «müdrikliyə sevgi». Qədim rəvayətə görə, özünü ilk dəfə «filosof» adlandıran Pifaqor olub: o, müdrik deyil, müdrikliyi sevən insandır. Yunan fəlsəfəsinin başlanğıcı ənənəvi olaraq e.ə. VI əsrdə yaşamış Miletli Falesə aid edilir. O, dünyanı miflərlə deyil, təbii səbəblərlə izah etməyə çalışırdı və hər şeyin başlanğıcının su olduğunu düşünürdü.
Heyrət filosofun hissidir və fəlsəfə heyrətdən başlanır.
Varlıq, bilik, dəyərlər, şüur və təfəkkür haqqında əsas sualların ağıl və arqument vasitəsilə sistemli öyrənilməsi.
Fəlsəfə, elm və din
Elm suallara müşahidə və eksperimentlə cavab verir, din iman və vəhyə əsaslanır, fəlsəfə isə ağıla və arqumentə söykənir. Fəlsəfə digər sahələrin istifadə etdiyi anlayışları da araşdırır: bilik nədir, səbəb nədir, ədalət nədir? Bir çox elm əvvəlcə fəlsəfənin tərkibində olub: Nyutonun 1687-ci il tarixli əsas əsəri «Natural fəlsəfənin riyazi əsasları» adlanır, psixologiya isə yalnız XIX əsrdə ayrıca elmə çevrilib.
| Sahə | Mərkəzi sual | Nümunə problem |
|---|---|---|
| Metafizika (ontologiya) | Nə mövcuddur? Reallıq nədir? | İnsanın azad iradəsi varmı? |
| Qnoseologiya (idrak nəzəriyyəsi) | Nəyi və necə bilə bilərik? | Yuxu görmədiyimi haradan bilirəm? |
| Məntiq | Düzgün mühakimə nədir? | Nəticə müqəddimələrdən çıxırmı? |
| Etika | Necə yaşamalı? Nə doğrudur? | Yalan nə vaxtsa haqlı ola bilərmi? |
| Estetika | Gözəllik və sənət nədir? | Gözəllik «baxanın gözündədir»mi? |
| Siyasi fəlsəfə | Hakimiyyəti nə qanuni edir? Ədalət nədir? | Qanunlara niyə tabe olmalıyıq? |
| Şüur və elm fəlsəfəsi | Şüur nədir? Elmi elm edən nədir? | Kompüter düşünə bilərmi? |
Filosofun alətləri
- Anlayışların təhlili — sözün dəqiq mənasını aydınlaşdırmaq: «bilik» əslində nədir?
- Arqument — müqəddimələr və nəticə; nəticənin müqəddimələrdən çıxıb-çıxmadığını yoxlamaq.
- Əks-nümunə — bir aydın hal ümumi iddianı təkzib edə bilər.
- Fikir eksperimenti — ideyanı yoxlamaq üçün təsəvvür edilən vəziyyət: Tesey gəmisi, Dekartın yuxusu, «tramvay dilemması».
- Sokrat metodu — ziddiyyətləri üzə çıxaran ardıcıl suallar.
Anlayış təhlilinin məşhur nümunəsi: Platondan gələn ənənəyə görə bilik «əsaslandırılmış doğru inamdır». 1963-cü ildə Edmund Gettier cəmi bir neçə səhifəlik məqalədə əks-nümunələr göstərdi: insanın inamı həm doğru, həm də əsaslandırılmış ola bilər, amma təsadüfən doğru çıxıbsa, onu bilik saymaq çətindir. Beləcə, bir neçə əks-nümunə əsrlərlə qəbul edilmiş tərifi sual altına aldı.
Plutarxın qələmə aldığı qədim tapmacaya görə, qəhrəman Teseyin gəmisi Afinada saxlanılırdı. Taxtalar çürüdükcə yeniləri ilə əvəz edilirdi. Bütün taxtalar dəyişəndən sonra bu, həmin gəmidirmi? İndi təsəvvür et ki, kimsə köhnə taxtaları toplayıb onlardan gəmi düzəldir. Hansı «əsl» Tesey gəmisidir?
Həllini göstərHəllini gizlət
2) Eyniliyi forma və fasiləsiz tarix müəyyən edirsə, təmir olunan gəmi əsl gəmidir.
3) Ola bilsin ki, «eyni» sözünün iki mənası var: say baxımından eynilik (tək bir obyekt) və keyfiyyət baxımından eynilik (tam oxşarlıq).
4) Əlaqə: bədənimizdəki bir çox hüceyrə zamanla yenilənir. Sən 5 yaşındakı özünlə eyni insansanmı? Con Lokk şəxsi eyniliyi yaddaşla izah edirdi — bu da mübahisəli fikirdir. Fikir eksperimenti bir gəmi haqqında sualı «Mən kiməm?» sualına çevirir.
Tarixin qısa xəritəsi
- e.ə. VI əsrFales və yunan fəlsəfəsinin başlanğıcı
- e.ə. 551–479Konfutsi (ənənəvi tarixlər)
Çində etika və idarəetmə haqqında təlim.
- e.ə. V–IV əsrlərSokrat, Platon, Aristotel
- IX–XII əsrlərİslam dünyasında fəlsəfə: Kindi, Fərabi, İbn Sina, İbn Rüşd
- XIII əsrNəsirəddin Tusi; Avropada Tomas Akvinalı Aristotel ilə xristian ilahiyyatını birləşdirir
- XVII–XVIII əsrlərYeni dövr fəlsəfəsi və Maarifçilik: Dekart, Lokk, Yum, Kant
- XIX–XXI əsrlərMill, Marks, Nitsşe; ekzistensializm və analitik fəlsəfə; bioetika və süni intellekt etikası
- 1.«Fəlsəfə» sözü sevgi deməkdir.
- 2.Biliyi öyrənən fəlsəfə sahəsi adlanır.
- 3.Nəyin mövcud olduğunu soruşan sahə adlanır.
- 4.Doğru və yanlış hərəkəti öyrənən sahə adlanır.
- 5.İdeyanı yoxlamaq üçün təsəvvür edilən vəziyyət fikir adlanır.
- 6.Ümumi iddianın yanlış olduğunu göstərən bir hal adlanır.
Əsas fikirlər
- Fəlsəfə «müdrikliyə sevgi»dir; əsas sualları ağıl və arqumentlə araşdırır.
- Əsas sahələr: metafizika, qnoseologiya, məntiq, etika, estetika, siyasi fəlsəfə, şüur və elm fəlsəfəsi.
- Alətlər: anlayışların təhlili, arqument, əks-nümunə, fikir eksperimenti, Sokrat metodu.
- Bir çox elm fəlsəfədən ayrılıb; fəlsəfə onların istifadə etdiyi anlayışları araşdırmaqda davam edir.
- Fəlsəfə bir çox mədəniyyətdə inkişaf edib: Yunanıstanda, Çində, Hindistanda, İslam dünyasında, Avropada.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.