İsti tavaya toxunanda hiss etdiyin ağrı sadəcə neyronların fəaliyyətidir, yoxsa ondan artıq bir şey? İnsan kimi cavab verən kompüter həqiqətən düşünürmü? Və nə üçün astronomiyaya inanırıq, astrologiyaya isə yox? Şüur fəlsəfəsi ağlın fiziki dünyada yerini, elm fəlsəfəsi isə həmin dünya haqqında etibarlı biliyi necə əldə etdiyimizi araşdırır.
Ağıl–bədən problemi
Dekarta görə ağıl (düşünən, yer tutmayan substansiya) və bədən (yer tutan substansiya) tamamilə fərqlidir. 1643-cü ildə Bohemiyalı şahzadə Elizabet ona yazdığı məktublarda soruşurdu: qeyri-maddi ruh maddi bədəni necə hərəkətə gətirə bilər? Bu, qarşılıqlı təsir problemidir. XX əsrdə başqa cavablar yarandı. Qilbert Rayl «Şüur anlayışı» (1949) kitabında dualizmi «maşındakı ruh» adlandırıb ələ saldı: onun fikrincə, psixi sözlər davranışa meyilləri təsvir edir. Pleys (1956) və Smart (1959) eyniyyət nəzəriyyəsini irəli sürdülər: psixi hallar beyin halları ilə eynidir. 1960-cı illərdə Hilari Putnam funksionalizmi inkişaf etdirdi: psixi halı onun rolu — nədən yarandığı və nəyə səbəb olduğu müəyyən edir, ona görə də ağrı çox fərqli «avadanlıqda» — ahtapotda və ya robotda da mümkündür (çoxsaylı reallaşma).
| Mövqe | Əsas iddia | Əsas etiraz |
|---|---|---|
| Substansional dualizm (Dekart) | ağıl və bədən iki fərqli substansiyadır | onlar necə qarşılıqlı təsir edir? (Elizabet) |
| Biheviorizm (Rayl) | psixi hallar davranışa meyillərdir | daxili yaşantını nəzərə almır; aktyor ağrını imitasiya edə bilər |
| Eyniyyət nəzəriyyəsi (Pleys, Smart) | psixi hal = konkret beyin halı | beyni tamam başqa olan ahtapot ağrı hiss edə bilməzmi? |
| Funksionalizm (Putnam) | psixi hal funksional roldur | «bunun necə hiss olunduğunu» sanki kənarda qoyur |
| Xassələr dualizmi | substansiya birdir, amma psixi xassələr fiziki xassələrə müncər edilə bilməz | bu xassələr dünyaya necə təsir edir? |
Ən çətin sual şüurun özüdür. 1974-cü ildə Tomas Neyql «Yarasa olmaq necədir?» məqaləsində yazırdı ki, yarasa üçün dünyanı yaşamağın subyektiv «necəliyi» var və onu kənardan, fiziki təsvirlə tam ifadə etmək mümkün deyil. 1982-ci ildə Frenk Cekson «Merinin otağı» fikir eksperimentini təklif etdi. 1995-ci ildə Devid Çalmers «asan problemləri» (beynin funksiyalarını izah etmək) «çətin problem»dən ayırdı: ümumiyyətlə, nə üçün subyektiv yaşantı var?
Nümunə 1: Merinin otağı
Məsələ
Meri rəngli görmə haqqında bütün fiziki faktları bilən alimdir, lakin bütün həyatını ağ-qara otaqda keçirib. Bir gün otaqdan çıxır və ilk dəfə qırmızı gül görür. O, yeni bir şey öyrənirmi? Arqumenti müqəddimələr və nəticə şəklində yaz və iki cavab variantını qiymətləndir.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) M2: Çıxandan sonra o, yeni bir şey öyrənir — qırmızını görməyin necə olduğunu.
3) Nəticə: deməli, bütün faktlar fiziki fakt deyil → fizikalizm yanlışdır (arqument düzgündür; sual müqəddimələrin doğruluğundadır).
4) Bacarıq cavabı: Meri yeni fakt yox, yeni bacarıq qazanır — qırmızını tanımaq, təsəvvür etmək. Onda M2 rədd edilir.
5) «Köhnə fakt — yeni üsul» cavabı: o, artıq bildiyi fiziki faktı yeni yolla, birbaşa yaşantı ilə dərk edir.
6) Maraqlı fakt: Cekson özü sonralar fikrini dəyişdi və fizikalizmi qəbul etdi. Arqument bu gün də müzakirə olunur.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Maşınlar düşünə bilərmi?
«Maşınlar düşünə bilərmi?» sualını nəzərdən keçirməyi təklif edirəm.
Tyurinq sualı praktik testlə əvəz etdi: hakim yalnız yazışma yolu ilə maşını insandan etibarlı şəkildə ayıra bilmirsə, maşının intellektini qəbul etməliyik («imitasiya oyunu»). 1980-ci ildə Con Serl «Çin otağı» ilə cavab verdi: çin dilini bilməyən adam otaqda oturub qaydalar kitabına əsasən çincə suallara çincə cavab verir. Kənardan elə görünür ki, o, dili anlayır, amma o, yalnız simvolları dəyişir. Serlə görə sintaksis semantika deyil: simvolları qaydaya görə işləmək anlamaq demək deyil. «Sistem cavabı»na görə isə anlayan ayrı adam yox, bütöv sistemdir — adam, qaydalar və otaq birlikdə. Bu mübahisə bu gün böyük dil modelləri ilə bağlı yenidən aktuallaşıb.
Elmi elm edən nədir? Popper
Elmi qeyri-elmdən ayırmaq demarkasiya problemi adlanır. 1920–1930-cu illərdə Vyana dərnəyinin filosofları mənalı müddəaların təcrübə ilə təsdiqlənə bilməli olduğunu düşünürdülər. Karl Popper (1902–1994) «Elmi kəşfin məntiqi» (1934) əsərində başqa yol təklif etdi. Yumun induksiya problemini xatırla: heç bir müşahidə sayı ümumi nəzəriyyəni sübut etmir, amma bir aydın əks-nümunə onu təkzib edə bilər. Deməli, elm cəsarətli fərziyyələr irəli sürür və onları təkzib etməyə çalışır. Nəzəriyyə təkzib oluna biləndirsə — müəyyən müşahidələri «qadağan edirsə», elmidir. Popper Eynşteynin nəzəriyyəsini nümunə gətirirdi: o, işığın Günəş yanında əyilməsi haqqında riskli proqnoz verdi və bu, 1919-cu il Günəş tutulması zamanı yoxlanıldı. Əks nümunə kimi isə Freyd və Adlerin psixoanalizini göstərirdi: onun fikrincə, bu nəzəriyyələr istənilən davranışı izah edə bilirdi və buna görə heç bir müşahidə onları təkzib edə bilməzdi.
Burada
- T
- yoxlanılan nəzəriyyə (köməkçi fərziyyələrlə birlikdə)
- O
- nəzəriyyədən çıxan proqnoz (müşahidə)
- ⊢
- «məntiqlə çıxır»
Popperin asimmetriyası məntiq dərsindəki formalardır: proqnoz doğru çıxsa, T sübut olunmur (bu, nəticənin təsdiqi səhvi olardı); proqnoz yanlış çıxsa, modus tollens ilə T təkzib olunur.
Nümunə 2: təkzib oluna bilirmi?
Məsələ
Hər müddəanın təkzib oluna bilib-bilmədiyini müəyyən et və əsaslandır.
a) «Bütün metallar qızdırılanda genişlənir.»
b) «Hər şey bir səbəbə görə baş verir.»
c) «Sabah ya yağış yağacaq, ya da yağmayacaq.»
d) Ulduz falı: «Bu həftə çətinliklərlə, eyni zamanda imkanlarla qarşılaşa bilərsən.»
e) «Bütün qu quşları ağdır.»
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) Təkzib oluna bilmir: istənilən hadisəyə «səbəbi var idi» demək olar; heç bir müşahidəni qadağan etmir.
c) Təkzib oluna bilmir: hər zaman doğrudur (tavtologiya), amma dünya haqqında heç nə demir.
d) Təkzib oluna bilmir: o qədər qeyri-müəyyəndir ki, istənilən həftəyə uyğun gəlir.
e) Təkzib oluna bilir və həqiqətən təkzib olunub: 1697-ci ildə Villem de Vlaminqin ekspedisiyası Avstraliyada qara qu quşları gördü.
Nəticə: təkzib oluna bilmək doğruluq demək deyil (e yanlış çıxdı), təkzib oluna bilməmək isə yanlışlıq deyil — sadəcə elmi deyil.
Kun: paradiqmalar və inqilablar
Tomas Kun (1922–1996) «Elmi inqilabların strukturu» (1962) kitabında elmin tarixinə baxdı. Alimlər çox vaxt normal elmlə məşğul olurlar: paradiqma — ortaq nəzəriyyələr, metodlar və nümunəvi həllər daxilində «tapmacalar» həll edirlər və paradiqmanı ilk anomaliyada rədd etmirlər. Anomaliyalar yığılır, böhran başlayır və nəhayət elmi inqilab köhnə paradiqmanı yenisi ilə əvəz edir. Kuna görə köhnə və yeni paradiqmalar müqayisəolunmaz ola bilər: eyni sözlər mənasını dəyişir — məsələn, «kütlə» Nyutonda və Eynşteyndə eyni şey deyil. Nümunələr: Ptolemeydən Kopernikə (1543), flogistondan Lavuazyenin oksigen kimyasına (1770-ci illər), Nyutondan Eynşteynə (1905, 1915).
| Sual | Popper | Kun |
|---|---|---|
| Elm necə irəliləyir? | fərziyyələr və təkziblər yolu ilə | normal elm və arabir inqilablar yolu ilə |
| Alimlər nə edir? | nəzəriyyələri təkzib etməyə çalışır | paradiqma daxilində tapmaca həll edir və onu qoruyur |
| Anomaliyaların rolu | bir aydın əks-nümunə təkzib edir | böhrana qədər çoxlu anomaliyaya dözülür |
| Nəzəriyyənin dəyişməsi | rasional, məntiqi proses | həm də sosial və psixoloji; qavrayışın dəyişməsinə bənzəyir |
| Əsas əsər | «Elmi kəşfin məntiqi» (1934) | «Elmi inqilabların strukturu» (1962) |
Nümunə 3: Kun dövrəsi astronomiyada
Məsələ
Ptolemey sistemindən (Yer mərkəzdədir) Günəş mərkəzli sistemə keçidi Kunun mərhələləri ilə təsvir et. Qalileyin Veneranın fazaları haqqında müşahidəsini isə Popperin baxımından qiymətləndir.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Anomaliyalar: proqnozlar tədricən müşahidələrdən uzaqlaşırdı, sistem getdikcə mürəkkəbləşirdi.
3) Böhran və inqilab: Kopernik (1543) Günəşi mərkəzə qoydu; Kepler (1609) orbitlərin ellips olduğunu göstərdi.
4) Yeni paradiqma: Nyutonun «Prinsiplər»i (1687) göy və yer mexanikasını birləşdirdi.
5) Popperin baxışı: Qalilei 1610-cu ildə teleskopla Veneranın fazalarının tam dəstini gördü — bu, Ptolemey sistemi ilə uyğun gəlmirdi, yəni onu təkzib edirdi. Lakin Tixo Brahenin qarışıq sistemi ilə uyğun gəlirdi, ona görə də seçim dərhal həll olunmadı. Bu, həm Popperin (təkzib), həm də Kunun (uzun sürən keçid) haqlı olduğu cəhətləri göstərir.
- 1643
Şahzadə Elizabetin Dekarta məktubları
- 1934
Popper, «Elmi kəşfin məntiqi»
- 1949
Rayl, «Şüur anlayışı»
- 1950
Tyurinq, «Hesablama maşınları və intellekt»
- 1962
Kun, «Elmi inqilabların strukturu»
- 1974
Neyql, «Yarasa olmaq necədir?»
- 1980
Serl, «Çin otağı»
- 1995
Çalmers: şüurun «çətin problemi»
- 1.Popperə görə nəzəriyyə oluna bilirsə, elmidir.
- 2.Kun alimlər birliyinin ortaq çərçivəsini adlandırırdı.
- 3.Rayl Dekartın dualizmini « ruh» adlandırıb ələ salırdı.
- 4.Serlin fikir eksperimenti «Çin » adlanır.
- 5.Çalmers subyektiv yaşantının ümumiyyətlə niyə olduğunu soruşurdu — şüurun «çətin ».
- 6.Kunun modelində paradiqma daxilində tapmaca həlli elmdir.
Yadda saxla
- Ağıl–bədən mövqeləri: dualizm, biheviorizm, eyniyyət nəzəriyyəsi, funksionalizm; hər birinin əsas çətinliyi var.
- Şüur: subyektiv «necəlik» (Neyql), Merinin otağı (Cekson), «çətin problem» (Çalmers).
- Tyurinq testi və «Çin otağı»: davranış anlamağı sübut edirmi?
- Popper: elm təkzib oluna bilən nəzəriyyələrdir; (T → O) ∧ ¬O ⊢ ¬T; təsdiqlər nəzəriyyəni heç vaxt sübut etmir.
- Kun: normal elm → anomaliyalar → böhran → inqilab (paradiqma dəyişməsi).