Formüller ve kolay yollar
Coğrafya50 formül25 kolay yol
Bu kurstaki tüm formüller ve onları hatırlamanın kolay yolları tek sayfada.
Dünya gezegeni ve haritalar
BaşlangıçDünya’nın şekli, büyüklüğü ve kendi ekseni etrafında dönüşü
Derse gitBurada
- L
- meridyen çemberinin (Dünya çevresinin) uzunluğu, km
- α
- iki şehirdeki öğle vakti Güneş açılarının farkı, derece olarak
- d
- aynı meridyendeki iki şehir arasındaki uzaklık, km
Uzaklık, çevrenin, açının 360° içindeki payı kadar bir parçasıdır.
Burada
- v
- dönüşün çizgisel hızı, km/sa
- L(paralel)
- o paralelin uzunluğu, km (= 360 · paralelin 1°’si)
Ekvatorda v ≈ 40 075 / 24 ≈ 1670 km/sa.
Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi, güneş ışınlarının geliş açısı ve aydınlanma kuşakları
Derse gitBurada
- h
- öğle vakti ışınların geliş açısı (Güneş’in ufuktan yüksekliği)
- φ
- yerin enlemi: kuzey “+”, güney “−”
- δ
- Güneş’in tepede olduğu enlem: 22 Haziran +23,5°, 21 Mart ve 23 Eylül 0°, 22 Aralık −23,5°
|φ − δ|, yer ile Güneş’in tepede olduğu paralel arasındaki derece farkıdır: aynı yarım kürede çıkarılır, farklı yarım kürelerde toplanır. h negatif çıkarsa Güneş o gün doğmaz, yani kutup gecesidir.
Burada
- 90° − h
- yerin, Güneş’in tepede olduğu paralele uzaklığı, derece olarak
- ±
- “+” yer o paralelin kuzeyindeyse, “−” güneyindeyse
Ekinoksta δ = 0° olduğu için kısaca φ = 90° − h.
Harita ve ölçek
Derse gitBurada
- M
- ölçeğin paydası (1 : M yazılışındaki ikinci sayı)
- L
- gerçek uzaklık, cm cinsinden
- l
- haritadaki uzunluk, cm cinsinden
Gerçek uzaklığı santimetreye çevir ve haritadaki uzunluğa böl. Tersi: L = l · M ve l = L ÷ M.
Burada
- S(gerçek)
- alanın gerçek büyüklüğü, km²
- S(harita)
- haritadaki alan, cm²
- k
- yazılı ölçekte 1 cm’ye düşen kilometre
Uzunluklar k kat, alanlar k² kat büyür: 1 cm’nin 2 km olduğu haritada 1 cm² = 4 km².
Kroki, azimut ve eş yükselti eğrileri
Derse gitBurada
- A
- ileri azimut — A noktasından B noktasına olan yön
- A(ters)
- ters azimut — B’den A’ya geri dönüş yönü
- ±
- A < 180° ise +180°, A ≥ 180° ise −180°
Dönüş yolu gidiş yolunun tam tersidir, bu yüzden iki yön arasında 180° fark vardır; sonuç her zaman 0°–360° arasında kalmalıdır.
Burada
- H
- noktanın mutlak yükseltisi, m
- H₁
- noktanın altındaki eğrinin yükseltisi, m
- h
- eş yükselti aralığı, m
- a
- noktadan alttaki eğriye uzaklık
- b
- iki eğri arasındaki uzaklık (aynı doğru boyunca)
İki eğri arasındaki yamaç eşit eğimli kabul edilir. Tam ortadaki nokta için H = H₁ + h / 2.
Burada
- H(zirve)
- zirvenin mutlak yükseltisi (genellikle sayıyla yazılır)
- H(etek)
- en dıştaki (en alçak) eğrinin yükseltisi
- H(iç)
- en içteki eğrinin yükseltisi
- n
- tepeyi gösteren kapalı eğrilerin sayısı
n eğri arasında n − 1 aralık vardır. Zirvenin yükseltisi yazılmamışsa, en içteki eğriden yüksek, ondan bir aralık yukarıdaki seviyeden alçaktır.
Paralel-meridyen ağı ve uzaklık hesapları
Derse gitBurada
- L
- meridyen boyunca uzaklık, km
- Δφ
- iki noktanın enlem farkı, derece olarak
Aynı yarım kürede enlemler çıkarılır, farklı yarım kürelerde toplanır. Dakikaları dereceye çevir: 30′ = 0,5°, 45′ = 0,75°.
Burada
- φ₁, φ₂
- aynı yarım küredeki iki noktanın enlemi
- Δφ
- kutuptan geçen yolun derece olarak uzunluğu; sonra L = Δφ · 111
Önce boylamların toplamının 180° olduğunu ve farklı (doğu/batı) yarım kürelerde bulunduğunu kontrol et. Ancak o zaman yol kutuptan geçer.
Burada
- L
- paralel boyunca uzaklık, km
- Δλ
- iki noktanın boylam farkı, derece olarak
- l(φ)
- o paralelde 1°’nin uzunluğu (tablo), km
Aynı adlı boylamlar çıkarılır, doğu ve batı boylamları toplanır. Toplam 180°’den büyükse kısa yol 180° meridyeninden geçer: Δλ = 360° − toplam.
Yerel saat ve saat dilimleri
Derse gitBurada
- Δt
- yerel saat farkı
- Δλ
- iki yer arasındaki boylam farkı, derece cinsinden
1° boylam = 4 dakika, 15° = 1 saat
Burada
- λ
- yerin boylamı, derece cinsinden
- n
- bölümün tam kısmı (kalana göre düzeltilmiş); doğu boylamında dilimin numarası
- N
- batı boylamında dilimin numarası; 24 çıkarsa bu 0 dilimidir
DİM yöntemi: dilim sınırları orta meridyenden 7,5° uzaktadır; bu yüzden 7,5°’ten büyük kalan, yerin bir sonraki dilime geçtiğini gösterir.
Taş küre ve atmosfer
OrtaDünya'nın iç yapısı ve levha hareketleri
Derse gitSu küre, canlılar küresi ve dünya
OrtaSu küre: okyanuslar, akarsular ve göller
Derse gitBurada
- m(tuz)
- tuzun kütlesi, kg
- S
- tuzluluk, ‰
- m(su)
- suyun kütlesi, ton
‰S = “ton başına S kg tuz”: tonla verilen su kütlesini tuzlulukla çarp, tuzu kilogram olarak bulursun.
Burada
- h
- derinlik, m
- t
- sinyalin gidip dönme süresi, s
- 1500
- sesin sudaki hızı, m/s
Ekosonder kuralı; ters formül: t = 2h / 1500.
Kıtalar, ülkeler ve dünya nüfusu
Derse gitBurada
- D
- nüfus yoğunluğu, kişi/km²
- P
- nüfus, kişi
- S
- yüz ölçümü, km²
Nüfus yoğunluğu, 1 km²'ye ortalama kaç kişinin düştüğünü gösterir.
Azerbaycan coğrafyası
İleriAzerbaycan’ın jeolojik yapısı, madenleri ve maden suları
Derse gitAzerbaycan’ın yer şekilleri
Derse gitAzerbaycan’ın iklimi
Derse gitBurada
- t
- yüksekteki noktanın sıcaklığı, °C
- t₀
- alçaktaki noktanın sıcaklığı, °C
- Δh
- iki nokta arasındaki yükselti farkı, km
- 6
- her 1 km yükselişte sıcaklığın düşüşü, °C
Troposferde sıcaklık her kilometrede yaklaşık 6 °C düşer.
Burada
- K
- nemlilik katsayısı
- R
- yıllık yağış, mm
- E₀
- yıllık olası buharlaşma, mm
K > 1 aşırı nem (dağlar), K ≈ 1 normal nem (dağ etekleri), K < 1 nem açığı (ovalar, sulama gerekir) demektir. Bozkırlarda K ≈ 0,3–0,6, yarı çöllerde 0,1–0,3’tür.
Burada
- A
- yıllık sıcaklık farkı (genlik), °C
- t
- ayın ortalama sıcaklığı, °C
Genlik ne kadar büyükse iklim o kadar karasaldır. Negatif sıcaklığı çıkarırken işarete dikkat et: 26,9 − (−4,0) = 30,9.
Doğal kaynaklar ve Azerbaycan ekonomisi
Derse gitBurada
- T
- rezervin yeteceği süre, yıl
- R
- bilinen rezerv
- H
- yıllık üretim
Rezervin bugünkü üretim hızıyla kaç yıl yeteceğini gösterir.
Dünya: nüfus, ekonomi ve çevre
İleriNüfus ve kentleşme
Derse gitBurada
- DA
- doğal artış hızı, ‰ (10'a bölersen yüzde elde edilir)
- D
- doğum oranı: bir yıldaki doğumlar / nüfus × 1000, ‰
- Ö
- ölüm oranı: bir yıldaki ölümler / nüfus × 1000, ‰
Doğal artış, doğum oranı ile ölüm oranı arasındaki farktır.
Dünya ekonomisi: sektörler, enerji, ulaşım
Derse gitBurada
- GSYH
- gayrisafi yurt içi hasıla — bir ülkede bir yılda üretilen tüm mal ve hizmetlerin değeri, $
- N
- nüfus, kişi
Dünyanın bölgeleri
Derse gitKüresel çevre sorunları ve Hazar
Derse gitBurada
- Δh
- seviyenin bir yıldaki değişimi, km (sonra m veya cm'ye çevir)
- Q
- akarsularla gelen su, km³/yıl
- P
- deniz yüzeyine düşen yağış, km³/yıl
- E
- buharlaşma (ve Karabogaz Körfezi'ne akış), km³/yıl
- S
- denizin alanı, km² (Hazar için yaklaşık 370.000 km²)
Kapalı bir denizin su dengesi: fazla ya da eksik su hacmi yüzey alanına bölünür.
Harita projeksiyonları, GPS ve CBS
Derse gitBurada
- k
- Mercator haritasında uzunlukların kaç kat büyüdüğü (alanlar k² kat büyür)
- φ
- enlem, °
Ekvator'da k = 1, 60° enlemde k = 2'dir; kutba doğru sonsuza gider.
Burada
- d
- uyduya uzaklık, km
- c
- radyo sinyalinin (ışığın) hızı ≈ 300.000 km/s
- t
- sinyalin yolda geçirdiği süre, s
Burada
- NDVI
- normalize fark bitki örtüsü indeksi, −1 ile +1 arası
- NIR
- yansıyan yakın kızılötesi ışığın payı (0–1)
- Red
- yansıyan kırmızı ışığın payı (0–1)
NDVI, yoğun ve sağlıklı bitki örtüsünde yüksek, çıplak toprakta düşük, suda negatiftir.
Üniversite coğrafyası
ÜniversiteJeomorfoloji: yer şekillerini oluşturan süreçler
Derse gitBurada
- z
- yüzeyin yükseltisi, m
- t
- zaman, yıl
- U
- yükselme hızı, mm/yıl
- E
- aşınım (erozyon) hızı, mm/yıl
Rölyefin kütle dengesi: dz/dt = 0 olduğunda yer şekilleri dinamik dengededir.
Burada
- CaCO₃
- kalsit, kireç taşının ana minerali (suda az çözünür)
- CO₂
- havadan ve topraktan gelen karbondioksit
- Ca(HCO₃)₂
- kalsiyum bikarbonat; çözünür ve su ile taşınır
Karbonatlaşma, karstın temel tepkimesi. Ters tepkime mağaralarda sarkıtları oluşturur.
Burada
- KAlSi₃O₈
- ortoklaz (potasyum feldispat), granitin bir minerali
- Al₂Si₂O₅(OH)₄
- kaolinit, bir kil minerali
- H₄SiO₄
- çözünmüş silisik asit
Hidroliz: granit kile ve çözünmüş maddelere dönüşür.
Burada
- Ω
- toplam akarsu gücü, W/m (yatağın 1 metresi için)
- ρ
- suyun yoğunluğu ≈ 1000 kg/m³
- g
- yer çekimi ivmesi ≈ 9,81 m/s²
- Q
- akım (debi), m³/s
- S
- yatak eğimi (birimsiz, ör. km'de 1 m = 0,001)
- ω
- özgül akarsu gücü, W/m² (yatak genişliğinin 1 metresi için)
- w
- yatak genişliği, m
Burada
- r
- dağ kökünün derinliği (normal kabuğun altında), km
- h
- rölyefin yüksekliği (çevredeki ovaya göre), km
- ρc
- kabuk yoğunluğu ≈ 2800 kg/m³
- ρm
- manto yoğunluğu ≈ 3300 kg/m³
Airy izostazisi: bu yoğunluklarla r ≈ 5,6 · h.
Klimatoloji: enerji dengesi, dolaşım, Köppen sınıflandırması
Derse gitBurada
- S
- Güneş sabiti ≈ 1361 W/m²
- α
- gezegen albedosu (birimsiz), Dünya için ≈ 0,30
- σ
- Stefan–Boltzmann sabiti = 5,67 × 10⁻⁸ W/(m²·K⁴)
- Tₑ
- etkin (ışınım) sıcaklığı, K
Burada
- f
- Coriolis parametresi, s⁻¹
- Ω
- Dünya'nın açısal hızı ≈ 7,29 × 10⁻⁵ rad/s
- φ
- enlem
Bakü için (φ ≈ 40,4°): f ≈ 2 × 7,29 × 10⁻⁵ × 0,648 ≈ 9,4 × 10⁻⁵ s⁻¹.
Burada
- T(z)
- z yükseltisindeki sıcaklık, °C
- T₀
- başlangıç seviyesindeki sıcaklık, °C
- Γ
- sıcaklık azalma oranı, °C/km
- z
- yükselti farkı, km
Burada
- RH
- bağıl nem, %
- e
- gerçek buhar basıncı, hPa
- eₛ(T)
- T sıcaklığında doyma buhar basıncı, hPa (su üzerinde)
- T
- hava sıcaklığı, °C
Magnus formülü (Td'yi bulmak için eₛ(Td) = e denklemini çöz).
Burada
- Pₜₕ
- kuraklık eşiği, mm/yıl; P < Pₜₕ → B, P < Pₜₕ / 2 → BW
- T̄
- yıllık ortalama sıcaklık, °C
Yağışın ≥ %70'i kışın düşüyorsa +140 yerine +0, yazın düşüyorsa +280 alınır.
Hidroloji ve oşinografi
Derse gitBurada
- τ
- ortalama kalış süresi, yıl (veya gün)
- V
- deponun hacmi, km³
- F
- depoya giren (= çıkan) akı, km³/yıl
Durağan bir depo için kalış süresi.
Burada
- P
- yağış, mm/yıl (veya km³/yıl)
- ET
- buharlaşma ve terleme (evapotranspirasyon)
- R
- akış (akarsu ve yeraltı akışı)
- ΔS
- havzadaki depo değişimi (toprak, yeraltı suyu, kar); uzun yıllık ortalamada ≈ 0
- C
- akış katsayısı (birimsiz); tüm karalar için 40/113 ≈ 0,35
Burada
- Q
- akım, m³/s
- A
- akış kesit alanı, m²
- v̄
- kesitteki ortalama hız, m/s
- bᵢ, hᵢ, vᵢ
- i. şeridin genişliği (m), ortalama derinliği (m) ve ortalama hızı (m/s)
Burada
- n
- Manning pürüzlülük katsayısı (doğal akarsular için ≈ 0,025–0,05)
- R
- hidrolik yarıçap, m
- P
- ıslak çevre (suyla temas eden yatak ve kıyı uzunluğu), m
- S
- eğim (birimsiz)
Manning denklemi (SI birimleriyle): ölçüm yokken hızı yatağın biçiminden tahmin eder.
Burada
- Fₜ
- m kütlesine etki eden gel-git kuvveti, N
- G
- evrensel çekim sabiti = 6,67 × 10⁻¹¹ N·m²/kg²
- M
- Ay'ın veya Güneş'in kütlesi, kg
- r
- Dünya'nın yarıçapı, m
- d
- Dünya'dan Ay'a veya Güneş'e uzaklık, m
(7,35 × 10²² / 1,99 × 10³⁰) × (1,496 × 10¹¹ / 3,84 × 10⁸)³ ≈ 2,2; gel-gitlerde Ay baskındır.
Beşerî ve ekonomik coğrafyanın kuramları
Derse gitBurada
- Nₙ
- en üst merkezin alanına sığan, n düzey aşağıdaki pazar alanı sayısı
- Lₙ
- n düzey üstteki merkezler arasındaki uzaklık, km
- L₀
- en alt düzey merkezler arasındaki uzaklık, km
Her düzeyde alan K kat, uzaklık √K kat büyür.
Burada
- R
- konum rantı, $/ha
- Y
- verim, t/ha
- p
- pazar fiyatı, $/t
- c
- üretim maliyeti, $/t
- f
- taşıma ücreti, $/(t·km)
- d
- pazara uzaklık, km
Rant uzaklıkla doğrusal azalır; R = 0 noktasının ötesinde ürünü yetiştirmek kârlı değildir.
Burada
- MI
- malzeme indeksi (birimsiz)
- Mₓ
- yalnızca belirli yerlerde bulunan (yerel) hammaddelerin kütlesi, t
- Mₚ
- bitmiş ürünün kütlesi, t
MI > 1 — hammaddeye yönelim (ör. bakır izabesi, çimento); MI < 1 — pazara yönelim (ör. içecekler: su her yerde bulunur).
Burada
- I
- iki şehir arasındaki etkileşim (yolculuk, arama, yük)
- P₁, P₂, PA, PB
- şehirlerin nüfusu
- d, dAB
- şehirler arasındaki uzaklık, km
- k
- deneysel katsayı
- dB
- “kırılma noktasının” küçük B şehrinden uzaklığı (Reilly yasası), km
Çekim modeli ve Reilly perakende çekim yasası (1931): kırılma noktasında müşteriler iki şehir arasında eşit bölünür.
Burada
- Pᵣ
- r. sıradaki şehrin nüfusu
- P₁
- en büyük şehrin nüfusu
- r
- sıra (1, 2, 3, …)
Burada
- r
- yıllık artış hızı (kesir olarak; yüzde için × 100)
- B, D
- bir yıldaki doğumlar ve ölümler
- I, E
- gelen ve giden göçmenler
- P, P₀, P(t)
- nüfus: yıl ortasında, başlangıçta ve t yıl sonra
- t₂
- ikiye katlanma süresi, yıl
Jeopolitik ve sürdürülebilir kalkınma
Derse gitBurada
- İGE
- İnsani Gelişme Endeksi, 0 ile 1 arası
- I
- her boyut için normalleştirilmiş endeks: (gerçek − en düşük) / (en yüksek − en düşük)
Burada
- CO₂
- yıllık CO₂ salımı, t
- P
- nüfus
- GDP / PGDP / P
- kişi başına GSYH (refah)
- E / GDPE / GDP
- GSYH'nin enerji yoğunluğu, MJ/$
- CO₂ / ECO₂ / E
- enerjinin karbon yoğunluğu, t/MJ
Kaya özdeşliği (GDP — GSYH)