Formüller ve kolay yollar

Coğrafya50 formül25 kolay yol

Bu kurstaki tüm formüller ve onları hatırlamanın kolay yolları tek sayfada.

Dünya gezegeni ve haritalar

Başlangıç

Dünya’nın şekli, büyüklüğü ve kendi ekseni etrafında dönüşü

Derse git
L = (360° / α) · dL = (360° / α) · d

Burada

L
meridyen çemberinin (Dünya çevresinin) uzunluğu, km
α
iki şehirdeki öğle vakti Güneş açılarının farkı, derece olarak
d
aynı meridyendeki iki şehir arasındaki uzaklık, km

Uzaklık, çevrenin, açının 360° içindeki payı kadar bir parçasıdır.

v = L(paralel) / 24 saatv = L(paralel) / 24 saat

Burada

v
dönüşün çizgisel hızı, km/sa
L(paralel)
o paralelin uzunluğu, km (= 360 · paralelin 1°’si)

Ekvatorda v ≈ 40 075 / 24 ≈ 1670 km/sa.

Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi, güneş ışınlarının geliş açısı ve aydınlanma kuşakları

Derse git
h = 90° − |φ − δ|

Burada

h
öğle vakti ışınların geliş açısı (Güneş’in ufuktan yüksekliği)
φ
yerin enlemi: kuzey “+”, güney “−”
δ
Güneş’in tepede olduğu enlem: 22 Haziran +23,5°, 21 Mart ve 23 Eylül 0°, 22 Aralık −23,5°

|φ − δ|, yer ile Güneş’in tepede olduğu paralel arasındaki derece farkıdır: aynı yarım kürede çıkarılır, farklı yarım kürelerde toplanır. h negatif çıkarsa Güneş o gün doğmaz, yani kutup gecesidir.

φ = δ ± (90° − h)

Burada

90° − h
yerin, Güneş’in tepede olduğu paralele uzaklığı, derece olarak
±
“+” yer o paralelin kuzeyindeyse, “−” güneyindeyse

Ekinoksta δ = 0° olduğu için kısaca φ = 90° − h.

Harita ve ölçek

Derse git
M = L ÷ l

Burada

M
ölçeğin paydası (1 : M yazılışındaki ikinci sayı)
L
gerçek uzaklık, cm cinsinden
l
haritadaki uzunluk, cm cinsinden

Gerçek uzaklığı santimetreye çevir ve haritadaki uzunluğa böl. Tersi: L = l · M ve l = L ÷ M.

S(gerçek) = S(harita) · k²

Burada

S(gerçek)
alanın gerçek büyüklüğü, km²
S(harita)
haritadaki alan, cm²
k
yazılı ölçekte 1 cm’ye düşen kilometre

Uzunluklar k kat, alanlar k² kat büyür: 1 cm’nin 2 km olduğu haritada 1 cm² = 4 km².

Kroki, azimut ve eş yükselti eğrileri

Derse git
A(ters) = A ± 180°

Burada

A
ileri azimut — A noktasından B noktasına olan yön
A(ters)
ters azimut — B’den A’ya geri dönüş yönü
±
A < 180° ise +180°, A ≥ 180° ise −180°

Dönüş yolu gidiş yolunun tam tersidir, bu yüzden iki yön arasında 180° fark vardır; sonuç her zaman 0°–360° arasında kalmalıdır.

H = H₁ + h · a / bH = H₁ + h · a / b

Burada

H
noktanın mutlak yükseltisi, m
H₁
noktanın altındaki eğrinin yükseltisi, m
h
eş yükselti aralığı, m
a
noktadan alttaki eğriye uzaklık
b
iki eğri arasındaki uzaklık (aynı doğru boyunca)

İki eğri arasındaki yamaç eşit eğimli kabul edilir. Tam ortadaki nokta için H = H₁ + h / 2.

H(göreli) = H(zirve) − H(etek)H(etek) = H(iç) − (n − 1) · h

Burada

H(zirve)
zirvenin mutlak yükseltisi (genellikle sayıyla yazılır)
H(etek)
en dıştaki (en alçak) eğrinin yükseltisi
H(iç)
en içteki eğrinin yükseltisi
n
tepeyi gösteren kapalı eğrilerin sayısı

n eğri arasında n − 1 aralık vardır. Zirvenin yükseltisi yazılmamışsa, en içteki eğriden yüksek, ondan bir aralık yukarıdaki seviyeden alçaktır.

Paralel-meridyen ağı ve uzaklık hesapları

Derse git
L = Δφ · 111 km

Burada

L
meridyen boyunca uzaklık, km
Δφ
iki noktanın enlem farkı, derece olarak

Aynı yarım kürede enlemler çıkarılır, farklı yarım kürelerde toplanır. Dakikaları dereceye çevir: 30′ = 0,5°, 45′ = 0,75°.

Δφ = (90° − φ₁) + (90° − φ₂) = 180° − (φ₁ + φ₂)

Burada

φ₁, φ₂
aynı yarım küredeki iki noktanın enlemi
Δφ
kutuptan geçen yolun derece olarak uzunluğu; sonra L = Δφ · 111

Önce boylamların toplamının 180° olduğunu ve farklı (doğu/batı) yarım kürelerde bulunduğunu kontrol et. Ancak o zaman yol kutuptan geçer.

L = Δλ · l(φ)

Burada

L
paralel boyunca uzaklık, km
Δλ
iki noktanın boylam farkı, derece olarak
l(φ)
o paralelde 1°’nin uzunluğu (tablo), km

Aynı adlı boylamlar çıkarılır, doğu ve batı boylamları toplanır. Toplam 180°’den büyükse kısa yol 180° meridyeninden geçer: Δλ = 360° − toplam.

Yerel saat ve saat dilimleri

Derse git
Δt = Δλ × 4 dk

Burada

Δt
yerel saat farkı
Δλ
iki yer arasındaki boylam farkı, derece cinsinden

1° boylam = 4 dakika, 15° = 1 saat

n = λ ÷ 15° (kalan > 7,5° ise n + 1)B boylamı için N = 24 − n

Burada

λ
yerin boylamı, derece cinsinden
n
bölümün tam kısmı (kalana göre düzeltilmiş); doğu boylamında dilimin numarası
N
batı boylamında dilimin numarası; 24 çıkarsa bu 0 dilimidir

DİM yöntemi: dilim sınırları orta meridyenden 7,5° uzaktadır; bu yüzden 7,5°’ten büyük kalan, yerin bir sonraki dilime geçtiğini gösterir.

Taş küre ve atmosfer

Orta

Dünya'nın iç yapısı ve levha hareketleri

Derse git

Su küre, canlılar küresi ve dünya

Orta

Su küre: okyanuslar, akarsular ve göller

Derse git
m(tuz) = S · m(su)

Burada

m(tuz)
tuzun kütlesi, kg
S
tuzluluk, ‰
m(su)
suyun kütlesi, ton

‰S = “ton başına S kg tuz”: tonla verilen su kütlesini tuzlulukla çarp, tuzu kilogram olarak bulursun.

h = 1500 · t / 2 = 750 · th = 1500 · t / 2 = 750 · t

Burada

h
derinlik, m
t
sinyalin gidip dönme süresi, s
1500
sesin sudaki hızı, m/s

Ekosonder kuralı; ters formül: t = 2h / 1500.

Kıtalar, ülkeler ve dünya nüfusu

Derse git
D = P / SD = P / S

Burada

D
nüfus yoğunluğu, kişi/km²
P
nüfus, kişi
S
yüz ölçümü, km²

Nüfus yoğunluğu, 1 km²'ye ortalama kaç kişinin düştüğünü gösterir.

Azerbaycan coğrafyası

İleri

Azerbaycan’ın jeolojik yapısı, madenleri ve maden suları

Derse git

Azerbaycan’ın yer şekilleri

Derse git

Azerbaycan’ın iklimi

Derse git
t = t₀ − 6 · Δh

Burada

t
yüksekteki noktanın sıcaklığı, °C
t₀
alçaktaki noktanın sıcaklığı, °C
Δh
iki nokta arasındaki yükselti farkı, km
6
her 1 km yükselişte sıcaklığın düşüşü, °C

Troposferde sıcaklık her kilometrede yaklaşık 6 °C düşer.

K = R / E₀K = R / E₀

Burada

K
nemlilik katsayısı
R
yıllık yağış, mm
E₀
yıllık olası buharlaşma, mm

K > 1 aşırı nem (dağlar), K ≈ 1 normal nem (dağ etekleri), K < 1 nem açığı (ovalar, sulama gerekir) demektir. Bozkırlarda K ≈ 0,3–0,6, yarı çöllerde 0,1–0,3’tür.

A = t(en sıcak ay) − t(en soğuk ay)

Burada

A
yıllık sıcaklık farkı (genlik), °C
t
ayın ortalama sıcaklığı, °C

Genlik ne kadar büyükse iklim o kadar karasaldır. Negatif sıcaklığı çıkarırken işarete dikkat et: 26,9 − (−4,0) = 30,9.

Doğal kaynaklar ve Azerbaycan ekonomisi

Derse git
T = R / HT = R / H

Burada

T
rezervin yeteceği süre, yıl
R
bilinen rezerv
H
yıllık üretim

Rezervin bugünkü üretim hızıyla kaç yıl yeteceğini gösterir.

Dünya: nüfus, ekonomi ve çevre

İleri

Nüfus ve kentleşme

Derse git
DA = D − Ö

Burada

DA
doğal artış hızı, ‰ (10'a bölersen yüzde elde edilir)
D
doğum oranı: bir yıldaki doğumlar / nüfus × 1000, ‰
Ö
ölüm oranı: bir yıldaki ölümler / nüfus × 1000, ‰

Doğal artış, doğum oranı ile ölüm oranı arasındaki farktır.

Dünya ekonomisi: sektörler, enerji, ulaşım

Derse git
kişi başına GSYH = GSYH / Nkişi başına GSYH = GSYH / N

Burada

GSYH
gayrisafi yurt içi hasıla — bir ülkede bir yılda üretilen tüm mal ve hizmetlerin değeri, $
N
nüfus, kişi

Dünyanın bölgeleri

Derse git

Küresel çevre sorunları ve Hazar

Derse git
Δh ≈ (Q + P − E) / SΔh ≈ (Q + P − E) / S

Burada

Δh
seviyenin bir yıldaki değişimi, km (sonra m veya cm'ye çevir)
Q
akarsularla gelen su, km³/yıl
P
deniz yüzeyine düşen yağış, km³/yıl
E
buharlaşma (ve Karabogaz Körfezi'ne akış), km³/yıl
S
denizin alanı, km² (Hazar için yaklaşık 370.000 km²)

Kapalı bir denizin su dengesi: fazla ya da eksik su hacmi yüzey alanına bölünür.

Harita projeksiyonları, GPS ve CBS

Derse git
k = 1 / cos φk = 1 / cos φ

Burada

k
Mercator haritasında uzunlukların kaç kat büyüdüğü (alanlar k² kat büyür)
φ
enlem, °

Ekvator'da k = 1, 60° enlemde k = 2'dir; kutba doğru sonsuza gider.

d = c · t

Burada

d
uyduya uzaklık, km
c
radyo sinyalinin (ışığın) hızı ≈ 300.000 km/s
t
sinyalin yolda geçirdiği süre, s
NDVI = (NIR − Red) / (NIR + Red)NDVI = (NIR − Red) / (NIR + Red)

Burada

NDVI
normalize fark bitki örtüsü indeksi, −1 ile +1 arası
NIR
yansıyan yakın kızılötesi ışığın payı (0–1)
Red
yansıyan kırmızı ışığın payı (0–1)

NDVI, yoğun ve sağlıklı bitki örtüsünde yüksek, çıplak toprakta düşük, suda negatiftir.

Üniversite coğrafyası

Üniversite

Jeomorfoloji: yer şekillerini oluşturan süreçler

Derse git
dz/dt = U − Edz/dt = U − E

Burada

z
yüzeyin yükseltisi, m
t
zaman, yıl
U
yükselme hızı, mm/yıl
E
aşınım (erozyon) hızı, mm/yıl

Rölyefin kütle dengesi: dz/dt = 0 olduğunda yer şekilleri dinamik dengededir.

CaCO₃ + H₂O + CO₂ ⇌ Ca(HCO₃)₂

Burada

CaCO₃
kalsit, kireç taşının ana minerali (suda az çözünür)
CO₂
havadan ve topraktan gelen karbondioksit
Ca(HCO₃)₂
kalsiyum bikarbonat; çözünür ve su ile taşınır

Karbonatlaşma, karstın temel tepkimesi. Ters tepkime mağaralarda sarkıtları oluşturur.

2KAlSi₃O₈ + 2H⁺ + 9H₂O → Al₂Si₂O₅(OH)₄ + 4H₄SiO₄ + 2K⁺

Burada

KAlSi₃O₈
ortoklaz (potasyum feldispat), granitin bir minerali
Al₂Si₂O₅(OH)₄
kaolinit, bir kil minerali
H₄SiO₄
çözünmüş silisik asit

Hidroliz: granit kile ve çözünmüş maddelere dönüşür.

Ω = ρ · g · Q · Sω = Ω / wΩ = ρ · g · Q · Sω = Ω / w

Burada

Ω
toplam akarsu gücü, W/m (yatağın 1 metresi için)
ρ
suyun yoğunluğu ≈ 1000 kg/m³
g
yer çekimi ivmesi ≈ 9,81 m/s²
Q
akım (debi), m³/s
S
yatak eğimi (birimsiz, ör. km'de 1 m = 0,001)
ω
özgül akarsu gücü, W/m² (yatak genişliğinin 1 metresi için)
w
yatak genişliği, m
r = h · ρc / (ρm − ρc)r = h · ρc / (ρm − ρc)

Burada

r
dağ kökünün derinliği (normal kabuğun altında), km
h
rölyefin yüksekliği (çevredeki ovaya göre), km
ρc
kabuk yoğunluğu ≈ 2800 kg/m³
ρm
manto yoğunluğu ≈ 3300 kg/m³

Airy izostazisi: bu yoğunluklarla r ≈ 5,6 · h.

Klimatoloji: enerji dengesi, dolaşım, Köppen sınıflandırması

Derse git
S · (1 − α) / 4 = σ · Tₑ⁴ ⇒ Tₑ = [S · (1 − α) / (4σ)]^(1/4)S · (1 − α) / 4 = σ · Tₑ⁴ ⇒ Tₑ = [S · (1 − α) / (4σ)]^(1/4)

Burada

S
Güneş sabiti ≈ 1361 W/m²
α
gezegen albedosu (birimsiz), Dünya için ≈ 0,30
σ
Stefan–Boltzmann sabiti = 5,67 × 10⁻⁸ W/(m²·K⁴)
Tₑ
etkin (ışınım) sıcaklığı, K
f = 2Ω · sin φ

Burada

f
Coriolis parametresi, s⁻¹
Ω
Dünya'nın açısal hızı ≈ 7,29 × 10⁻⁵ rad/s
φ
enlem

Bakü için (φ ≈ 40,4°): f ≈ 2 × 7,29 × 10⁻⁵ × 0,648 ≈ 9,4 × 10⁻⁵ s⁻¹.

T(z) = T₀ − Γ · z

Burada

T(z)
z yükseltisindeki sıcaklık, °C
T₀
başlangıç seviyesindeki sıcaklık, °C
Γ
sıcaklık azalma oranı, °C/km
z
yükselti farkı, km
RH = e / eₛ(T) × %100eₛ(T) = 6,112 · exp(17,62·T / (243,12 + T)) hPaRH = e / eₛ(T) × %100eₛ(T) = 6,112 · exp(17,62·T / (243,12 + T)) hPa

Burada

RH
bağıl nem, %
e
gerçek buhar basıncı, hPa
eₛ(T)
T sıcaklığında doyma buhar basıncı, hPa (su üzerinde)
T
hava sıcaklığı, °C

Magnus formülü (Td'yi bulmak için eₛ(Td) = e denklemini çöz).

Pₜₕ = 20 · T̄ + 140 (mm)

Burada

Pₜₕ
kuraklık eşiği, mm/yıl; P < Pₜₕ → B, P < Pₜₕ / 2 → BW
T̄
yıllık ortalama sıcaklık, °C

Yağışın ≥ %70'i kışın düşüyorsa +140 yerine +0, yazın düşüyorsa +280 alınır.

Hidroloji ve oşinografi

Derse git
τ = V / Fτ = V / F

Burada

τ
ortalama kalış süresi, yıl (veya gün)
V
deponun hacmi, km³
F
depoya giren (= çıkan) akı, km³/yıl

Durağan bir depo için kalış süresi.

P = ET + R + ΔSC = R / PP = ET + R + ΔSC = R / P

Burada

P
yağış, mm/yıl (veya km³/yıl)
ET
buharlaşma ve terleme (evapotranspirasyon)
R
akış (akarsu ve yeraltı akışı)
ΔS
havzadaki depo değişimi (toprak, yeraltı suyu, kar); uzun yıllık ortalamada ≈ 0
C
akış katsayısı (birimsiz); tüm karalar için 40/113 ≈ 0,35
Q = A · v̄ = Σ bᵢ · hᵢ · vᵢ

Burada

Q
akım, m³/s
A
akış kesit alanı, m²
v̄
kesitteki ortalama hız, m/s
bᵢ, hᵢ, vᵢ
i. şeridin genişliği (m), ortalama derinliği (m) ve ortalama hızı (m/s)
v̄ = (1/n) · R^(2/3) · S^(1/2)R = A / Pv̄ = (1/n) · R^(2/3) · S^(1/2)R = A / P

Burada

n
Manning pürüzlülük katsayısı (doğal akarsular için ≈ 0,025–0,05)
R
hidrolik yarıçap, m
P
ıslak çevre (suyla temas eden yatak ve kıyı uzunluğu), m
S
eğim (birimsiz)

Manning denklemi (SI birimleriyle): ölçüm yokken hızı yatağın biçiminden tahmin eder.

Fₜ ≈ 2G·M·m·r / d³ ⇒ F(Ay) / F(Güneş) = [M(Ay) / M(Güneş)] · [d(Güneş) / d(Ay)]³Fₜ ≈ 2G·M·m·r / d³ ⇒ F(Ay) / F(Güneş) = [M(Ay) / M(Güneş)] · [d(Güneş) / d(Ay)]³

Burada

Fₜ
m kütlesine etki eden gel-git kuvveti, N
G
evrensel çekim sabiti = 6,67 × 10⁻¹¹ N·m²/kg²
M
Ay'ın veya Güneş'in kütlesi, kg
r
Dünya'nın yarıçapı, m
d
Dünya'dan Ay'a veya Güneş'e uzaklık, m

(7,35 × 10²² / 1,99 × 10³⁰) × (1,496 × 10¹¹ / 3,84 × 10⁸)³ ≈ 2,2; gel-gitlerde Ay baskındır.

Beşerî ve ekonomik coğrafyanın kuramları

Derse git
Nₙ = KⁿLₙ = L₀ · (√K)ⁿ

Burada

Nₙ
en üst merkezin alanına sığan, n düzey aşağıdaki pazar alanı sayısı
Lₙ
n düzey üstteki merkezler arasındaki uzaklık, km
L₀
en alt düzey merkezler arasındaki uzaklık, km

Her düzeyde alan K kat, uzaklık √K kat büyür.

R = Y · (p − c) − Y · f · d

Burada

R
konum rantı, $/ha
Y
verim, t/ha
p
pazar fiyatı, $/t
c
üretim maliyeti, $/t
f
taşıma ücreti, $/(t·km)
d
pazara uzaklık, km

Rant uzaklıkla doğrusal azalır; R = 0 noktasının ötesinde ürünü yetiştirmek kârlı değildir.

MI = Mₓ / MₚMI = Mₓ / Mₚ

Burada

MI
malzeme indeksi (birimsiz)
Mₓ
yalnızca belirli yerlerde bulunan (yerel) hammaddelerin kütlesi, t
Mₚ
bitmiş ürünün kütlesi, t

MI > 1 — hammaddeye yönelim (ör. bakır izabesi, çimento); MI < 1 — pazara yönelim (ör. içecekler: su her yerde bulunur).

I = k · P₁ · P₂ / d²dB = dAB / (1 + √(PA / PB))I = k · P₁ · P₂ / d²dB = dAB / (1 + √(PA / PB))

Burada

I
iki şehir arasındaki etkileşim (yolculuk, arama, yük)
P₁, P₂, PA, PB
şehirlerin nüfusu
d, dAB
şehirler arasındaki uzaklık, km
k
deneysel katsayı
dB
“kırılma noktasının” küçük B şehrinden uzaklığı (Reilly yasası), km

Çekim modeli ve Reilly perakende çekim yasası (1931): kırılma noktasında müşteriler iki şehir arasında eşit bölünür.

Pᵣ = P₁ / rPᵣ = P₁ / r

Burada

Pᵣ
r. sıradaki şehrin nüfusu
P₁
en büyük şehrin nüfusu
r
sıra (1, 2, 3, …)
r = (B − D + I − E) / PP(t) = P₀ · e^(r·t)t₂ = ln 2 / r ≈ 70 / r(%)r = (B − D + I − E) / PP(t) = P₀ · e^(r·t)t₂ = ln 2 / r ≈ 70 / r(%)

Burada

r
yıllık artış hızı (kesir olarak; yüzde için × 100)
B, D
bir yıldaki doğumlar ve ölümler
I, E
gelen ve giden göçmenler
P, P₀, P(t)
nüfus: yıl ortasında, başlangıçta ve t yıl sonra
t₂
ikiye katlanma süresi, yıl

Jeopolitik ve sürdürülebilir kalkınma

Derse git
İGE = (Isağlık · Ieğitim · Igelir)^(1/3)

Burada

İGE
İnsani Gelişme Endeksi, 0 ile 1 arası
I
her boyut için normalleştirilmiş endeks: (gerçek − en düşük) / (en yüksek − en düşük)
CO₂ = P · (GDP / P) · (E / GDP) · (CO₂ / E)CO₂ = P · (GDP / P) · (E / GDP) · (CO₂ / E)

Burada

CO₂
yıllık CO₂ salımı, t
P
nüfus
GDP / PGDP / P
kişi başına GSYH (refah)
E / GDPE / GDP
GSYH'nin enerji yoğunluğu, MJ/$
CO₂ / ECO₂ / E
enerjinin karbon yoğunluğu, t/MJ

Kaya özdeşliği (GDP — GSYH)