Azerbaycan’ın iklimi

İklimi oluşturan etkenler, ışınım, sıcaklık ve yağışın dağılışı, hava kütleleri ve yerel rüzgârlar, DİM’in 4 iklim tipi ve 9 alt tipi, beş şehrin iklim grafikleri.

  • 8 ve 10. sınıflar
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 17 / 28

Bu derste öğreneceklerin

  • Enlemin, yer şekillerinin, Hazar’ın ve hava kütlelerinin iklime etkisini açıklamak
  • Güneşlenme süresi, sıcaklık, yağış, buharlaşma ve nemlilik katsayısının dağılışını açıklamak ve hesaplamak
  • 4 iklim tipini ve 9 alt tipi paylarıyla ve görüldükleri alanlarla söylemek
  • Bakü, Lenkeran, Nahçıvan, Zakatala ve Kuba’nın iklim verilerini okumak ve karşılaştırmak

Abşeron’un güney kıyısına yılda 200 mm’den az yağış düşer, Lenkeran–Astara bölgesine ise 1600 mm’den fazla: sekiz kattan fazla fark! Culfa’da yazın sıcaklık +40 °C’yi aşar, kışın don −30 °C’nin altına inebilir; Abşeron kıyısında ise ocak ayı ortalaması +3…+4 °C’dir. Küçük bir ülkede bu kadar farklı iklim nereden çıkıyor? 2026’da DİM’in her coğrafya sınavında Azerbaycan’ın iklimiyle ilgili bir soru vardı: alt tipi özelliklerinden tanımak, iklim grafiğini okumak, alt tipleri alanlarla eşleştirmek. Bu ders tam olarak bunu öğretir.

İklimi oluşturan etkenler

  1. Enlem. Azerbaycan yaklaşık 38°–42° kuzey enlemleri arasında, ılıman ve subtropikal iklim kuşaklarının birleştiği yerdedir: topraklarının yaklaşık %65’i subtropikal, %35’i ılıman kuşaktadır.
  2. Yer şekilleri. Büyük Kafkaslar kuzeyden gelen soğuk havanın önünü keser. Yükseldikçe sıcaklık düşer, nemli rüzgârlara bakan yamaçlar ise daha çok yağış alır. Bu yüzden iklim tipleri ovadan zirveye doğru birbirini izler.
  3. Hazar Denizi. Kışın kıyıyı ısıtır, yazın serinletir, gündüz ve gece meltemleri oluşturur, Lenkeran Ovası’na nem taşır.
  4. Hava kütleleri. Ülkeye arktik (karasal ve denizel), ılıman (denizel ve karasal), tropikal hava kütleleri, güney siklonları ve Orta Asya’dan gelen hava girer. Arktik hava sert soğuklar, tropikal hava yazın sıcak ve kuraklık, güney siklonları yağmur getirir; Orta Asya antisiklonu kışın açık ve ayazlı hava yaratır.
  5. Yerel rüzgârlar. Hazri güçlü, soğuk (yazın serin) bir kuzey rüzgârıdır; gilavar ise ılık bir güney rüzgârıdır. İkisi de en çok Abşeron’da hissedilir. Dağlarda dağ ve vadi rüzgârları eser.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Güneş ışınımı ve sıcaklık

Yıllık güneşlenme süresi 1800–2900 saat arasında değişir. En yüksek değer Nahçıvan’ın Aras boyu ovalarındadır (≈ 2900 saat); Kür-Aras Ovası, Ceyrançöl ve Abşeron 2200–2400 saat alır. Dağ eteklerinde ve orta dağlıkta bulutluluk artar, güneşli saatler azalır; yüksek dağlarda bulutlar azalınca yeniden 2100–2400 saate çıkar. En az güneş Lenkeran Ovası’nda, Şollar Ovası’nda ve alçak dağlık kesimde görülür (1800–2000). Toplam güneş ışınımı yılda yaklaşık 120–160 kkal/cm²’dir: en çok bulutsuz Nahçıvan’da, en az bulutlu Lenkeran’da.

Kür-Aras Ovası’nda yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık +14,5 °C, orta dağlıkta +4…+5 °C, yüksek zirvelerde 0 °C ve altındadır. Temmuz ortalaması Kür-Aras Ovası’nda 26–27 °C’dir, diğer ovalarda 24 °C’nin altına inmez. Ocakta ovalarda ortalama sıcaklık 0 °C’nin altına düşmez (Abşeron kıyısında +3…+4 °C), 2000 m yükseklikte ise −5…−6 °C olur. Nahçıvan’ın Aras boyu ovası istisnadır: en yüksek ve en düşük sıcaklıklar burada ölçülür (Culfa’da mutlak minimum −32 °C), yıllık sıcaklık farkı 60 °C’yi aşar.

t = t₀ − 6 · Δh

Burada

t
yüksekteki noktanın sıcaklığı, °C
t₀
alçaktaki noktanın sıcaklığı, °C
Δh
iki nokta arasındaki yükselti farkı, km
6
her 1 km yükselişte sıcaklığın düşüşü, °C

Troposferde sıcaklık her kilometrede yaklaşık 6 °C düşer.

Örnek 1 — yükselti ve sıcaklık

Problem

1) Yüksekliği yaklaşık 900 m olan bir Aras boyu istasyonunda temmuz ortalaması 27 °C’dir. Kapıcık Zirvesi’nde (3904 m) temmuz ortalaması yaklaşık kaçtır?
2) Kür-Aras Ovası’nda (≈ 0 m) temmuz ortalaması 26 °C’dir. Temmuz ortalaması hangi yükseklikte 0 °C olur?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Δh = 3904 − 900 ≈ 3000 m = 3 km.
Düşüş: 3 × 6 = 18 °C.
t = 27 − 18 = ≈ 9 °C.
2) 0 = 26 − 6 · Δh → Δh = 26 : 6 ≈ 4,3 km.
Temmuz ancak 4300 m’nin üzerinde bu kadar soğuk olur; bu yüzden Bazardüzü (4466 m) gibi en yüksek zirvelerde kar yazın da kalır.

Yağış, buharlaşma ve nemlilik

En az yağış (yılda 150–200 mm’den az) güneydoğu Gobustan’a ve Abşeron’un güney kıyısına, en çok yağış (1600 mm’den fazla) Lenkeran–Astara bölgesine, Talış Dağları’nın Hazar’a bakan eteklerine düşer. Kür-Aras Ovası yılda 200–400 mm, Nahçıvan’ın Aras boyu ovaları 300 mm’ye kadar yağış alır. Dağlarda yağış belli bir yüksekliğe kadar artar: Büyük ve Küçük Kafkaslarda 2600–2800 m’ye, Nahçıvan’da 2600–3000 m’ye, Talış’ta ise yalnızca 200–600 m’ye kadar; daha yukarıda azalır.

Yıllık olası buharlaşma (buharlaşma kapasitesi) 300–1400 mm arasındadır: Nahçıvan’ın Aras boyu ovalarında 1400 mm, Gence-Gazah bölgesinde, Abşeron’da ve Kür-Aras Ovası’nda 1000–1200 mm, alçak ve orta dağlıkta 600–800 mm, yüksek dağlıkta 300–400 mm. Bunu yağışla karşılaştırmak için nemlilik katsayısı kullanılır.

K = R / E₀K = R / E₀

Burada

K
nemlilik katsayısı
R
yıllık yağış, mm
E₀
yıllık olası buharlaşma, mm

K > 1 aşırı nem (dağlar), K ≈ 1 normal nem (dağ etekleri), K < 1 nem açığı (ovalar, sulama gerekir) demektir. Bozkırlarda K ≈ 0,3–0,6, yarı çöllerde 0,1–0,3’tür.

Örnek 2 — nemlilik katsayısı

Problem

1) Kür-Aras Ovası’nda yıllık yağış 300 mm, olası buharlaşma 1100 mm’dir. K’yi bulun ve nem koşullarını belirleyin.
2) Dağ ormanı kuşağında yağış 900 mm, olası buharlaşma 700 mm’dir. K kaçtır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) K = 300 : 1100 ≈ 0,27. K < 1 ve 0,1–0,3 aralığında → yarı çöl koşulları, nem açığı; tarım ancak sulamayla yapılabilir.
2) K = 900 : 700 ≈ 1,29 > 1 → aşırı nem, orman için elverişli.

İklim tipleri ve alt tipleri

Okul ders kitabı ve DİM, Azerbaycan’ın iklimini 4 tipe ve 9 alt tipe ayırır. Tipler yükseltiye göre sıralanır: yarı çöl ve kuru bozkır iklimi Hazar kıyısından 600–800 m’ye kadar (ülkenin yaklaşık yarısı), ılıman-sıcak iklim yaklaşık 1000–1400 m’ye kadar (≈ %30), soğuk iklim 1000 ile 2700 m arasında, dağ tundrası iklimi ise 2700 m’nin (Nahçıvan’da 3200 m’nin) üzerinde görülür; son ikisi birlikte ülkenin yaklaşık %20’sini kaplar. Alt tipin adı, yağışın mevsimlere nasıl dağıldığını gösterir.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Yaklaşık paylar, DİM’in 2026 sınav açıklamasına göredir («%50’ye yakın, %30’a yakın, %20’ye yakın»).
Alt tipYağış ve temel özellikNerede görülür
1. Kışı ılıman geçen yarı çöl ve kuru bozkıryaz sıcak ve kurak; yılda 200–400 mm (kuru subtropikal)Kür-Aras Ovası, Abşeron, Gobustan, Hazar kıyısı şeridi (Samur ağzından Kızılağaç Körfezi’ne), Şollar Ovası, Ceyrançöl
2. Kışı soğuk geçen yarı çöl ve kuru bozkıryaz sıcak, kış soğuk; 300 mm’ye kadar (karasal)Nahçıvan’ın Aras boyu ovaları
3. Kışı kurak geçen ılıman-sıcakyağışın çoğu sıcak dönemdeGanıh-Eyriçay çukuru, Küçük Kafkasların kuzeydoğu ve güneydoğu yamaçlarının alçak dağlık kesimi
4. Yazı kurak geçen ılıman-sıcakyağışın çoğu soğuk dönemdeLenkeran Ovası, Talış’ın alçak dağlık kesimi (Lenkeran–Astara bölgesi)
5. Yağışları eşit dağılan ılıman-sıcakyağış yıl boyunca düşerBüyük Kafkasların dağ ormanı kuşağı: güney yamaçta 600–1500 m, kuzeydoğu yamaçta 200–500 m (ör. İlisu)
6. Yazı kurak geçen soğukyağışın çoğu soğuk dönemdeNahçıvan’ın orta ve yüksek dağlık kesimi (1000–3000 m)
7. Kışı kurak geçen soğukyağış çoğunlukla ilkbaharda, sonbaharda ve yaz başındaBüyük Kafkasların kuzeydoğu yamacı (1000–2700 m), Küçük Kafkasların orta ve yüksek dağlık kesimi (1400–2700 m), ör. Kelbecer
8. Her mevsim bol yağışlı soğukbol yağış, yıl boyunca eşit dağılıryalnızca Büyük Kafkasların güney yamacı (1500–2700 m)
9. Dağ tundrasıyağış çoğunlukla kar şeklinde; alt tiplere ayrılmazBüyük ve Küçük Kafkaslarda 2700 m’nin, Nahçıvan’da 3200 m’nin üzeri
Azerbaycan’ın iklim tipleri ve alt tipleri (10. sınıf ders kitabı, az.wikipedia ve DİM açıklamalarına göre)

Örnek 3 — özelliklerden alt tip

Problem

Özelliklere uyan iklim alt tipini belirleyin:
– Nahçıvan’da 1000–3000 m yükseklikleri kaplar;
– yağışın çoğu soğuk dönemde düşer;
– daha yukarıda yerini dağ tundrası iklimine bırakır.
A) Kışı soğuk geçen yarı çöl ve kuru bozkır
B) Yazı kurak geçen soğuk
C) Kışı kurak geçen soğuk
D) Yazı kurak geçen ılıman-sıcak
E) Her mevsim bol yağışlı soğuk

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1000–3000 m → soğuk iklim tipi (A ve D elenir).
Yağış soğuk dönemde → «yazı kurak» (C elenir).
E yalnızca Büyük Kafkasların güney yamacında görülür.
Cevap: B.

Örnek 4 — alt tip ↔ alan

Problem

Eşleştirin.
Alt tipler: 1. Kışı soğuk geçen yarı çöl ve kuru bozkır; 2. Yazı kurak geçen ılıman-sıcak; 3. Her mevsim bol yağışlı soğuk.
Alanlar: a. Lenkeran Ovası; b. Şerur Ovası; c. Büyük Kafkasların güney yamacı, 2000 m; d. Talış’ın alçak dağlık kesimi; e. Ordubad Ovası.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Şerur ve Ordubad ovaları Nahçıvan’ın Aras boyu ovalarıdır → 1 – b, e.
Lenkeran Ovası ve Talış’ın alçak dağlık kesimi Lenkeran–Astara bölgesidir → 2 – a, d.
Büyük Kafkasların güney yamacı, 1500–2700 m → 3 – c.
Cevap: 1 – b, e; 2 – a, d; 3 – c.

İklim ekonomiyi belirler. Yarı çöl ve kuru bozkır ikliminde tarım sulamayla yapılır; pamuk ve tahıl tarlaları, kışlık meralar buradadır. Ilıman-sıcak iklim kuru tarıma ve meyveciliğe uygundur; Lenkeran–Astara bölgesinde subtropikal bitkiler yetiştirilir. Soğuk ve dağ tundrası ikliminde alpin çayırlar yazlık mera (yayla) olarak kullanılır. Tehlikeli olaylar: Abşeron’da güçlü hazri rüzgârları, ovalarda kuraklık ve sıcak hava dalgaları, Büyük Kafkasların güney yamacında sağanaktan sonra seller, yüksek dağlarda çığlar.

Beş şehrin iklimi: grafikleri okuyalım

İstasyonYıllık ortalama t, °CEn sıcak / en soğuk ay, °CYıllık yağış, mmEn yağışlı ayAlt tip
Bakü≈ 14,526,4 (temmuz) / 4,0 (şubat)210kasım; temmuzda ≈ 2 mmkışı ılıman geçen yarı çöl ve kuru bozkır
Lenkeran≈ 14,125,3 (temmuz) / 3,4 (ocak)1146ekim (259 mm); temmuzda 17 mmyazı kurak geçen ılıman-sıcak
Nahçıvan≈ 12,426,9 (temmuz) / −4,0 (ocak)267nisan; ağustosta 8 mmkışı soğuk geçen yarı çöl ve kuru bozkır
Zakatala≈ 12,724,6 (temmuz) / 1,1 (ocak)891haziran; çoğu yılın sıcak yarısındaılıman-sıcak
Kuba (≈ 550 m)≈ 9,6—571—Büyük Kafkasların kuzeydoğu yamacı
Uzun yıllık ortalamalar: Bakü, Lenkeran, Nahçıvan — World Climate (yağış: NOAA); Zakatala — NOAA, 1961–1990; Kuba — DİM’in 2026 iklim grafiği.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Yazı kurak geçen ılıman-sıcak iklim: yağış en çok ekimde, en az temmuzda düşer; yılın daha yağışlı yarısı ekim–mart dönemidir. Kaynak: World Climate, NOAA (uzun yıllık ortalama).

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Kışı soğuk geçen yarı çöl ve kuru bozkır (karasal) iklimi: ocak 0 °C’nin altında, temmuz sıcak, yıllık yağış 300 mm’den az. Kaynak: World Climate, NOAA (uzun yıllık ortalama).
A = t(en sıcak ay) − t(en soğuk ay)

Burada

A
yıllık sıcaklık farkı (genlik), °C
t
ayın ortalama sıcaklığı, °C

Genlik ne kadar büyükse iklim o kadar karasaldır. Negatif sıcaklığı çıkarırken işarete dikkat et: 26,9 − (−4,0) = 30,9.

Örnek 5 — genlik ve karasallık

Problem

Tabloya göre Bakü, Lenkeran ve Nahçıvan’ın yıllık sıcaklık farkını bulun. Hangisinin iklimi daha karasaldır ve neden?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Bakü: 26,4 − 4,0 = 22,4 °C.
Lenkeran: 25,3 − 3,4 = 21,9 °C.
Nahçıvan: 26,9 − (−4,0) = 30,9 °C.
En büyük genlik Nahçıvan’ındır: Hazar’dan uzaktır, dağlarla çevrilidir ve kışın soğuk havanın biriktiği bir çanaktadır. Bakü ve Lenkeran’ın iklimini Hazar yumuşatır.

Örnek 6 — grafiğe göre doğru ifadeler

Problem

Lenkeran’ın iklim grafiğine göre doğru ifadeleri seçin.
1. Yağış en çok ekimde düşer.
2. En az yağış temmuzda düşer.
3. Yıllık ortalama sıcaklık 0 °C’nin altındadır.
4. Yıllık yağışın yaklaşık %70’i ekim–mart aylarında düşer.
5. Ocak ortalaması 0 °C’nin altındadır.
6. Bu, kışı kurak geçen alt tiptir.
A) 1, 2, 4 B) 1, 3, 6 C) 2, 4, 5 D) 3, 5, 6 E) 1, 4, 6

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1 — doğru: ekimde 259 mm.
2 — doğru: temmuzda 17 mm.
3 — yanlış: ≈ 14,1 °C.
4 — doğru: 259 + 168 + 88 + 91 + 114 + 90 = 810 mm; 810 : 1146 ≈ 0,71 → ≈ %71.
5 — yanlış: ocak +3,4 °C.
6 — yanlış: yağış soğuk dönemde fazladır, yaz kuraktır → «yazı kurak geçen».
Cevap: A (1, 2, 4).

Unutma

  • Azerbaycan ılıman ve subtropikal kuşakların sınırındadır; iklimini enlem, yer şekilleri, Hazar, hava kütleleri ve yerel rüzgârlar (hazri, gilavar) belirler.
  • Güneşlenme 1800–2900 saattir (en çok Nahçıvan, en az Lenkeran); Kür-Aras Ovası’nda yıllık ortalama ≈ +14,5 °C’dir, sıcaklık her 1 km’de ≈ 6 °C düşer.
  • Yağış güney Abşeron’da 150–200 mm’den az, Lenkeran–Astara’da 1600 mm’den fazladır; K = R / E₀ ovalarda 1’den küçük, dağlarda büyüktür.
  • 4 tip, 9 alt tip: yarı çöl ve kuru bozkır (≈ %50), ılıman-sıcak (≈ %30), soğuk ve dağ tundrası (≈ %20); ad kurak mevsimi gösterir.
  • Lenkeran: yazı kurak geçen ılıman-sıcak; Nahçıvan ovaları: kışı soğuk geçen yarı çöl; Bakü: kışı ılıman geçen yarı çöl; Ganıh-Eyriçay: kışı kurak geçen ılıman-sıcak.
  • Yıllık genlik A = t(en sıcak ay) − t(en soğuk ay): Nahçıvan’da ≈ 31 °C, Bakü’de ≈ 22 °C; Hazar iklimi yumuşatır.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Azerbaycan’ın yaklaşık yarısında hangi iklim tipi görülür?