Küresel çevre sorunları ve Hazar

Kasım 2024'te Bakü, BM iklim konferansı COP29'a ev sahipliği yaptı. Aynı yıllarda Hazar kıyısında yaşayanlar denizin çekildiğini kendi gözleriyle görüyordu. Çevre sorunları küreseldir ama herkes sonuçlarını kendi şehrinde hisseder.

İklim değişikliği

Atmosferdeki sera gazları (karbondioksit, metan, su buharı) Dünya'dan uzaklaşan ısının bir kısmını tutar. Kömür, petrol ve doğal gaz yaktıkça ve ormanları kestikçe CO₂ birikir: sanayi çağından önce miktarı yaklaşık 280 ppm (milyonda bir birim) iken bugün 420 ppm'in üzerindedir. Sonuçta Dünya ısınıyor: Dünya Meteoroloji Örgütüne göre 2024, kayıtlara geçen en sıcak yıl oldu; 19. yüzyılın ikinci yarısının ortalamasından yaklaşık 1,55 °C daha sıcaktı. 2015 tarihli Paris Anlaşması, ısınmayı 2 °C'nin epey altında tutmayı ve 1,5 °C ile sınırlamaya çalışmayı hedefler.

Isınmanın sonuçları şimdiden görülüyor: 1901'den bu yana deniz seviyesi yaklaşık 20 cm yükseldi, dağ buzulları eriyor; sıcak hava dalgaları, kuraklıklar ve sağanaklar sıklaşıyor. İki yol vardır: azaltım, yani sera gazı salımını düşürmek (yenilenebilir enerji, enerji tasarrufu) ve uyum, yani değişen iklime hazırlanmak (kıyı setleri, kuraklığa dayanıklı bitkiler).

Ormanlar, çöller ve su

Ormanlar karaların yaklaşık üçte birini kaplar. Son yıllarda dünyada her yıl yaklaşık 10 milyon hektar orman yok ediliyor; bu, Azerbaycan'ın yüz ölçümünden fazladır. Başlıca neden ormanların mera ve tarlaya (sığır, soya, palm yağı) dönüştürülmesidir; en büyük kayıplar Amazon'da, Kongo Havzası'nda ve Güneydoğu Asya'dadır. Yeni dikimler ve doğal yenilenme sayesinde net kayıp daha azdır.

Çölleşme, kurak bölgelerde toprağın verimini yitirmesidir. Nedenleri aşırı otlatma, yanlış sulama (toprakların tuzlanması), ağaç ve çalıların yok edilmesi ve kuraklıklardır. Kura-Aras Ovası'nda da sulanan toprakların bir kısmı tuzlanmadan etkilenir. Afrika'nın Sahel kuşağında 2007'den beri Büyük Yeşil Duvar girişimiyle topraklar iyileştiriliyor. En acı örnek Aral Gölü'dür: bir zamanlar dünyanın dördüncü büyük gölüydü; ancak 1960'lardan itibaren Amu Derya ve Siri Derya'nın suları pamuk tarlalarını sulamak için çevrildi ve göl suyunun büyük kısmını kaybederek birkaç parçaya bölündü.

Dünyada yaklaşık 2 milyar insan güvenli içme suyuna erişemeden yaşıyor. Tatlı su çekiminin yaklaşık %70'i tarıma gider; bu yüzden verimli sulama (örneğin damla sulama) çok önemlidir. Kirlilik de ciddi bir sorundur: Dünya Sağlık Örgütü, hava kirliliğini her yıl yaklaşık 7 milyon erken ölümle ilişkilendiriyor; plastik atıklar ise akarsularda ve okyanuslarda birikiyor.

Hazar Denizi'nin seviyesi

Hazar, okyanusla bağlantısı olmayan kapalı bir havzadır; bu yüzden seviyesi su dengesine bağlıdır: akarsular ve yağışla gelen su, buharlaşmayla kaybedilenden fazla olduğunda seviye yükselir, az olduğunda düşer. Akarsu sularının yaklaşık %80'ini Volga getirir. 20. yüzyılda seviye 1929–1977 arasında yaklaşık 3 m düştü, ardından 1995'e kadar yaklaşık 2,5 m yükseldi. 1990'ların ortasından beri yeniden düşüyor; toplamda yaklaşık 2 m, özellikle 2020'lerde hızla. Bilim insanları bunu başlıca iklimin ısınmasıyla (buharlaşmanın artması) ve akarsulardan, özellikle Volga'dan gelen suyun azalmasıyla açıklıyor.

Seviyenin düşmesi limanlar ve gemicilik (kanalların derinleştirilmesi gerekir), mersin balıklarının yumurtlama alanları ve yalnızca Hazar'da yaşayan, nesli tehlike altındaki Hazar foku için bir sorundur. İnsan müdahalesi de riskli olabilir: 1980'de suyu “korumak” için Karabogaz Körfezi bir setle kapatıldı; körfez neredeyse kurudu ve set 1992'de kaldırıldı.