- Yer küre modelini, planı ve haritayı ayırt etmek, haritaları ölçeğine ve içeriğine göre sınıflandırmak
- Ölçeğin üç biçimini tanımak ve birinden diğerine geçmek
- Ölçeği kullanarak uzaklığı, haritanın ölçeğini ve alanı hesaplamak
- Haritalardaki gösterim yöntemlerini tanımak
Elvin arkadaşlarıyla Guba'da yürüyüşe çıkmak istiyor. Koca bir ormanı, akarsuları ve köyleri küçük bir kâğıtta nasıl görebiliriz? İnsanlar binlerce yıldır bunun için harita kullanır. Haritayı doğru okumak için ise onun “dilini”, yani ölçeği ve işaretleri bilmek gerekir.
Yer küre modeli, kroki ve harita
- Yer küre modeli (glob), Dünya'nın küçültülmüş üç boyutlu modelidir. Şekilleri ve uzaklıkları bozmadan gösterir ama ölçeği çok küçüktür ve yanında taşımak zordur.
- Kroki ve plan, okul, park ya da köy gibi küçük bir alanın çok ayrıntılı çizimidir.
- Coğrafi harita, yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün düz bir yüzey üzerinde küçültülmüş, sadeleştirilmiş ve işaretlerle gösterilmiş çizimidir.
| Özellik | Plan (kroki) | Coğrafi harita | Yer küre modeli |
|---|---|---|---|
| Ölçek | çok büyük (genellikle 1 : 5000 ve daha büyük) | büyük, orta ya da küçük | çok küçük |
| Gösterdiği alan | küçük bir alan | herhangi bir alan, Dünya’nın tamamı da | Dünya’nın tamamı |
| Paralel ve meridyen ağı | yok | var | var |
| Dünya’nın küreselliği | dikkate alınmaz | projeksiyonla hesaba katılır, bozulmalar vardır | tam korunur, bozulma yoktur |
| Kuzey yönü | kuzey okuyla gösterilir | meridyenler boyunca | meridyenler boyunca |
Ölçek nedir?
Haritadaki uzaklığın, gerçek uzaklığa göre kaç kat küçültüldüğünü gösteren oran.
| Ölçek türü | Örnek | Anlamı |
|---|---|---|
| Kesir ölçek | 1 : 100 000 | Haritadaki 1 cm, gerçekte 100.000 cm'ye eşittir |
| Yazılı (sözel) | 1 cm = 1 km | Aynı ölçeğin sözle açıklanması: 1 cm kaç km’dir |
| Çizgi ölçek | 0 — 1 — 2 — 3 km | Eşit parçalara bölünmüş çizgi; pergelle ölçmek için kullanışlıdır |
Ölçeği 1 : 250.000 olan bir haritada iki köy arasındaki uzaklık 4 cm'dir. Gerçek uzaklık ne kadardır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Gerçek uzaklık = 4 cm × 2,5 km = 10 km.
Sağlama: 4 × 250.000 = 1.000.000 cm = 10.000 m = 10 km.
Paydadaki sayı ne kadar küçükse ölçek o kadar büyük ve harita o kadar ayrıntılıdır. Şehir planında 1 : 10.000 gibi büyük ölçek, dünya haritasında ise 1 : 50.000.000 gibi küçük ölçek kullanılır.
Ölçek hesaplamaları
DİM sorularında ölçekle üç tür hesaplama yapılır: haritadaki uzunluktan gerçek uzaklığı bulmak, bilinen gerçek uzunluktan haritanın ölçeğini bulmak ve haritadaki alandan gerçek alanı hesaplamak. Hepsi tek bir fikre dayanır: ölçek, haritadaki bütün uzunlukların kaç kat küçültüldüğünü gösterir.
- Mölçeğin paydası (1 : M yazılışındaki ikinci sayı)
- Lgerçek uzaklık, cm cinsinden
- lharitadaki uzunluk, cm cinsinden
Gerçek uzaklığı santimetreye çevir ve haritadaki uzunluğa böl. Tersi: L = l · M ve l = L ÷ M.
1) 960 km uzunluğundaki bir demir yolu haritada 12 cm’lik bir çizgiyle gösterilmiştir. Haritanın kesir ve yazılı ölçeğini bulun.
2) Kura Nehri’nin uzunluğu 1515 km’dir. Haritada uzunluğu 30,3 cm’dir. Haritanın ölçeği nedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Kesir ölçek 1 : 8.000.000, yazılı ölçek: 1 cm = 80 km.
2) 1515 km = 151.500.000 cm; M = 151.500.000 ÷ 30,3 = 5.000.000.
Ölçek 1 : 5.000.000 (1 cm = 50 km).
Kısa yol: önce kilometreyi santimetreye böl (1515 ÷ 30,3 = 50 km/cm), sonra beş sıfır ekle.
1) Bir haritanın çizgi ölçeği 1 cm’lik bölümlere ayrılmış ve bölümlerin üzerine 0, 50, 100, 150 km yazılmıştır. Bu haritada 7,5 cm gerçekte kaç km’dir?
2) 1 : 2.000.000 ölçekli haritada iki şehir arası 6 cm’dir. 1 : 3.000.000 ölçekli haritada bu uzaklık kaç cm olur?
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) 1 : 2.000.000 → 1 cm = 20 km; gerçek uzaklık 6 × 20 = 120 km.
1 : 3.000.000 → 1 cm = 30 km; 120 ÷ 30 = 4 cm.
Ölçek küçüldükçe aynı uzaklık haritada kısalır.
Akarsu, yol ve kıyı çizgisi gibi eğri çizgilerin uzunluğu haritada bir iple ya da pergelle ölçülür: pergelin ayakları 0,5–1 cm açılır, çizgi boyunca “adımlanır”, adım sayısı adım uzunluğuyla çarpılır ve ölçekle gerçek uzunluğa çevrilir. Bu ölçüm yaklaşıktır: küçük ölçekli haritada küçük kıvrımlar gösterilmez, bu yüzden aynı akarsu büyük ölçekli haritada daha uzun çıkar.
- S(gerçek)alanın gerçek büyüklüğü, km²
- S(harita)haritadaki alan, cm²
- kyazılı ölçekte 1 cm’ye düşen kilometre
Uzunluklar k kat, alanlar k² kat büyür: 1 cm’nin 2 km olduğu haritada 1 cm² = 4 km².
1) 1 : 200.000 ölçekli haritada bir gölün alanı 3 cm²’dir. Gölün gerçek alanını bulun.
2) 36 km²’lik bir orman 1 : 300.000 ölçekli haritada kaç cm² yer kaplar?
3) Haritanın ölçeği 3 kat büyütülürse haritadaki uzunluklar ve alanlar nasıl değişir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
S = 3 × 4 = 12 km².
2) 1 : 300.000 → 1 cm = 3 km, 1 cm² = 9 km².
36 ÷ 9 = 4 cm².
3) Uzunluklar 3 kat, alanlar ise 3² = 9 kat büyür.
Haritaların sınıflandırılması
Haritalar birkaç özelliğe göre gruplandırılır: ölçeğine, içeriğine, kapsadığı alana ve kullanım amacına göre. İçeriğine göre genel haritalar (fiziki, topoğrafik) bir yerin bütün temel öğelerini, yani yer şekillerini, suları, yerleşmeleri ve yolları gösterir; tematik (özel) haritalar ise tek bir konuya ayrılır: iklim, toprak, nüfus, siyasi ve ekonomik haritalar. Kapsadığı alana göre dünya, yarım küre, kıta ve okyanus, ülke ve bölge haritaları; kullanım amacına göre ise eğitim, bilimsel-başvuru, turistik ve seyir (navigasyon) haritaları ayrılır.
Bir yerin yer şekillerini (eş yükselti eğrileriyle), sularını, yerleşmelerini, yollarını ve bitki örtüsünü ayrıntılı gösteren büyük ölçekli genel harita. İnşaatta, tarımda, askerlikte ve turizmde kullanılır.
| Grup | Ölçek | Örnekler |
|---|---|---|
| Büyük ölçekli | 1 : 10 000 – 1 : 200 000 | topoğrafik haritalar (1 : 25.000, 1 : 50.000, 1 : 100.000) |
| Orta ölçekli | 1 : 200 000 – 1 : 1 000 000 | il ve bölge haritaları |
| Küçük ölçekli | 1 : 1.000.000’den küçük | ülke, kıta ve dünya haritaları |
Haritayla çalışmanın, yani kartografik araştırmanın üç temel yöntemi vardır: görsel analiz (haritaya bakarak nesnelerin yerini, şeklini ve dağılışını karşılaştırmak), kartometrik analiz (uzaklık, alan, yükselti ve açıları ölçüp hesaplamak; bu dersteki ölçek problemleri gibi) ve grafik analiz (haritadan profil, grafik ve diyagram çizmek).
Harita işaretleri ve gösterim yöntemleri
- Harita işaretleri lejantta açıklanır: noktasal (şehir, maden), çizgisel (akarsu, yol, sınır) ve alansal (orman, bataklık) işaretler vardır.
- Fiziki haritada yeşil ovaları, sarı ve kahverengi yükseltileri ve dağları, mavi ise suları gösterir: mavi koyulaştıkça derinlik artar.
- Çoğu haritada üst taraf kuzey, alt güney, sağ doğu, sol ise batıdır. Meridyenler kuzey–güney, paraleller batı–doğu yönünü gösterir.
| Gösterim yöntemi | Neyi gösterir | Örnek |
|---|---|---|
| Sembol (ikon) yöntemi | belirli noktalardaki nesneler | şehirler, maden yatakları, elektrik santralleri |
| Çizgisel işaretler | bir çizgi boyunca uzanan nesneler | akarsular, yollar, sınırlar, boru hatları |
| Eş değer eğrileri (izolinler) | eşit değerli noktaları birleştiren çizgiler | izohipsler (yükselti), izobatlar (derinlik), izotermler, izobarlar, izohiyetler (yağış) |
| Nitel alan (renk) yöntemi | alanın nitelikçe farklı parçalara ayrılması | siyasi haritada devletler, toprak türleri |
| Yayılış alanı (areal) yöntemi | bir olayın yayıldığı alan | bitki ve hayvanların yayılış alanları |
| Nokta yöntemi | her nokta belirli bir miktarı gösterir | 1 nokta = 10.000 kişi (nüfusun dağılışı) |
| Akış (hareket) çizgileri | hareketin yönü ve yolu | okyanus akıntıları, rüzgârlar, yük taşımaları, göçler |
| Kartodiyagram | her alan biriminin içinde diyagram (mutlak değerler) | ilçelere göre üretim, sütun ya da daire diyagramıyla |
| Kartogram (koroplet) | alan birimlerinin göstergenin yoğunluğuna göre renklendirilmesi (oransal değerler) | nüfus yoğunluğu, ormanlık oranı |
Gösterim yöntemlerini gösterdikleri bilgilerle eşleştirin.
1. Eş değer eğrileri (izolinler)
2. Akış çizgileri
3. Kartogram
a) temmuz ayı ortalama sıcaklığı
b) okyanus akıntıları
c) ilçelere göre nüfus yoğunluğu
d) denizin derinliği
e) göçmen kuşların uçuş yolları
A) 1 – a, b; 2 – d, e; 3 – c
B) 1 – c, d; 2 – b; 3 – a, e
C) 1 – a; 2 – b, e; 3 – c, d
D) 1 – a, d; 2 – b, e; 3 – c
E) 1 – d, e; 2 – a, b; 3 – c
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Akıntılar ve kuşların uçuş yolları hareketin yönüdür: akış çizgileri (b, e).
3) İlçelere göre yoğunluk, renkle verilen oransal bir değerdir: kartogram (c).
Doğru cevap: D) 1 – a, d; 2 – b, e; 3 – c.
Önemli noktalar
- Harita, yeryüzünün düzlem üzerinde küçültülmüş ve işaretlerle gösterilmiş çizimidir.
- Ölçeğin üç biçimi vardır: kesir (1 : 100.000), yazılı (1 cm = 1 km) ve çizgi ölçek.
- 1 km = 100.000 cm: paydadan beş sıfır silersen 1 cm'nin kaç km olduğunu bulursun.
- Ölçek M = L ÷ l ile bulunur; alanlar ölçeğin karesiyle değişir: 1 cm = k km ise 1 cm² = k² km².
- Ölçeğine göre haritalar büyük (1 : 200.000’e kadar), orta (1 : 1.000.000’e kadar) ve küçük ölçekli olur; ikinci sayı küçüldükçe harita ayrıntılanır.
- Gösterim yöntemleri: sembol, çizgisel işaret, izolin, nitel alan, yayılış alanı, nokta, akış çizgileri, kartodiyagram ve kartogram.
Kendini test et
12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.