Yerel saat ve saat dilimleri — Coğrafya

Bu derste öğreneceklerin

Boylam farkından yerel saat farkını, saat farkından da boylamı hesaplamak
Bir yerin saat dilimini 7,5° kalan kuralıyla Roma rakamıyla bulmak
Yerel saat, dilim saati ve resmî saati ve aralarındaki farkları karşılaştırmak
Tarih değiştirme çizgisi geçilirken saati ve tarihi hesaplamak

Bir kış akşamı saat 20.00'de Murad Bakü'den New York'taki kuzenini arıyor. Kuzeni daha öğle yemeği bile yememiş; orada saat sabahın 11.00'i! Aynı anda gezegenin farklı yerlerinde saatler neden farklı zamanı gösterir? Cevap, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşündedir.

Yerel saat

Dünya 24 saatte 360° döner. Yani her saatte 15°, her 4 dakikada 1° döner. Güneş her meridyenin üzerinde öğle vakti en yüksekte olur ve o anda o meridyende yerel öğle başlar. Dünya batıdan doğuya döndüğü için doğudaki yerlerde saat her zaman ileridedir.

Tanım

Yerel saat

Güneş’in o meridyene göre konumuyla belirlenen saat. Aynı meridyen üzerindeki bütün yerlerde yerel saat aynıdır; doğuya ya da batıya her 1° gidildikçe 4 dakika değişir.

Δt = Δλ × 4 dk

burada:

Δtyerel saat farkı
Δλiki yer arasındaki boylam farkı, derece cinsinden

1° boylam = 4 dakika, 15° = 1 saat

Örnek problem

Bakü yaklaşık 50° D boylamındadır. Greenwich'te (0°) yerel öğle olduğunda Bakü'de yerel saat kaçtır?

Çözümü göster

Boylam farkı: 50° − 0° = 50°.
Saat farkı: 50 × 4 dk = 200 dk = 3 saat 20 dk.
Bakü doğuda olduğu için ekleriz: 12.00 + 3.20 = 15.20.

Boylam farkını (Δλ) bulmanın basit bir kuralı var: iki yer aynı yarım kürede ise (ikisi de doğu ya da ikisi de batı boylamında) boylamlar çıkarılır; biri doğuda, diğeri batıda ise toplanır. Örneğin 25° D ile 25° B arasında Δλ = 25° + 25° = 50°, yerel saat farkı ise 50 × 4 = 200 dk, yani 3 saat 20 dakikadır. Azerbaycan’daki DİM sınavlarında boylamlar kısaltılarak yazılır: ş.u. doğu boylamı, q.u. batı boylamı demektir.

Örnek: saat farkından boylamı bulmak

Bakü yaklaşık 50° D boylamındadır.
1) A şehrinin yerel saati Bakü’nün yerel saatinden 2 saat 48 dakika geridir.
2) B noktasının yerel saati Bakü’nünkinden 4 saat 20 dakika geridir.
A ve B’nin boylamını hesaplayın.

Çözümü göster

1) 2 saat 48 dk = 168 dk; 168 ÷ 4 = 42° boylam farkı.
Saat geride → A, Bakü’nün batısındadır: 50° − 42° = 8° D.
2) 4 saat 20 dk = 260 dk; 260 ÷ 4 = 65°.
50° − 65° = −15°. Sonuç negatif, yani B Greenwich meridyeninin batısındadır: 15° B.
Sağlama: 50° + 15° = 65° (farklı yarım küreler, toplanır), 65 × 4 = 260 dk ✓

Saat dilimleri: 0’dan XXIII’e

Her şehir kendi yerel saatiyle yaşasaydı tren ve uçak tarifeleri tam bir karmaşa olurdu. Bu yüzden yeryüzü meridyenler boyunca her biri 15° genişliğinde 24 saat dilimine bölünmüştür (24 × 15° = 360°). Sayım Greenwich meridyeninden başlar: onun iki yanında, 7,5° B ile 7,5° D arasındaki şerit sıfırıncı (0) dilimdir. Diğer dilimler doğuya doğru Roma rakamlarıyla numaralanır: I, II, III … XXIII. Sıfırıncı dilim bazen XXIV olarak da yazılır. Azerbaycan ders kitapları ve DİM sınavları dilimleri tam olarak böyle gösterir.

Tanım

Dilim saati (ortak saat)

Dilimin ortasından geçen orta meridyenin yerel saati; bütün dilim bu saati kullanır. n numaralı dilimin orta meridyeni 15° · n’dir (0°, 15°, 30°, 45° …). Komşu dilimlerin saatleri tam 1 saat farklıdır.

Tanım

Resmî saat

Bir devletin yasayla kabul ettiği saat. Dilim saatiyle aynı olmayabilir: bazı ülkeler saatlerini dilim saatinden bir saat ileri alır, bazıları yazın bir saat daha ileri geçer (yaz saati), büyük ülkelerin bazı bölgeleri ise komşu dilimin saatini kullanır.

n = λ ÷ 15° (kalan > 7,5° ise n + 1); B boylamı için N = 24 − n

burada:

λyerin boylamı, derece cinsinden
nbölümün tam kısmı (kalana göre düzeltilmiş); doğu boylamında dilimin numarası
Nbatı boylamında dilimin numarası; 24 çıkarsa bu 0 dilimidir

DİM yöntemi: dilim sınırları orta meridyenden 7,5° uzaktadır; bu yüzden 7,5°’ten büyük kalan, yerin bir sonraki dilime geçtiğini gösterir.

1
Böl
Boylamı 15°’ye böl: tam kısmı (n) ve kalanı (r) yaz.
2
Kalanı kontrol et
r > 7,5° ise n’ye 1 ekle; r < 7,5° ise n değişmez.
3
Yarım küreyi dikkate al
Doğu boylamında cevap n’dir (0–XII). Batı boylamında cevap 24 − n’dir (XII–XXIII; 24 çıkarsa 0).
4
Roma rakamıyla yaz
Örneğin 7 → VII, 22 → XXII. Greenwich’e göre saat: doğuda n saat ileri, batıda 24 − N saat geri.

Dilim	Orta meridyen	Sınırları	Greenwich’e göre
0 (XXIV)	0°	7,5° B – 7,5° D	0 saat
I	15° D	7,5° – 22,5° D	+1 saat
II	30° D	22,5° – 37,5° D	+2 saat
III	45° D	37,5° – 52,5° D	+3 saat
IV	60° D	52,5° – 67,5° D	+4 saat
XII	180°	172,5° D – 172,5° B	±12 saat
XIII	165° B	172,5° – 157,5° B	−11 saat
XXII	30° B	37,5° – 22,5° B	−2 saat
XXIII	15° B	22,5° – 7,5° B	−1 saat

Dilimler Greenwich’ten doğuya doğru sayılır; bu yüzden Batı Yarım Küre’deki dilimlerin numaraları büyüktür (XIII–XXIII). XII numaralı dilimi 180° meridyeni ikiye böler: iki yarısında saat aynı, tarih ise farklıdır.

Örnek: bir yerin saat dilimi

Şu noktaların saat dilimlerini bulun: 1) 52° D; 2) 98° D; 3) 41° B; 4) 129° B.

Çözümü göster

1) 52 ÷ 15 = 3, kalan 7° < 7,5° → III numaralı dilim.
2) 98 ÷ 15 = 6, kalan 8° > 7,5° → 6 + 1 = 7 → VII numaralı dilim.
3) 41 ÷ 15 = 2, kalan 11° > 7,5° → 3; batı boylamı: 24 − 3 = 21 → XXI numaralı dilim (Greenwich’ten 3 saat geri).
4) 129 ÷ 15 = 8, kalan 9° > 7,5° → 9; 24 − 9 = 15 → XV numaralı dilim (9 saat geri).

DİM tarzı soru (5 seçenek)

Bir şemada A noktası 50° B’de, B noktası 25° D’de, C noktası ise 110° D’de gösterilmiş. A, B ve C’nin saat dilimlerini ve A ile C arasındaki dilim saati farkını bulun.
A) XXI, II, VII – 10 saat
B) XXII, I, VII – 9 saat
C) III, II, VIII – 5 saat
D) XXI, I, VIII – 11 saat
E) XX, II, VII – 11 saat

Çözümü göster

A: 50 ÷ 15 = 3, kalan 5° < 7,5° → 3; batı boylamı: 24 − 3 = XXI (3 saat geri).
B: 25 ÷ 15 = 1, kalan 10° > 7,5° → 1 + 1 = II.
C: 110 ÷ 15 = 7, kalan 5° → VII (7 saat ileri).
A ile C farklı yarım kürelerde: 3 + 7 = 10 saat.
Doğru cevap: A. (B ve D seçeneklerinde B noktasının kalanı, yani 10° > 7,5°, hesaba katılmamıştır.)

Şehir (boylam)	Dilim (λ ÷ 15°)	Resmî saat	Bakü’de saat 12:00 iken
Londra (0°)	0	UTC+0 (kışın)	08:00
New York (74° B)	XIX	UTC−5 (kışın)	03:00
İstanbul (29° D)	II	UTC+3	11:00
Moskova (38° D)	III	UTC+3	11:00
Bakü (50° D)	III	UTC+4	12:00
Pekin (116° D)	VIII	UTC+8	16:00
Tokyo (140° D)	IX	UTC+9	17:00

Resmî saat her zaman dilim numarasına eşit değildir: İstanbul’da ve Bakü’de dilim saatinden 1 saat ileridir. Londra ve New York’ta yazın saatler bir saat ileri alınır; Azerbaycan ve Türkiye 2016’dan beri bunu yapmıyor.

Yolculuk problemi

Kışın bir uçak Bakü'den (UTC+4) Londra'ya (UTC+0) saat 10.00'da kalkıyor. Uçuş yaklaşık 6 saat sürüyor. Uçak Londra saatiyle kaçta iner?

Çözümü göster

Bakü'de saat 10.00 iken Londra'da 10.00 − 4 saat = 06.00'dır.
Uçuş 6 saat sürer: 06.00 + 6 saat = 12.00 (Londra saati).
Yolcuya yolculuk yalnızca 2 saat sürmüş gibi gelir!

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…

Meridyenler boyunca ilerle ve boylam değiştikçe yerel saatin nasıl değiştiğini izle.

Yerel saat farkı ve dilim saati farkı

İki yerin yerel saat farkı boylam farkıyla orantılıdır ve dakikasına kadar hesaplanır (Δλ × 4 dk). Dilim saati farkı ise her zaman tam saatle ifade edilir ve dilim numaralarından bulunur: iki yer de aynı yarım kürede ise numaralar çıkarılır; biri doğuda (n), diğeri batıda (N) ise fark n + (24 − N) saattir. Bu yüzden yerel saat farkı dilim saati farkından büyük, küçük ya da ona eşit olabilir; DİM bunu sık sık sorar.

Örnek: yerel saat ve dilim saati

1) 55° D’deki bir yerde dilim saati 12:00. Orada yerel saat kaçtır?
2) Bakü’de (50° D) resmî saat (UTC+4) 12:00’yi gösteriyor. Bakü’nün yerel saati kaçtır?

Çözümü göster

1) 55 ÷ 15 = 3, kalan 10° > 7,5° → IV numaralı dilim; orta meridyeni 4 × 15° = 60° D.
Yer, orta meridyenin 60° − 55° = 5° batısındadır → yerel saat 5 × 4 = 20 dk geridedir: 11:40.
2) UTC+4, 60° meridyeninin saatidir. Bakü bunun 10° batısındadır: 10 × 4 = 40 dk → yerel saat 11:20.
Sonuç: Bakü’de yerel öğle resmî saatle yaklaşık 12:40’ta olur.

DİM tarzı soru: yerel ve dilim saati farklarını karşılaştırmak

Yerel saat farkı dilim saati farkından büyük olan boylam çiftlerini bulun.
1) 10° D ve 10° B
2) 7° B ve 22° D
3) 30° D ve 30° B
4) 50° D ve 97° D
5) 5° D ve 40° D
6) 20° D ve 52° D
A) 1, 3, 5 B) 2, 4, 6 C) 1, 2, 4 D) 3, 4, 6 E) 2, 5, 6

Çözümü göster

1) Δλ = 20° → 1 saat 20 dk; dilimler I ve XXIII → 1 + 1 = 2 saat (yerel küçük).
2) Δλ = 29° → 1 saat 56 dk; dilimler 0 ve I → 1 saat (yerel büyük).
3) Δλ = 60° → 4 saat; dilimler II ve XXII → 4 saat (eşit).
4) Δλ = 47° → 3 saat 8 dk; dilimler III ve VI → 3 saat (yerel büyük).
5) Δλ = 35° → 2 saat 20 dk; dilimler 0 ve III (40 ÷ 15 = 2, kalan 10°) → 3 saat (yerel küçük).
6) Δλ = 32° → 2 saat 8 dk; dilimler I ve III → 2 saat (yerel büyük).
Doğru cevap: B) 2, 4, 6.

Uluslararası Tarih Değiştirme Çizgisi

Gezegende yeni günün bir yerde başlaması gerekir. Burası, büyük ölçüde 180° meridyeni boyunca Büyük Okyanus'tan geçen Uluslararası Tarih Değiştirme Çizgisi'dir. Çizgi, adaları ve ülkeleri bölmemek için yer yer kıvrılır. Batıya doğru (Amerika'dan Asya'ya) geçildiğinde takvime bir gün eklenir, doğuya doğru geçildiğinde bir gün çıkarılır.

Şemalı sorularda boylam 180°’yi geçebilir. Doğuya doğru sayarken 180°’den büyük bir değer çıkarsa bu değer 360°’den çıkarılır ve yer batı boylamındadır: örneğin 150° D + 60° = 210° → 360° − 210° = 150° B. Unutma: 180° meridyeninin batısında (Asya tarafında) tarih, doğusundakinden (Amerika tarafından) bir gün ileridir.

Örnek: tarih değiştirme çizgisinin ötesi

1) 21 Mart’ta 150° D’deki K noktasında yerel saat 10:00. K’nin 60° doğusundaki M noktasında yerel saat ve tarih nedir?
2) 5 Mayıs’ta 170° B’deki L noktasında yerel saat 22:00. 160° D’deki N noktasında yerel saat ve tarih nedir?

Çözümü göster

1) M’nin boylamı: 150° + 60° = 210° → 360° − 210° = 150° B.
M doğudadır: saat 60 × 4 = 240 dk = 4 saat ileri → 10:00 + 4 = 14:00.
M, 180° meridyeninin Amerika tarafındadır → tarih bir gün geri: 20 Mart, 14:00.
2) L’den 180°’ye 10°, oradan 160° D’ye 20° daha → N, L’nin 30° batısındadır: saat 2 saat geri → 20:00.
180°’yi batıya doğru geçtik → tarih bir gün ileri: 6 Mayıs, 20:00.

DİM tarzı soru: şemaya göre yanlış ifade

21 Haziran’da 120° D’deki K noktasında yerel saat 18:00. Aynı anda aynı paraleldeki L noktasında yerel saat 06:00, M noktasında ise 21:00. Yanlış ifadeyi bulun.
A) L noktası 60° B’dedir.
B) K ile M arasındaki boylam farkı 45°’dir.
C) M noktası Doğu Yarım Küre’dedir.
D) K noktası XI numaralı saat dilimindedir.
E) L’de de 21 Haziran’dır.

Çözümü göster

L: 18 − 6 = 12 saat geri → 12 × 15° = 180° batıda → 120° − 180° = −60° → 60° B (A doğru).
M: 21 − 18 = 3 saat ileri → 45° doğuda → 120° + 45° = 165° D (B ve C doğru).
K: 120 ÷ 15 = 8 → VIII numaralı dilim, XI değil (D yanlış).
L’de 06:00, K’de 18:00, aynı gün; L, 180° çizgisi geçilmeden Greenwich’in batısındadır (E doğru).
Doğru cevap: D.

Önemli noktalar

Dünya her saatte 15°, her 4 dakikada 1° döner; doğudaki yerlerde saat ileridedir.
Saat dilimleri Greenwich’ten doğuya doğru 0 (XXIV), I, II … XXIII diye numaralanır; her dilim 15° genişliğindedir.
Dilim: λ ÷ 15°, kalan > 7,5° ise 1 ekle; batı boylamında 24’ten çıkar.
Yerel saat farkı dakikasına kadar (Δλ × 4 dk), dilim saati farkı tam saatle hesaplanır.
Azerbaycan coğrafi olarak III numaralı dilimdedir, resmî saati ise UTC+4’tür.
Tarih değiştirme çizgisi batıya geçilince bir gün eklenir, doğuya geçilince bir gün çıkarılır.

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

1 / 12

Dünya bir saatte kaç derece döner?