- Su kürenin bölümlerini ve su döngüsünü açıklamak
- Dört okyanusu, denizleri, boğazları, adaları ve yarımadaları tanımak ve karşılaştırmak
- Tuzluluğu kütleye göre, derinliği ise ekosonder kuralıyla hesaplamak
- Akarsuyun bölümlerini ve Hazar Denizi'nin özelliklerini bilmek
Uzaydan bakıldığında Dünya mavi görünür; bu yüzden ona “mavi gezegen” denir. Gezegenimizin yüzeyinin yaklaşık %71'i suyla kaplıdır. Peki bu suyun ne kadarı içilebilir? Cevap seni şaşırtabilir.
Dünya'daki sular
Su küre (hidrosfer), Dünya'nın su örtüsüdür: okyanuslar, denizler, akarsular, göller, buzullar, yer altı suları ve havadaki su buharı. Tüm suyun yaklaşık %97'si Dünya okyanusunun tuzlu suyudur. Tatlı su yalnızca %3 kadardır; bunun da büyük kısmı Antarktika ve Grönland buzullarında donmuş hâlde, geri kalanın önemli bir bölümü ise yer altındadır. Akarsular ve göller tatlı suyun çok küçük bir payını oluşturur.
Suyun okyanus, atmosfer ve kara arasında durmaksızın dolaşması: buharlaşma → bulut oluşumu → yağış → akarsular ve yer altı sularıyla yeniden okyanusa dönüş.
Dünya okyanusu
Dünya okyanusu, kıtaları ve adaları çevreleyen kesintisiz su kütlesidir ve yeryüzünün yaklaşık %71’ini kaplar. Azerbaycan okul programında ve DİM sınavlarında dört okyanusa ayrılır: Büyük Okyanus (Pasifik), Atlas, Hint okyanusları ve Kuzey Buz Denizi. Okyanusun karaya sokulan bölümleri denizler ve körfezler, iki su kütlesini birleştiren dar su yolları ise boğazlardır. Suyun sıcaklığı, dalgalar, gel-git ve okyanus akıntıları «Okyanus suyunun özellikleri, hareketleri ve akıntılar» dersinde ayrıntılı işlenir.
| Okyanus | Alanına göre sırası | Bulunduğu yarım küreler | En büyük derinlik (yaklaşık) |
|---|---|---|---|
| Büyük Okyanus (Pasifik) | 1 | dört: kuzey, güney, doğu, batı | 11.000 m (Mariana Çukuru) |
| Atlas Okyanusu | 2 | dört: kuzey, güney, doğu, batı | 8400 m (Porto Riko Çukuru) |
| Hint Okyanusu | 3 | üç: kuzey, güney, doğu | 7200 m (Sunda Çukuru) |
| Kuzey Buz Denizi | 4 | üç: kuzey, doğu, batı | 5500 m |
Denizler, körfezler ve boğazlar
Deniz, okyanusun karalar, adalar ya da deniz altı yükseltileriyle kısmen ayrılmış bölümüdür; tuzluluğu, sıcaklığı ve canlıları açık okyanustan farklı olabilir. İç denizler kıtanın içlerine sokulur ve okyanusa bir ya da birkaç boğazla bağlanır: Akdeniz, Karadeniz, Baltık Denizi, Kızıldeniz. Kenar denizler kıtanın kenarında yer alır ve okyanustan adalar, yarımadalar ya da deniz altı yükseltileriyle ayrılır: Barents, Umman (Arap), Bering ve Ohotsk denizleri. Körfez, okyanusun, denizin ya da gölün karaya sokulan ve onunla serbestçe su alışverişi yapan bölümüdür: Bengal, Meksika, Basra ve Botni körfezleri.
İki su kütlesini (iki denizi, bir denizle okyanusu ya da iki okyanusu) birleştiren ve iki kara parçasını birbirinden ayıran dar su yolu.
| Boğaz | Birleştirdiği su kütleleri | Ayırdığı kara parçaları |
|---|---|---|
| İstanbul Boğazı | Karadeniz – Marmara Denizi | Avrupa – Asya (Türkiye) |
| Çanakkale Boğazı | Marmara Denizi – Ege Denizi | Avrupa – Asya (Türkiye) |
| Kerç Boğazı | Azak Denizi – Karadeniz | Kırım – Taman Yarımadası |
| Cebelitarık Boğazı | Akdeniz – Atlas Okyanusu | Avrupa (İber Yarımadası) – Afrika |
| Babülmendep Boğazı | Kızıldeniz – Aden Körfezi (Hint Okyanusu) | Arap Yarımadası – Afrika |
| Hürmüz Boğazı | Basra Körfezi – Umman Körfezi | İran – Arap Yarımadası |
| Malakka Boğazı | Andaman Denizi – Güney Çin Denizi | Malakka Yarımadası – Sumatra Adası |
| Bering Boğazı | Çukçi Denizi – Bering Denizi (Kuzey Buz Denizi – Büyük Okyanus) | Avrasya (Çukotka) – Kuzey Amerika (Alaska) |
| Manş Denizi | Kuzey Denizi – Atlas Okyanusu | Büyük Britanya – Fransa |
| Macellan Boğazı | Atlas Okyanusu – Büyük Okyanus | Güney Amerika – Ateş Toprakları |
| Mozambik Kanalı | iki denizi birleştirmez; Hint Okyanusu’nun bir parçasıdır | Afrika – Madagaskar Adası |
“Deniz → boğaz → deniz” eşleşmesinin doğru verildiği satırları bulun.
1) Ege → Çanakkale → Marmara
2) Kızıldeniz → Hürmüz → Umman (Arap) Denizi
3) Azak → Kerç → Karadeniz
4) Akdeniz → Cebelitarık → Karadeniz
5) Andaman → Malakka → Güney Çin
A) 2, 3, 4 B) 1, 3, 5 C) 1, 2, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) Kızıldeniz okyanusa Babülmendep Boğazı’yla açılır; Hürmüz, Basra ve Umman körfezleri arasındadır: yanlış.
3) Kerç Boğazı Azak Denizi ile Karadeniz’i birleştirir: doğru.
4) Cebelitarık, Akdeniz’i Karadeniz’le değil, Atlas Okyanusu’yla birleştirir: yanlış.
5) Malakka Boğazı Andaman ve Güney Çin denizlerini birleştirir: doğru.
Doğru cevap: B) 1, 3, 5.
Adalar, yarımadalar ve berzahlar
Ada, her yanı suyla çevrili kara parçasıdır; adalar topluluğuna takımada denir (Kanada Arktik Takımadaları, en büyük takımada olan Malay Takımadaları). Yarımada üç yanı suyla çevrili karadır: Arap Yarımadası (en büyük yarımada), Hindistan (Hindustan), İskandinavya, İber, Somali, Labrador. Berzah, iki kıtayı ya da bir kıtayla yarımadayı birleştiren, iki su kütlesini ise ayıran dar kara şerididir: Panama Berzahı Kuzey ve Güney Amerika’yı, Süveyş Berzahı ise Afrika ile Asya’yı birleştirir. Bu berzahlardan Panama ve Süveyş kanalları geçer.
| Kökenine göre | Nasıl oluştu | Örnekler |
|---|---|---|
| Kıta adaları | bir kıtanın parçasıyken denizle ayrılmıştır; kabuğu kıtasaldır | Grönland (en büyük ada), Büyük Britanya, Madagaskar, Kalimantan (Borneo), Sri Lanka |
| Volkanik adalar | okyanus tabanında püsküren volkanlar su yüzeyine çıkmıştır | Hawaii, İzlanda, Azor ve Kanarya adaları |
| Mercan adaları | sıcak, berrak, sığ sularda mercan poliplerinin kireçli iskeletlerinden; halka biçimli mercan adasına atol denir | Maldivler, Tuvalu, Marshall Adaları |
Verilen ipuçlarının hepsine uyan adaları bulun:
– Hint Okyanusu’ndadır;
– mercan kökenlidir;
– ekvator yakınında, çok sayıda atolden oluşan bir devlettir.
A) Madagaskar B) Maldivler C) Sri Lanka D) Hawaii Adaları E) Kanarya Adaları
Çözümü gösterÇözümü gizle
Hawaii (Büyük Okyanus) ve Kanarya (Atlas Okyanusu) adaları volkaniktir.
Hint Okyanusu’nda, ekvator yakınında atollerden oluşan devlet Maldivlerdir.
Doğru cevap: B.
Tuzluluk ve okyanus derinliğinin ölçülmesi
1 kg (1000 g) okyanus ya da deniz suyunda çözünmüş tuzların gram cinsinden miktarı. Binde (‰) ile ifade edilir: ‰35, 1 kg suda 35 g, 1 ton suda ise 35 kg tuz demektir. Dünya okyanusunun ortalama tuzluluğu yaklaşık ‰35’tir.
- m(tuz)tuzun kütlesi, kg
- Stuzluluk, ‰
- m(su)suyun kütlesi, ton
‰S = “ton başına S kg tuz”: tonla verilen su kütlesini tuzlulukla çarp, tuzu kilogram olarak bulursun.
Tuzluluk her yerde aynı değildir. Tropikal enlemlerde buharlaşma yağıştan fazla olduğu için tuzluluk yüksektir; ekvatorda bol yağışlar, kutup enlemlerinde ise buzların erimesi ve akarsu suları onu azaltır. Denizler arasında en tuzlusu Kızıldeniz’dir (yaklaşık ‰41): iklim çok kuraktır, buharlaşma güçlüdür ve büyük bir akarsu dökülmez. En az tuzlu denizlerden biri ise Baltık Denizi’dir (birçok yerinde ‰8’den az): çok sayıda akarsu dökülür, buharlaşma zayıftır ve okyanusa yalnızca dar boğazlarla bağlanır. Hazar’ın tuzluluğu yaklaşık ‰13’tür.
Okyanus suyunun tuzluluğu ‰35’tir. 2 kg okyanus suyunda ne kadar tuz vardır? Tuzluluğu yaklaşık ‰13 olan 2 kg Hazar suyunda ne kadar?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Okyanus: 2 × 35 g = 70 g.
Hazar: 2 × 13 g = 26 g.
Hazar’ın suyu okyanus suyundan yaklaşık üç kat daha az tuzludur.
1) Tuzluluğu yaklaşık ‰18 olan Karadeniz’den 30 ton su alınmıştır. Bu suda kaç kilogram tuz vardır?
2) Aynı miktarda tuz, tuzluluğu ‰36 olan kaç ton sudan elde edilir?
3) Kızıldeniz’in (‰41) 5 ton suyunda kaç kilogram tuz vardır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) ‰36, her tonda 36 kg: 540 ÷ 36 = 15 ton.
Sağlama: m₁ · S₁ = m₂ · S₂ → 30 · 18 = 15 · 36 = 540 ✓
3) 5 × 41 = 205 kg.
Okyanus derinliğini ölçen cihaz. Gemiden deniz tabanına ses sinyali gönderilir; sinyal tabandan yansıyıp geri döner. Sesin sudaki hızı saniyede yaklaşık 1500 m’dir. Sinyal hem tabana hem geri yol aldığı için ölçülen süre derinliğin iki katına karşılık gelir.
- hderinlik, m
- tsinyalin gidip dönme süresi, s
- 1500sesin sudaki hızı, m/s
Ekosonder kuralı; ters formül: t = 2h / 1500.
1) Ekosonderin sinyali 4 s sonra geri döndü. Derinlik ne kadardır?
2) Okyanustaki iki çukurun derinliği 7500 m ve 3900 m’dir. Sinyallerin gidip dönme süreleri arasındaki farkı hesaplayın.
3) Derinliği yaklaşık 11.000 m olan Mariana Çukuru’na gönderilen sinyal ne kadar sürede geri döner?
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) t₁ = 2 · 7500 / 1500 = 10 s; t₂ = 2 · 3900 / 1500 = 5,2 s.
Fark: 10 − 5,2 = 4,8 s. (Kısa yol: 2 · (7500 − 3900) / 1500 = 4,8 s.)
3) t = 2 · 11.000 / 1500 ≈ 14,7 s.
Akarsular
Akarsu, doğduğu yer olan kaynaktan döküldüğü yer olan ağıza kadar akar. Ona katılan küçük akarsular kollardır; akarsu tüm kollarıyla birlikte bir akarsu sistemi oluşturur. Akarsuyun sularını topladığı alan havza, komşu havzaları ayıran çizgi ise su bölümü çizgisidir. Nil (yaklaşık 6650 km) geleneksel olarak en uzun akarsu kabul edilir; Amazon ise en çok su taşıyan ve en büyük havzaya sahip akarsudur.
Akarsuyun düşüşü, eğimi, debisi ve akarsu ağının yoğunluğuyla ilgili hesaplamalar «Kara suları: akarsular, göller, yer altı suları ve buzullar» dersindedir.
Göller ve Hazar Denizi
Göl, okyanusla doğrudan bağlantısı olmayan doğal bir çukurda biriken su kütlesidir. Göl çanakları farklı yollarla oluşur: yer kabuğundaki kırılmalarla (dünyanın en derin gölü olan Baykal, yaklaşık 1640 m), buzulların etkisiyle, sönmüş volkanların kraterlerinde ya da bir heyelanın akarsuyun önünü kapatmasıyla. Kepez Dağı'ndaki heyelanla oluşan Göygöl buna bir örnektir.
Hazar Denizi dünyanın en büyük gölüdür: alanı yaklaşık 370.000 km²'dir. Çok büyük olduğu ve suyu tuzlu olduğu için deniz diye anılır, ancak okyanusla bağlantısı yoktur. Seviyesi okyanus seviyesinden yaklaşık 28 m aşağıdadır ve son yıllarda daha da düşmektedir. Kıyılarında beş ülke bulunur: Azerbaycan, Rusya, Kazakistan, Türkmenistan ve İran. Hazar'a dökülen suyun büyük kısmını Volga Nehri getirir.
Önemli noktalar
- Su kürenin yaklaşık %97’si okyanusun tuzlu suyudur; tatlı suyun büyük kısmı buzullarda donmuş hâldedir.
- Azerbaycan programında Dünya okyanusu dört okyanustan oluşur: Büyük Okyanus, Atlas, Hint ve Kuzey Buz Denizi; Büyük Okyanus ile Atlas dört yarım kürede yer alır.
- Boğaz iki su kütlesini birleştirir, iki karayı ayırır: Kerç Azak ile Karadeniz’i, İstanbul Boğazı Karadeniz ile Marmara’yı.
- Adalar kökenine göre kıta, volkanik ve mercan adalarına ayrılır.
- Tuzluluk kütleye göre ölçülür: ‰S = 1 ton suda S kg tuz; okyanusun ortalaması ‰35’tir. Ekosonderle derinlik: h = 1500 · t / 2.
- Hazar Denizi dünyanın en büyük gölüdür; seviyesi okyanus seviyesinin yaklaşık 28 m altındadır.
Kendini test et
12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.