İnsanların açtığı en derin kuyu olan Kola Süper Derin Kuyusu yaklaşık 12 km'ye ulaşır. Oysa Dünya'nın merkezine 6371 km var! Yani gezegenimizin yalnızca kabuğunu çizebildik. Peki bilim insanları içeride ne olduğunu nereden biliyor? Deprem dalgaları farklı katmanlardan farklı hızlarla geçer ve bu dalgalar incelenerek Dünya'nın iç yapısı ortaya çıkarılmıştır.
Dünya'nın katmanları
| Katman | Derinlik | Durumu ve özellikleri |
|---|---|---|
| Yer kabuğu | okyanuslarda 5–10 km, kıtalarda 30–70 km | Katı kayaçlar; en ince katman |
| Manto | yaklaşık 2900 km'ye kadar | Sıcak ve çoğunlukla katı; üst kısmında akışkanımsı bir tabaka bulunur |
| Dış çekirdek | 2900–5100 km | Sıvı demir ve nikel |
| İç çekirdek | 5100–6371 km | Katı; sıcaklık yaklaşık 5000–6000 °C |
Etkileşimli
Yer kabuğu her yerde aynı değildir; iki ana türü vardır. Kıtasal kabuk üç katmandan oluşur: üstte tortul, ortada granit, altta bazalt katmanı; kalınlığı 30–70 km’dir, yüksek dağların altında daha fazladır. Okyanusal kabukta granit katmanı yoktur: ince bir tortul katman ile bazalt katmanından oluşur, kalınlığı 5–10 km’dir. Bu yüzden okyanusal kabuk kıtasal kabuktan hem daha ince hem daha ağırdır; levhalar çarpıştığında aşağı dalan odur.
| Kabuk türü | Katmanları (yukarıdan aşağı) | Kalınlığı | Nerede bulunur |
|---|---|---|---|
| Kıtasal | tortul, granit, bazalt | 30–70 km | kıtalar ve kıta sahanlığı |
| Okyanusal | tortul, bazalt (granit katmanı yok) | 5–10 km | okyanusların derin kesimlerinin tabanı |
Taş küre (litosfer)Tanım
Dünya'nın katı taş örtüsü: yer kabuğu ile mantonun en üstteki katı bölümü. Altında astenosfer adlı akışkanımsı bir tabaka bulunur.
Levha (litosfer levhası)Tanım
Taş kürenin derin kırıklarla ayrılmış, görece bütün, dev bir bloğu; astenosfer üzerinde yatay yönde hareket eder. Azerbaycan ders kitaplarında ve DİM sınavlarında litosfer tavası terimi kullanılır; bazı kaynaklarda aynı kavram litosfer plitəsi diye geçer.
Levhalar hareket ediyor
Taş küre tek parça değildir; levha adı verilen dev bloklara bölünmüştür: 7 büyük ve çok sayıda küçük levha vardır. Levhalar, akışkanımsı astenosfer üzerinde yılda birkaç santimetre hızla yavaşça hareket eder. 1912'de Alman bilim insanı Alfred Wegener, kıtaların bir zamanlar Pangea adlı tek bir büyük kıta oluşturduğunu ileri sürdü. Güney Amerika ile Afrika kıyılarının yapboz parçaları gibi birbirine uyması bunun kanıtlarından biridir.
Yedi büyük levha: Avrasya, Afrika, Hint-Avustralya, Antarktika, Kuzey Amerika, Güney Amerika ve Pasifik levhaları. Pasifik Levhası neredeyse tamamen okyanusal kabuktan oluşur; diğerlerinde hem kıtasal hem okyanusal kabuk vardır. Orta ve küçük levhalardan sınavlarda en sık karşılaşılanlar Nazca ve Cocos (Büyük Okyanus’un doğusunda, yalnızca okyanusal kabuk), Arap, Filipin ve Karayip levhalarıdır. Arap Levhası’nın kuzeye, Avrasya Levhası’na doğru hareketi Kafkasya’da, Azerbaycan dâhil, depremlerin başlıca nedenlerinden biridir.
Levhaları mantodaki konveksiyon akımları hareket ettirir: sıcak madde Dünya’nın derinliklerinden yavaşça yükselir, astenosferde yanlara yayılır, soğuyup yeniden aşağı iner ve üstündeki levhaları sürükler. Okyanus tabanındaki araştırmalar bunu doğrulamıştır: en genç kayaçlar tam okyanus ortası sırtlarında bulunur, sırttan uzaklaştıkça okyanusal kabuğun yaşı artar.
Dalma-batma (subdüksiyon)Tanım
Ağır bir okyanusal levhanın başka bir levhanın altına girerek mantoya dalması. Dalma-batma zonlarında derin okyanus çukurları, volkanlar ve şiddetli depremler görülür; okyanusal kabuk burada yeniden mantoya döner.
| Sınır türü | Ne olur, hangi yer şekilleri oluşur | Örnekler |
|---|---|---|
| Uzaklaşan (ıraksak), okyanusta | levhalar birbirinden uzaklaşır, çatlaklardan magma yükselir, yeni okyanusal kabuk oluşur: okyanus ortası sırtları ve eksenlerinde rift vadileri | Orta Atlas Sırtı, İzlanda, Azor Adaları; Atlas Okyanusu genişler |
| Uzaklaşan, kıta üzerinde | kıta parçalanır: rift vadileri, derin tektonik göller, sonra genç bir deniz oluşabilir | Doğu Afrika riftleri (Tanganika ve Malavi gölleri), Kızıldeniz |
| Yaklaşan (yakınsak): okyanusal + kıtasal | ağır okyanusal levha kıtasal levhanın altına dalar (dalma-batma): okyanus tarafında derin çukur (hendek), karada kıvrım dağları, volkanlar ve depremler | Nazca + Güney Amerika → Peru-Şili Çukuru ve And Dağları; Büyük Okyanus küçülür |
| Yaklaşan: okyanusal + okyanusal | bir okyanusal levha diğerinin altına dalar: derin çukur ve volkanik ada yayı | Mariana Çukuru ve Mariana Adaları, Tonga Çukuru |
| Yaklaşan: kıtasal + kıtasal | iki levha da hafiftir, hiçbiri derine dalmaz: kenarlar kıvrılarak en yüksek kıvrım dağlarını oluşturur | Hint-Avustralya + Avrasya → Himalayalar; Afrika + Avrasya → Alpler; Arap + Avrasya → Zagros Dağları |
| Yanal kayma (transform) | levhalar birbirinin yanından kayar, kabuk ne oluşur ne yok olur: faylar ve şiddetli depremler | San Andreas Fayı (Kaliforniya) |
Levha hareketleri yeryüzünün görünümünü değiştirir: yeni okyanuslar açılır ve genişler (Atlas Okyanusu her yıl birkaç santimetre genişler), dalma-batma zonlarıyla çevrili Büyük Okyanus ise küçülür; dağlar yükselir, depremler ve volkanik patlamalar olur. Levha sınırları boyunca iki büyük deprem kuşağı uzanır: Büyük Okyanus’u halka gibi saran Pasifik kuşağı (Ateş Çemberi) ve Atlas Okyanusu’ndan Akdeniz, Kafkasya ve Himalayalar üzerinden Güneydoğu Asya’ya uzanan Alp–Himalaya kuşağı. Azerbaycan Alp–Himalaya kuşağındadır.
Örnek problem
Problem
Bir levha yılda 5 cm hareket ediyor. 1 milyon yılda ne kadar yol alır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
5.000.000 cm = 50.000 m = 50 km.
Bir insan ömründe fark edilmeyen bu hareket, jeolojik zaman içinde kıtaları binlerce kilometre kaydırır.
Örnek: okyanus ne kadar genişler?
Problem
Orta Atlas Sırtı’nda levhalar yılda ortalama 2,5 cm birbirinden uzaklaşır.
1) Okyanus 10 milyon yılda ne kadar genişler?
2) Bu hızla 5000 km genişliğinde bir okyanus kaç yılda açılabilir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) 5000 km = 500.000.000 cm; 500.000.000 ÷ 2,5 = 200.000.000 yıl = 200 milyon yıl.
Bu, Pangea’nın yaklaşık 200 milyon yıl önce parçalanmaya başlamasıyla uyumludur.
DİM tarzı soru: eşleştirme
Problem
Levha sınırı türleri ile yer şekillerini eşleştirin.
1. Uzaklaşan sınır
2. Okyanusal ve kıtasal levhanın çarpışması
3. İki kıtasal levhanın çarpışması
a) Himalayalar
b) Orta Atlas Sırtı
c) Peru-Şili Çukuru
d) Doğu Afrika rift vadileri
e) And Dağları
A) 1 – a, d; 2 – b, c; 3 – e
B) 1 – b, c; 2 – d, e; 3 – a
C) 1 – b, d; 2 – c, e; 3 – a
D) 1 – d; 2 – a, c; 3 – b, e
E) 1 – b, e; 2 – c; 3 – a, d
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Nazca Levhası Güney Amerika Levhası’nın altına dalar: okyanus tarafında Peru-Şili Çukuru (c), karada And Dağları (e).
3) Hint-Avustralya ve Avrasya levhalarının kıtasal kesimlerinin çarpışması Himalayaları oluşturmuştur (a).
Doğru cevap: C) 1 – b, d; 2 – c, e; 3 – a.
DİM tarzı soru: yanlış ifade
Problem
Cocos Levhası (A) kuzeydoğuya hareket ederek Meksika’nın güney kıyıları boyunca Kuzey Amerika Levhası’nın (B) altına dalar. Yanlış ifadeyi bulun.
A) A levhası yalnızca okyanusal kabuğa sahiptir.
B) Çarpışma zonunda okyanus tabanında bir çukur (hendek) oluşur.
C) Bu süreç Büyük Okyanus’un alanının küçülmesine yol açar.
D) Kıta tarafında volkanlar ve depremler görülür.
E) A ile B levhalarının sınırı uzaklaşan (ıraksak) bir sınırdır.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Okyanusal levhanın kıtasal levhanın altına dalması dalma-batmadır: okyanus tarafında Orta Amerika Çukuru oluşur (B doğru), Büyük Okyanus tabanı “yutulur” ve okyanus küçülür (C doğru), karada volkanlar ve depremler görülür (D doğru).
Levhalar birbirine yaklaşıyor; demek ki sınır uzaklaşan değil, yaklaşan sınırdır (E yanlış).
Doğru cevap: E.
DİM tarzı soru: ipuçlarından ada
Problem
Verilen ipuçlarının hepsine uyan adayı bulun:
– Atlas Okyanusu’ndadır;
– uzaklaşan levha sınırı üzerindedir;
– etkin volkanları ve gayzerleri vardır.
A) Madagaskar B) İzlanda C) Büyük Britanya D) Hawaii E) Sri Lanka
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
İzlanda, Avrasya ve Kuzey Amerika levhalarının birbirinden uzaklaştığı Orta Atlas Sırtı üzerindedir; adada çok sayıda etkin volkan ve gayzer vardır.
Doğru cevap: B.
Depremler
Levha sınırlarındaki kayaçlarda gerilim birikir; bu gerilim aniden boşaldığında yer sarsılır. Buna deprem denir. Depremin yerin derinliklerinde başladığı yere odak (hiposantr), odağın tam üstündeki yüzey noktasına merkez üssü (episantr) denir. Sarsıntıları sismograf kaydeder. Azerbaycan da deprem kuşağındadır; örneğin Şamahı tarih boyunca şiddetli depremleriyle bilinir.
Volkanlar
Volkan, yerin derinliklerindeki erimiş kayacın, yani magmanın yüzeye çıktığı yerdir. Yüzeye akan magmaya lav denir. Lav, kül ve gazlar krater yoluyla dışarı püskürür. Püsküren ya da püskürebilecek volkanlar etkin, çok uzun süredir püskürmeyenler sönmüş volkanlardır. Dünyadaki etkin volkanların çoğu Büyük Okyanus'u çevreleyen Ateş Çemberi'nde bulunur.
Volkanik bölgelerde gayzerler, yani sıcak su ve buharı aralıklarla fıskiye gibi fışkırtan kaynaklar, ve termal (sıcak) sular yaygındır: İzlanda, Rusya’nın Kamçatka Yarımadası, Yeni Zelanda, ABD’deki Yellowstone Ulusal Parkı. İzlanda’da termal sular evlerin ısıtılmasında yaygın olarak kullanılır. Depremlerin şiddeti, volkan türleri ve korunma yolları «Depremler ve volkanlar» dersinde, platformlar ve dağ oluşumu evreleri ise Dünya’nın jeolojik tarihini anlatan derste ayrıntılı işlenir.
Unutma
- Dünya; yer kabuğu, manto, sıvı dış çekirdek ve katı iç çekirdekten oluşur.
- Kıtasal kabuk tortul, granit ve bazalt katmanlarından (30–70 km), okyanusal kabuk tortul ve bazalt katmanlarından (5–10 km) oluşur.
- Taş küre 7 büyük (Avrasya, Afrika, Hint-Avustralya, Antarktika, Kuzey ve Güney Amerika, Pasifik) ve çok sayıda küçük levhaya (Nazca, Cocos, Arap…) bölünmüştür.
- Uzaklaşan sınırlarda okyanus ortası sırtları ve riftler, yaklaşan sınırlarda kıvrım dağları, çukurlar ve volkanlar, transform sınırlarda şiddetli depremler görülür.
- Atlas Okyanusu genişliyor, Büyük Okyanus ise dalma-batma yüzünden küçülüyor.
- Depremlerin ve volkanların çoğu Pasifik ve Alp–Himalaya kuşaklarındadır; Azerbaycan Alp–Himalaya kuşağındadır.