Dünya'nın iç yapısı ve levha hareketleri

Kıtasal ve okyanusal kabuk, manto ve çekirdekle tanış; levhaların adlarını, sınır türlerini ve oluşturdukları yer şekillerini, depremlerin ve volkanların nedenlerini öğren.

  • 6 ve 7. sınıflar
  • 20 dk
  • 12 soru
  • Ders 8 / 28

Bu derste öğreneceklerin

  • Dünya’nın iç katmanlarını ve kıtasal ile okyanusal kabuğu karşılaştırmak
  • Levhaları adlandırmak ve sınır türlerini yer şekilleriyle ilişkilendirmek
  • Levha hareketlerinin hızıyla ilgili hesaplamalar yapmak
  • Depremlerin ve volkanların nedenlerini ve deprem kuşaklarını bilmek

İnsanların açtığı en derin kuyu olan Kola Süper Derin Kuyusu yaklaşık 12 km'ye ulaşır. Oysa Dünya'nın merkezine 6371 km var! Yani gezegenimizin yalnızca kabuğunu çizebildik. Peki bilim insanları içeride ne olduğunu nereden biliyor? Deprem dalgaları farklı katmanlardan farklı hızlarla geçer ve bu dalgalar incelenerek Dünya'nın iç yapısı ortaya çıkarılmıştır.

Dünya'nın katmanları

KatmanDerinlikDurumu ve özellikleri
Yer kabuğuokyanuslarda 5–10 km, kıtalarda 30–70 kmKatı kayaçlar; en ince katman
Mantoyaklaşık 2900 km'ye kadarSıcak ve çoğunlukla katı; üst kısmında akışkanımsı bir tabaka bulunur
Dış çekirdek2900–5100 kmSıvı demir ve nikel
İç çekirdek5100–6371 kmKatı; sıcaklık yaklaşık 5000–6000 °C
Yüzeyden merkeze doğru derinlik arttıkça sıcaklık ve basınç yükselir.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Katmanlara tıkla; kalınlıklarını, sıcaklıklarını ve bileşimlerini karşılaştır.

Yer kabuğu her yerde aynı değildir; iki ana türü vardır. Kıtasal kabuk üç katmandan oluşur: üstte tortul, ortada granit, altta bazalt katmanı; kalınlığı 30–70 km’dir, yüksek dağların altında daha fazladır. Okyanusal kabukta granit katmanı yoktur: ince bir tortul katman ile bazalt katmanından oluşur, kalınlığı 5–10 km’dir. Bu yüzden okyanusal kabuk kıtasal kabuktan hem daha ince hem daha ağırdır; levhalar çarpıştığında aşağı dalan odur.

Kabuk türüKatmanları (yukarıdan aşağı)KalınlığıNerede bulunur
Kıtasaltortul, granit, bazalt30–70 kmkıtalar ve kıta sahanlığı
Okyanusaltortul, bazalt (granit katmanı yok)5–10 kmokyanusların derin kesimlerinin tabanı
DİM sorularında sık sorulur: granit katmanı varsa kabuk kıtasaldır, yoksa okyanusaldır.

Taş küre (litosfer)Tanım

Dünya'nın katı taş örtüsü: yer kabuğu ile mantonun en üstteki katı bölümü. Altında astenosfer adlı akışkanımsı bir tabaka bulunur.

Levha (litosfer levhası)Tanım

Taş kürenin derin kırıklarla ayrılmış, görece bütün, dev bir bloğu; astenosfer üzerinde yatay yönde hareket eder. Azerbaycan ders kitaplarında ve DİM sınavlarında litosfer tavası terimi kullanılır; bazı kaynaklarda aynı kavram litosfer plitəsi diye geçer.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Levhalar hareket ediyor

Taş küre tek parça değildir; levha adı verilen dev bloklara bölünmüştür: 7 büyük ve çok sayıda küçük levha vardır. Levhalar, akışkanımsı astenosfer üzerinde yılda birkaç santimetre hızla yavaşça hareket eder. 1912'de Alman bilim insanı Alfred Wegener, kıtaların bir zamanlar Pangea adlı tek bir büyük kıta oluşturduğunu ileri sürdü. Güney Amerika ile Afrika kıyılarının yapboz parçaları gibi birbirine uyması bunun kanıtlarından biridir.

Yedi büyük levha: Avrasya, Afrika, Hint-Avustralya, Antarktika, Kuzey Amerika, Güney Amerika ve Pasifik levhaları. Pasifik Levhası neredeyse tamamen okyanusal kabuktan oluşur; diğerlerinde hem kıtasal hem okyanusal kabuk vardır. Orta ve küçük levhalardan sınavlarda en sık karşılaşılanlar Nazca ve Cocos (Büyük Okyanus’un doğusunda, yalnızca okyanusal kabuk), Arap, Filipin ve Karayip levhalarıdır. Arap Levhası’nın kuzeye, Avrasya Levhası’na doğru hareketi Kafkasya’da, Azerbaycan dâhil, depremlerin başlıca nedenlerinden biridir.

Levhaları mantodaki konveksiyon akımları hareket ettirir: sıcak madde Dünya’nın derinliklerinden yavaşça yükselir, astenosferde yanlara yayılır, soğuyup yeniden aşağı iner ve üstündeki levhaları sürükler. Okyanus tabanındaki araştırmalar bunu doğrulamıştır: en genç kayaçlar tam okyanus ortası sırtlarında bulunur, sırttan uzaklaştıkça okyanusal kabuğun yaşı artar.

Dalma-batma (subdüksiyon)Tanım

Ağır bir okyanusal levhanın başka bir levhanın altına girerek mantoya dalması. Dalma-batma zonlarında derin okyanus çukurları, volkanlar ve şiddetli depremler görülür; okyanusal kabuk burada yeniden mantoya döner.

Sınır türüNe olur, hangi yer şekilleri oluşurÖrnekler
Uzaklaşan (ıraksak), okyanustalevhalar birbirinden uzaklaşır, çatlaklardan magma yükselir, yeni okyanusal kabuk oluşur: okyanus ortası sırtları ve eksenlerinde rift vadileriOrta Atlas Sırtı, İzlanda, Azor Adaları; Atlas Okyanusu genişler
Uzaklaşan, kıta üzerindekıta parçalanır: rift vadileri, derin tektonik göller, sonra genç bir deniz oluşabilirDoğu Afrika riftleri (Tanganika ve Malavi gölleri), Kızıldeniz
Yaklaşan (yakınsak): okyanusal + kıtasalağır okyanusal levha kıtasal levhanın altına dalar (dalma-batma): okyanus tarafında derin çukur (hendek), karada kıvrım dağları, volkanlar ve depremlerNazca + Güney Amerika → Peru-Şili Çukuru ve And Dağları; Büyük Okyanus küçülür
Yaklaşan: okyanusal + okyanusalbir okyanusal levha diğerinin altına dalar: derin çukur ve volkanik ada yayıMariana Çukuru ve Mariana Adaları, Tonga Çukuru
Yaklaşan: kıtasal + kıtasaliki levha da hafiftir, hiçbiri derine dalmaz: kenarlar kıvrılarak en yüksek kıvrım dağlarını oluştururHint-Avustralya + Avrasya → Himalayalar; Afrika + Avrasya → Alpler; Arap + Avrasya → Zagros Dağları
Yanal kayma (transform)levhalar birbirinin yanından kayar, kabuk ne oluşur ne yok olur: faylar ve şiddetli depremlerSan Andreas Fayı (Kaliforniya)
Levha sınırı türleri ve oluşturdukları yer şekilleri.

Levha hareketleri yeryüzünün görünümünü değiştirir: yeni okyanuslar açılır ve genişler (Atlas Okyanusu her yıl birkaç santimetre genişler), dalma-batma zonlarıyla çevrili Büyük Okyanus ise küçülür; dağlar yükselir, depremler ve volkanik patlamalar olur. Levha sınırları boyunca iki büyük deprem kuşağı uzanır: Büyük Okyanus’u halka gibi saran Pasifik kuşağı (Ateş Çemberi) ve Atlas Okyanusu’ndan Akdeniz, Kafkasya ve Himalayalar üzerinden Güneydoğu Asya’ya uzanan Alp–Himalaya kuşağı. Azerbaycan Alp–Himalaya kuşağındadır.

Örnek problem

Problem

Bir levha yılda 5 cm hareket ediyor. 1 milyon yılda ne kadar yol alır?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Yol = 5 cm × 1.000.000 = 5.000.000 cm.
5.000.000 cm = 50.000 m = 50 km.
Bir insan ömründe fark edilmeyen bu hareket, jeolojik zaman içinde kıtaları binlerce kilometre kaydırır.

Örnek: okyanus ne kadar genişler?

Problem

Orta Atlas Sırtı’nda levhalar yılda ortalama 2,5 cm birbirinden uzaklaşır.
1) Okyanus 10 milyon yılda ne kadar genişler?
2) Bu hızla 5000 km genişliğinde bir okyanus kaç yılda açılabilir?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) 2,5 cm × 10.000.000 = 25.000.000 cm = 250.000 m = 250 km.
2) 5000 km = 500.000.000 cm; 500.000.000 ÷ 2,5 = 200.000.000 yıl = 200 milyon yıl.
Bu, Pangea’nın yaklaşık 200 milyon yıl önce parçalanmaya başlamasıyla uyumludur.

DİM tarzı soru: eşleştirme

Problem

Levha sınırı türleri ile yer şekillerini eşleştirin.
1. Uzaklaşan sınır
2. Okyanusal ve kıtasal levhanın çarpışması
3. İki kıtasal levhanın çarpışması
a) Himalayalar
b) Orta Atlas Sırtı
c) Peru-Şili Çukuru
d) Doğu Afrika rift vadileri
e) And Dağları
A) 1 – a, d; 2 – b, c; 3 – e
B) 1 – b, c; 2 – d, e; 3 – a
C) 1 – b, d; 2 – c, e; 3 – a
D) 1 – d; 2 – a, c; 3 – b, e
E) 1 – b, e; 2 – c; 3 – a, d

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Uzaklaşan sınırlarda levhalar ayrılır: okyanusta okyanus ortası sırtı (b), karada rift vadileri (d).
2) Nazca Levhası Güney Amerika Levhası’nın altına dalar: okyanus tarafında Peru-Şili Çukuru (c), karada And Dağları (e).
3) Hint-Avustralya ve Avrasya levhalarının kıtasal kesimlerinin çarpışması Himalayaları oluşturmuştur (a).
Doğru cevap: C) 1 – b, d; 2 – c, e; 3 – a.

DİM tarzı soru: yanlış ifade

Problem

Cocos Levhası (A) kuzeydoğuya hareket ederek Meksika’nın güney kıyıları boyunca Kuzey Amerika Levhası’nın (B) altına dalar. Yanlış ifadeyi bulun.
A) A levhası yalnızca okyanusal kabuğa sahiptir.
B) Çarpışma zonunda okyanus tabanında bir çukur (hendek) oluşur.
C) Bu süreç Büyük Okyanus’un alanının küçülmesine yol açar.
D) Kıta tarafında volkanlar ve depremler görülür.
E) A ile B levhalarının sınırı uzaklaşan (ıraksak) bir sınırdır.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Cocos Levhası Büyük Okyanus’un doğusundadır ve yalnızca okyanusal kabuktan oluşur (A doğru).
Okyanusal levhanın kıtasal levhanın altına dalması dalma-batmadır: okyanus tarafında Orta Amerika Çukuru oluşur (B doğru), Büyük Okyanus tabanı “yutulur” ve okyanus küçülür (C doğru), karada volkanlar ve depremler görülür (D doğru).
Levhalar birbirine yaklaşıyor; demek ki sınır uzaklaşan değil, yaklaşan sınırdır (E yanlış).
Doğru cevap: E.

DİM tarzı soru: ipuçlarından ada

Problem

Verilen ipuçlarının hepsine uyan adayı bulun:
– Atlas Okyanusu’ndadır;
– uzaklaşan levha sınırı üzerindedir;
– etkin volkanları ve gayzerleri vardır.
A) Madagaskar B) İzlanda C) Büyük Britanya D) Hawaii E) Sri Lanka

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Madagaskar ve Sri Lanka Hint Okyanusu’nda, Hawaii ise Büyük Okyanus’tadır. Büyük Britanya Atlas Okyanusu’ndadır ama levha sınırlarından uzaktır ve etkin volkanı yoktur.
İzlanda, Avrasya ve Kuzey Amerika levhalarının birbirinden uzaklaştığı Orta Atlas Sırtı üzerindedir; adada çok sayıda etkin volkan ve gayzer vardır.
Doğru cevap: B.

Depremler

Levha sınırlarındaki kayaçlarda gerilim birikir; bu gerilim aniden boşaldığında yer sarsılır. Buna deprem denir. Depremin yerin derinliklerinde başladığı yere odak (hiposantr), odağın tam üstündeki yüzey noktasına merkez üssü (episantr) denir. Sarsıntıları sismograf kaydeder. Azerbaycan da deprem kuşağındadır; örneğin Şamahı tarih boyunca şiddetli depremleriyle bilinir.

Volkanlar

Volkan, yerin derinliklerindeki erimiş kayacın, yani magmanın yüzeye çıktığı yerdir. Yüzeye akan magmaya lav denir. Lav, kül ve gazlar krater yoluyla dışarı püskürür. Püsküren ya da püskürebilecek volkanlar etkin, çok uzun süredir püskürmeyenler sönmüş volkanlardır. Dünyadaki etkin volkanların çoğu Büyük Okyanus'u çevreleyen Ateş Çemberi'nde bulunur.

Volkanik bölgelerde gayzerler, yani sıcak su ve buharı aralıklarla fıskiye gibi fışkırtan kaynaklar, ve termal (sıcak) sular yaygındır: İzlanda, Rusya’nın Kamçatka Yarımadası, Yeni Zelanda, ABD’deki Yellowstone Ulusal Parkı. İzlanda’da termal sular evlerin ısıtılmasında yaygın olarak kullanılır. Depremlerin şiddeti, volkan türleri ve korunma yolları «Depremler ve volkanlar» dersinde, platformlar ve dağ oluşumu evreleri ise Dünya’nın jeolojik tarihini anlatan derste ayrıntılı işlenir.

Unutma

  • Dünya; yer kabuğu, manto, sıvı dış çekirdek ve katı iç çekirdekten oluşur.
  • Kıtasal kabuk tortul, granit ve bazalt katmanlarından (30–70 km), okyanusal kabuk tortul ve bazalt katmanlarından (5–10 km) oluşur.
  • Taş küre 7 büyük (Avrasya, Afrika, Hint-Avustralya, Antarktika, Kuzey ve Güney Amerika, Pasifik) ve çok sayıda küçük levhaya (Nazca, Cocos, Arap…) bölünmüştür.
  • Uzaklaşan sınırlarda okyanus ortası sırtları ve riftler, yaklaşan sınırlarda kıvrım dağları, çukurlar ve volkanlar, transform sınırlarda şiddetli depremler görülür.
  • Atlas Okyanusu genişliyor, Büyük Okyanus ise dalma-batma yüzünden küçülüyor.
  • Depremlerin ve volkanların çoğu Pasifik ve Alp–Himalaya kuşaklarındadır; Azerbaycan Alp–Himalaya kuşağındadır.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Dünya'nın hangi katmanı sıvı hâldedir?