Bugün içtiğin bir su molekülü birkaç gün önce okyanus yüzeyinden buharlaşmış, belki binlerce yıl önce de bir buzulda donmuş olabilir. Hidroloji karalardaki suyun hareketini, oşinografi ise Dünya okyanusunu inceler. İkisinin de temel aracı kütlenin korunumudur: su yok olmaz, yalnızca bir depodan diğerine geçer.
Su döngüsünün dengesi
| Depo | Hacim, km³ (yaklaşık) | Pay | Kalış süresi |
|---|---|---|---|
| Okyanuslar | 1.338.000.000 | %96,5 | binlerce yıl |
| Buzullar ve kar | 24.000.000 | %1,7 | yüzyıllardan yüz binlerce yıla |
| Yeraltı suları | 23.400.000 | %1,7 | haftalardan on binlerce yıla |
| Atmosfer | 12.900 | %0,001 | ≈ 9 gün |
| Akarsular | 2.100 | %0,0002 | haftalar–aylar |
Burada
- τ
- ortalama kalış süresi, yıl (veya gün)
- V
- deponun hacmi, km³
- F
- depoya giren (= çıkan) akı, km³/yıl
Durağan bir depo için kalış süresi.
Örnek 1: kalış süresi
Problem
Atmosferde ≈ 13.000 km³ su vardır ve Dünya'ya yılda ≈ 500.000 km³ yağış düşer. Okyanusta ≈ 1,338 milyar km³ su vardır ve yılda ≈ 413.000 km³ buharlaşır. Her iki depo için τ'yu bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Okyanus: τ = 1.338.000.000 / 413.000 ≈ 3200 yıl.
Sonuç: atmosferdeki su ayda birkaç kez yenilenir, okyanus suyu ise binlerce yılda.
Küresel denge (yaklaşık, bin km³/yıl): okyanustan 413 buharlaşır, üzerine 373 yağış düşer; karalara 113 yağış düşer, 73'ü buharlaşır, 40'ı akarsular ve yeraltı sularıyla okyanusa döner. Her akarsu havzası için aynı fikir su dengesi denklemiyle yazılır.
Burada
- P
- yağış, mm/yıl (veya km³/yıl)
- ET
- buharlaşma ve terleme (evapotranspirasyon)
- R
- akış (akarsu ve yeraltı akışı)
- ΔS
- havzadaki depo değişimi (toprak, yeraltı suyu, kar); uzun yıllık ortalamada ≈ 0
- C
- akış katsayısı (birimsiz); tüm karalar için 40/113 ≈ 0,35
Akarsu akımı
Akım (debi) Q, bir akarsuyun kesitinden her saniye geçen su hacmidir. Hız–alan yöntemiyle ölçülür: kesit dikey şeritlere ayrılır, her şeritte derinlik ve ortalama hız (genellikle derinliğin 0,6'sında) ölçülür ve şerit akımları toplanır.
Burada
- Q
- akım, m³/s
- A
- akış kesit alanı, m²
- v̄
- kesitteki ortalama hız, m/s
- bᵢ, hᵢ, vᵢ
- i. şeridin genişliği (m), ortalama derinliği (m) ve ortalama hızı (m/s)
Örnek 2: hız–alan yöntemi
Problem
15 m genişliğindeki bir akarsu kesiti 5'er metrelik üç şeride ayrılmıştır. Ortalama derinlikler: 0,8; 1,6; 1,0 m. Ortalama hızlar: 0,4; 0,9; 0,5 m/s. Q'yu ve ortalama hızı bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Akımlar: 4 × 0,4 = 1,6; 8 × 0,9 = 7,2; 5 × 0,5 = 2,5 → Q = 11,3 m³/s.
v̄ = Q / A = 11,3 / 17 ≈ 0,66 m/s.
Burada
- n
- Manning pürüzlülük katsayısı (doğal akarsular için ≈ 0,025–0,05)
- R
- hidrolik yarıçap, m
- P
- ıslak çevre (suyla temas eden yatak ve kıyı uzunluğu), m
- S
- eğim (birimsiz)
Manning denklemi (SI birimleriyle): ölçüm yokken hızı yatağın biçiminden tahmin eder.
Örnek 3: Manning denklemi
Problem
Dikdörtgen bir kanalın genişliği 20 m, su derinliği 2 m, eğimi 0,0005 ve n = 0,03'tür. Ortalama hızı ve akımı bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
R^(2/3) ≈ 1,406; S^(1/2) ≈ 0,0224.
v̄ = (1 / 0,03) × 1,406 × 0,0224 ≈ 1,05 m/s.
Q = 40 × 1,05 ≈ 42 m³/s.
Akımın yıl içindeki değişimi akarsuyun rejimidir. Kura ve Aras gibi Kafkas akarsularında yüksek sular ilkbaharda ve yaz başında kar erimesi ve yağmurlarla gelir; Mingeçevir gibi barajlar akışı düzenler. Bir sağanaktan sonra akımın nasıl yükselip düştüğünü hidrograf gösterir: havza ne kadar küçük, dik ve kentleşmişse doruk o kadar erken ve yüksek gelir.
Okyanus akıntıları
Yüzey akıntılarını çoğunlukla rüzgârlar oluşturur. Coriolis etkisi nedeniyle suyun net taşınımı (Ekman taşınımı) Kuzey Yarım Küre'de rüzgâr yönünün 90° sağına doğrudur. Sonuçta okyanuslarda dev dairesel akıntılar, yani girdaplar (jirler) oluşur: Kuzey Yarım Küre'de saat yönünde, Güney'de ters yönde. Okyanusların batı kenarlarında akıntılar dar, hızlı ve sıcaktır (Golf Akıntısı, Kuroşio); doğu kenarlarında ise soğuktur (Kanarya, Kaliforniya, Peru, Benguela). Buralarda kıyıdan uzaklaşan su, besince zengin derin suyun yükselmesine (upwelling) yol açar ve zengin balıkçılık alanları oluşur.
Etkileşimli
Derin dolaşımı suyun yoğunluk farkları, yani sıcaklık ve tuzluluk yönetir (termohalin dolaşım). Kuzey Atlantik'te ve Antarktika çevresinde soğuk, tuzlu ve ağır su dibe çöker ve okyanuslara yayılır; bu “konveyör bandın” tam turu bin yıl mertebesinde sürer. Okyanus akıntıları sverdrup ile ölçülür: 1 Sv = 10⁶ m³/s.
Örnek 4: Golf Akıntısı ve tüm akarsular
Problem
Dünyadaki tüm akarsular okyanusa yılda ≈ 40.000 km³ su taşır. Bunu sverdrup cinsinden ifade et ve Florida Boğazı'ndaki Golf Akıntısı (≈ 30 Sv) ile karşılaştır.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Q ≈ 4 × 10¹³ / 3,16 × 10⁷ ≈ 1,27 × 10⁶ m³/s ≈ 1,3 Sv.
30 / 1,3 ≈ 23; Florida Boğazı'nda Golf Akıntısı tüm akarsuların toplamından 20 kattan fazla su taşır.
Gel-git
Gel-gitlere, Ay'ın ve Güneş'in çekiminin Dünya'nın farklı noktalarında farklı olması yol açar. Gel-git oluşturan kuvvet uzaklığın küpüyle azalır; bu yüzden Güneş Ay'dan 27 milyon kat daha büyük kütleli olsa da Ay'ın etkisi yaklaşık 2,2 kat daha güçlüdür. Dünya'nın karşılıklı iki yüzünde iki su “kabarıklığı” oluşur; Ay günü 24 saat 50 dakika sürdüğü için kıyıların çoğunda her 12 saat 25 dakikada bir kabarma olur. Yeni ay ve dolunayda Güneş ile Ay aynı doğrultudayken gel-gitler en güçlü (büyük gel-git), dördünlerde ise en zayıftır (küçük gel-git). Fundy Körfezi'nde (Kanada) fark 16 m'ye ulaşır; Hazar gibi kapalı denizlerde ise yalnızca birkaç santimetredir.
Burada
- Fₜ
- m kütlesine etki eden gel-git kuvveti, N
- G
- evrensel çekim sabiti = 6,67 × 10⁻¹¹ N·m²/kg²
- M
- Ay'ın veya Güneş'in kütlesi, kg
- r
- Dünya'nın yarıçapı, m
- d
- Dünya'dan Ay'a veya Güneş'e uzaklık, m
(7,35 × 10²² / 1,99 × 10³⁰) × (1,496 × 10¹¹ / 3,84 × 10⁸)³ ≈ 2,2; gel-gitlerde Ay baskındır.
Unutma
- Suyun %96,5'i okyanuslardadır; kalış süresi τ = V / F: atmosferde ≈ 9 gün, okyanusta ≈ 3000 yıl.
- Havza su dengesi: P = ET + R + ΔS; akış katsayısı C = R / P.
- Akım Q = A · v̄ (ortalama hızla); ölçüm yoksa Manning: v̄ = (1/n)·R^(2/3)·S^(1/2).
- Yüzey akıntılarını rüzgârlar ve Coriolis etkisi, derin akıntıları yoğunluk farkları oluşturur; 1 Sv = 10⁶ m³/s.
- Gel-git kuvveti ~M/d³; Ay'ın etkisi Güneş'inkinin ≈ 2,2 katıdır; kabarmalar her 12 saat 25 dakikada bir gelir.