Düsturlar və asan yollar

1Yer planeti və xəritələrBaşlanğıc

Yerin forması, ölçüləri və öz oxu ətrafında fırlanması

Dərsə keç

L = (360° / α) · dL = (360° / α) · d

burada:

Lmeridian dairəsinin (Yer dairəsinin) uzunluğu, km
αiki şəhərdə günorta şüalarının bucaq fərqi, dərəcə ilə
deyni meridian üzərindəki iki şəhər arasındakı məsafə, km

Bucaq fərqi dairənin hansı hissəsidirsə, məsafə də dairənin uzunluğunun həmin hissəsidir.

v = L(paralel) / 24 saatv = L(paralel) / 24 saat

burada:

vfırlanmanın xətti sürəti, km/saat
L(paralel)həmin paralelin uzunluğu, km (= 360 · paralelin 1°-si)

Ekvatorda v ≈ 40 075 / 24 ≈ 1670 km/saat.

Yerin Günəş ətrafında hərəkəti, günəş şüalarının düşmə bucağı, işıqlanma qurşaqları

Dərsə keç

h = 90° − |φ − δ|

burada:

hgünorta günəş şüalarının düşmə bucağı (Günəşin üfüqdən hündürlüyü)
φyerin coğrafi eni: şimal enliyi «+», cənub enliyi «−»
δGünəşin zenitdə olduğu en: 22 iyun +23,5°, 21 mart və 23 sentyabr 0°, 22 dekabr −23,5°

|φ − δ| — nöqtə ilə Günəşin zenitdə olduğu paralel arasındakı dərəcə fərqidir: eyni yarımkürədə çıxılır, müxtəlif yarımkürələrdə toplanır. h mənfi alınarsa, Günəş həmin gün çıxmır — qütb gecəsidir.

φ = δ ± (90° − h)

burada:

90° − hnöqtənin Günəşin zenitdə olduğu paraleldən uzaqlığı, dərəcə ilə
±«+» — nöqtə o paraleldən şimalda, «−» — cənubda

Gecə-gündüz bərabərliyində δ = 0°, ona görə sadəcə φ = 90° − h.

Xəritə və miqyas

Dərsə keç

M = L : l

burada:

Mmiqyasın məxrəci (1 : M yazılışındakı ikinci ədəd)
Lyerdəki həqiqi məsafə, sm ilə
lxəritədəki məsafə, sm ilə

Həqiqi məsafəni santimetrə çevir və xəritədəki uzunluğa böl. Tərsinə: L = l · M və l = L : M.

S(yer) = S(xəritə) · k²

burada:

S(yer)ərazinin həqiqi sahəsi, km²
S(xəritə)xəritədəki sahə, sm²
kizahlı miqyasda 1 sm-ə düşən kilometr

Uzunluqlar k dəfə, sahələr isə k² dəfə böyüyür: 1 sm-də 2 km olan xəritədə 1 sm² = 4 km².

Yerin planı, azimut və horizontallar

Dərsə keç

A(tərs) = A ± 180°

burada:

Adüz azimut — A nöqtəsindən B nöqtəsinə istiqamət
A(tərs)tərs azimut — B-dən A-ya geri istiqamət
±A < 180° olarsa +180°, A ≥ 180° olarsa −180°

Geri yol düz yolun tam əksidir, ona görə istiqamətlər 180° fərqlənir; cavab həmişə 0°–360° aralığında qalmalıdır.

H = H₁ + h · a / bH = H₁ + h · a / b

burada:

Hnöqtənin mütləq hündürlüyü, m
H₁nöqtədən aşağıdakı horizontalın hündürlüyü, m
hkəsmə hündürlük, m
anöqtədən aşağı horizontala qədər məsafə
biki horizontal arasındakı məsafə (eyni düz xətt üzrə)

İki horizontal arasında yamac bərabər meyilli qəbul edilir. Nöqtə düz ortadadırsa, H = H₁ + h / 2.

H(nisbi) = H(zirvə) − H(ətək); H(ətək) = H(daxili) − (n − 1) · h

burada:

H(zirvə)zirvənin mütləq hündürlüyü (adətən rəqəmlə yazılır)
H(ətək)ən xarici (ən aşağı) horizontalın hündürlüyü
H(daxili)ən daxili horizontalın hündürlüyü
ntəpəni təsvir edən qapalı horizontalların sayı

n horizontal arasında n − 1 aralıq var. Zirvənin rəqəmi yoxdursa, o, ən daxili horizontaldan yüksək, ondan bir kəsmə hündürlük yuxarıdakı səviyyədən isə alçaqdır.

Dərəcə toru və məsafələrin hesablanması

Dərsə keç

L = Δφ · 111 km

burada:

Lmeridian üzrə məsafə, km
Δφiki nöqtənin enlik fərqi, dərəcə ilə

Eyni yarımkürədə enliklər çıxılır, müxtəlif yarımkürələrdə toplanır. Dəqiqələri dərəcəyə çevir: 30′ = 0,5°, 45′ = 0,75°.

Δφ = (90° − φ₁) + (90° − φ₂) = 180° − (φ₁ + φ₂)

burada:

φ₁, φ₂eyni yarımkürədəki iki nöqtənin enliyi
Δφqütbdən keçən yolun dərəcə ilə uzunluğu; sonra L = Δφ · 111

Əvvəl yoxla: uzunluqların cəmi 180°-dir və yarımkürələr (şərq/qərb) müxtəlifdir. Yalnız onda yol qütbdən keçir.

L = Δλ · l(φ)

burada:

Lparalel üzrə məsafə, km
Δλiki nöqtənin uzunluq fərqi, dərəcə ilə
l(φ)həmin paraleldə 1°-nin uzunluğu (cədvəl), km

Eyni adlı uzunluqlar çıxılır, şərq və qərb uzunluqları toplanır. Cəm 180°-dən böyükdürsə, qısa yol 180° meridianından keçir: Δλ = 360° − cəm.

Yerli vaxt və saat qurşaqları

Dərsə keç

Δt = Δλ × 4 dəq

burada:

Δtyerli vaxt fərqi
Δλiki nöqtənin uzunluqları arasındakı fərq, dərəcə ilə

1° uzunluq fərqi = 4 dəqiqə, 15° = 1 saat

n = λ : 15° (qalıq > 7,5° olarsa, n + 1); q.u. üçün N = 24 − n

burada:

λnöqtənin coğrafi uzunluğu, dərəcə ilə
nbölmənin tam hissəsi (qalığa görə düzəldilmiş); şərq uzunluğunda qurşağın nömrəsi
Nqərb uzunluğunda qurşağın nömrəsi; 24 alınarsa, bu 0 qurşaqdır

DİM üsulu: qurşağın sərhədləri mərkəzi meridiandan 7,5° aralıdır, ona görə 7,5°-dən böyük qalıq nöqtənin növbəti qurşağa keçdiyini göstərir.

2Litosfer və atmosferOrta

Yerin daxili quruluşu və litosfer tavaları

Dərsə keç

3Hidrosfer, biosfer və dünyaOrta

Hidrosfer: okeanlar, çaylar və göllər

Dərsə keç

m(duz) = S · m(su)

burada:

m(duz)duzun kütləsi, kq
Sduzluluq, ‰
m(su)suyun kütləsi, t

S ‰ = «hər tona S kq duz»: tonla verilmiş suyun kütləsini duzluluğa vur — duzu kiloqramla alarsan.

h = 1500 · t / 2 = 750 · th = 1500 · t / 2 = 750 · t

burada:

hdərinlik, m
tsiqnalın gedib-qayıtma müddəti, s
1500səsin sudakı sürəti, m/s

Exolot qaydası; tərs düstur: t = 2h / 1500.

Materiklər, ölkələr və dünya əhalisi

Dərsə keç

D = P / SD = P / S

burada:

Dəhalinin sıxlığı, nəfər/km²
Pəhalinin sayı, nəfər
Sərazinin sahəsi, km²

Əhalinin sıxlığı 1 km²-də orta hesabla neçə nəfərin yaşadığını göstərir.

4Azərbaycanın coğrafiyasıİrəli

t = t₀ − 6 · Δh

burada:

tyüksəkdəki məntəqənin temperaturu, °C
t₀aşağıdakı məntəqənin temperaturu, °C
Δhiki məntəqənin hündürlük fərqi, km
6hər 1 km qalxdıqca temperaturun azalması, °C

Troposferdə temperatur hündürlükdən asılı olaraq hər kilometrdə təxminən 6 °C azalır.

K = R / E₀K = R / E₀

burada:

Krütubətlənmə əmsalı
Rillik yağıntı, mm
E₀illik mümkün buxarlanma, mm

K > 1 — izafi rütubət (dağlar), K ≈ 1 — normal (dağətəyi), K < 1 — rütubət çatışmazlığı (düzənliklər, suvarma lazımdır). Çöllərdə K ≈ 0,3–0,6, yarımsəhralarda 0,1–0,3.

A = t(ən isti ay) − t(ən soyuq ay)

burada:

Aillik temperatur amplitudu, °C
tayın orta temperaturu, °C

Amplitud nə qədər böyükdürsə, iqlim bir o qədər kontinentaldır. Mənfi temperaturu çıxanda işarəyə diqqət et: 26,9 − (−4,0) = 30,9.

Təbii ehtiyatlar və Azərbaycanın iqtisadiyyatı

Dərsə keç

T = R / HT = R / H

burada:

Tehtiyatla təminat, il
Rkəşf edilmiş ehtiyat
Hillik hasilat

Ehtiyatın hazırkı hasilat səviyyəsində neçə ilə çatacağını göstərir.

5Dünya: əhali, təsərrüfat və ekologiyaİrəli

Əhali və şəhərləşmə

Dərsə keç

TA = D − Ö

burada:

TAtəbii artım, ‰ (10-a bölsən, faizlə alınır)
Ddoğum əmsalı: il ərzində doğulanlar / əhali × 1000, ‰
Öölüm əmsalı: il ərzində ölənlər / əhali × 1000, ‰

Təbii artım doğum əmsalı ilə ölüm əmsalının fərqidir.

Dünya təsərrüfatı: sahələr, enerji, nəqliyyat

Dərsə keç

adambaşına ÜDM = ÜDM / Nadambaşına ÜDM = ÜDM / N

burada:

ÜDMümumi daxili məhsul — bir ildə ölkədə yaradılan bütün məhsul və xidmətlərin dəyəri, $
Nəhalinin sayı, nəfər

Dünyanın regionları

Dərsə keç

Qlobal ekoloji problemlər və Xəzər

Dərsə keç

Δh ≈ (Q + P − E) / SΔh ≈ (Q + P − E) / S

burada:

Δhsəviyyənin bir ildə dəyişməsi, km (sonra m-ə və ya sm-ə çevir)
Qçaylarla gələn su, km³/il
Pdənizin səthinə düşən yağıntı, km³/il
Ebuxarlanma (və Qaraboğazgölə axım), km³/il
Sdənizin sahəsi, km² (Xəzər üçün təxminən 370 000 km²)

Qapalı dənizin su balansı: artıq və ya çatışmayan su həcmi səth sahəsinə bölünür.

Xəritə proyeksiyaları, GPS və CİS

Dərsə keç

k = 1 / cos φk = 1 / cos φ

burada:

kMerkator xəritəsində uzunluqların böyümə əmsalı (sahələr k² dəfə böyüyür)
φcoğrafi en, °

Ekvatorda k = 1, 60° endə k = 2, qütbdə isə sonsuzluğa can atır.

d = c · t

burada:

dpeykə qədər məsafə, km
cradiosiqnalın (işığın) sürəti ≈ 300 000 km/s
tsiqnalın yolda olduğu vaxt, s

NDVI = (NIR − Red) / (NIR + Red)NDVI = (NIR − Red) / (NIR + Red)

burada:

NDVInormallaşdırılmış bitki indeksi, −1-dən +1-ə qədər
NIRyaxın infraqırmızı işığın əks olunma payı (0–1)
Redqırmızı işığın əks olunma payı (0–1)

Sıx sağlam bitki örtüyündə NDVI yüksəkdir, çılpaq torpaqda aşağı, suda isə mənfidir.

6Universitet coğrafiyasıUniversitet

Geomorfologiya: relyefi yaradan proseslər

Dərsə keç

dz/dt = U − Edz/dt = U − E

burada:

zsəthin hündürlüyü, m
tzaman, il
Uqalxma sürəti, mm/il
Edenudasiya (eroziya) sürəti, mm/il

Relyefin kütlə balansı: dz/dt = 0 olanda relyef dinamik tarazlıqdadır.

CaCO₃ + H₂O + CO₂ ⇌ Ca(HCO₃)₂

burada:

CaCO₃kalsit — əhəngdaşının əsas mineralı (suda az həll olur)
CO₂havadan və torpaqdan gələn karbon qazı
Ca(HCO₃)₂kalsium hidrokarbonat — suda həll olur və aparılır

Karbonatlaşma: karst relyefinin əsas reaksiyası. Əks reaksiya mağaralarda stalaktitləri yaradır.

2KAlSi₃O₈ + 2H⁺ + 9H₂O → Al₂Si₂O₅(OH)₄ + 4H₄SiO₄ + 2K⁺

burada:

KAlSi₃O₈ortoklaz (kalium çöl şpatı) — qranitin mineralı
Al₂Si₂O₅(OH)₄kaolinit — gil mineralı
H₄SiO₄həll olmuş silisium turşusu

Hidroliz: qranit gilə və həll olan maddələrə çevrilir.

Ω = ρ · g · Q · S, ω = Ω / wΩ = ρ · g · Q · S, ω = Ω / w

burada:

Ωçayın ümumi gücü, Vt/m (məcranın 1 m-nə)
ρsuyun sıxlığı ≈ 1000 kq/m³
gsərbəstdüşmə təcili ≈ 9,81 m/s²
Qsu sərfi, m³/s
Sçayın mailliyi (ölçüsüz, məs. 1 m / 1 km = 0,001)
ωxüsusi güc, Vt/m² (məcranın eninin 1 m-nə)
wməcranın eni, m

r = h · ρc / (ρm − ρc)r = h · ρc / (ρm − ρc)

burada:

rdağın kökünün dərinliyi (normal qabıqdan aşağı), km
hrelyefin hündürlüyü (ətraf düzənliyə nisbətən), km
ρcqabığın sıxlığı ≈ 2800 kq/m³
ρmmantiyanın sıxlığı ≈ 3300 kq/m³

Eyri izostaziyası: bu sıxlıqlarla r ≈ 5,6 · h.

Klimatologiya: enerji balansı, sirkulyasiya, Köppen təsnifatı

Dərsə keç

S · (1 − α) / 4 = σ · Tₑ⁴ ⇒ Tₑ = [S · (1 − α) / (4σ)]^(1/4)S · (1 − α) / 4 = σ · Tₑ⁴ ⇒ Tₑ = [S · (1 − α) / (4σ)]^(1/4)

burada:

SGünəş sabiti ≈ 1361 Vt/m²
αplanet albedosu (ölçüsüz), Yer üçün ≈ 0,30
σStefan–Bolsman sabiti = 5,67 × 10⁻⁸ Vt/(m²·K⁴)
Tₑeffektiv (şüalanma) temperaturu, K

f = 2Ω · sin φ

burada:

fKoriolis parametri, s⁻¹
ΩYerin fırlanmasının bucaq sürəti ≈ 7,29 × 10⁻⁵ rad/s
φcoğrafi en

Bakı üçün (φ ≈ 40,4°): f ≈ 2 × 7,29 × 10⁻⁵ × 0,648 ≈ 9,4 × 10⁻⁵ s⁻¹.

T(z) = T₀ − Γ · z

burada:

T(z)z hündürlüyündə temperatur, °C
T₀başlanğıc səviyyədə temperatur, °C
Γtemperatur qradiyenti, °C/km
zhündürlük fərqi, km

RH = e / eₛ(T) × 100%, eₛ(T) = 6,112 · exp(17,62·T / (243,12 + T)) hPaRH = e / eₛ(T) × 100%, eₛ(T) = 6,112 · exp(17,62·T / (243,12 + T)) hPa

burada:

RHnisbi rütubət, %
efaktiki su buxarı təzyiqi, hPa
eₛ(T)T temperaturunda doyma təzyiqi, hPa (su üzərində)
Thavanın temperaturu, °C

Maqnus düsturu (Td-ni tapmaq üçün eₛ(Td) = e tənliyini həll et).

Pₜₕ = 20 · T̄ + 140 (mm)

burada:

Pₜₕquraqlıq həddi, mm/il; P < Pₜₕ → B, P < Pₜₕ / 2 → BW
T̄orta illik temperatur, °C

Yağıntının ≥ 70%-i qışda düşürsə +140 əvəzinə +0, yayda düşürsə +280 götürülür.

Hidrologiya və okeanologiya

Dərsə keç

τ = V / Fτ = V / F

burada:

τorta qalma müddəti, il (və ya gün)
Vehtiyatın həcmi, km³
Fehtiyata daxil olan (= çıxan) axın, km³/il

Sabit (stasionar) ehtiyat üçün qalma müddəti.

P = ET + R + ΔS, C = R / PP = ET + R + ΔS, C = R / P

burada:

Pyağıntı, mm/il (və ya km³/il)
ETbuxarlanma və transpirasiya (evapotranspirasiya)
Raxım (çay və yeraltı axım)
ΔShövzədə ehtiyatın dəyişməsi (torpaq, qrunt suları, qar); çoxillik ortada ≈ 0
Caxım əmsalı (ölçüsüz); qlobal quru üçün 40/113 ≈ 0,35

Q = A · v̄ = Σ bᵢ · hᵢ · vᵢ

burada:

Qsu sərfi, m³/s
Acanlı en kəsiyinin sahəsi, m²
v̄kəsikdə orta sürət, m/s
bᵢ, hᵢ, vᵢi-ci hissənin eni (m), orta dərinliyi (m) və orta sürəti (m/s)

v̄ = (1/n) · R^(2/3) · S^(1/2), R = A / Pv̄ = (1/n) · R^(2/3) · S^(1/2), R = A / P

burada:

nManninq kələ-kötürlük əmsalı (təbii çaylar üçün ≈ 0,025–0,05)
Rhidravlik radius, m
Pislanmış perimetr (suyun dib və sahillərlə təmas xətti), m
Smaillik (ölçüsüz)

Manninq düsturu (SI vahidlərində): ölçmə olmayanda sürəti məcranın formasından qiymətləndirir.

Fₜ ≈ 2G·M·m·r / d³ ⇒ F(Ay) / F(Günəş) = [M(Ay) / M(Günəş)] · [d(Günəş) / d(Ay)]³Fₜ ≈ 2G·M·m·r / d³ ⇒ F(Ay) / F(Günəş) = [M(Ay) / M(Günəş)] · [d(Günəş) / d(Ay)]³

burada:

Fₜm kütləli cismə təsir edən qabarma qüvvəsi, N
Gqravitasiya sabiti = 6,67 × 10⁻¹¹ N·m²/kq²
MAyın və ya Günəşin kütləsi, kq
rYerin radiusu, m
dYerdən Aya və ya Günəşə məsafə, m

(7,35 × 10²² / 1,99 × 10³⁰) × (1,496 × 10¹¹ / 3,84 × 10⁸)³ ≈ 2,2 — Ay qabarmalarda əsas roldadır.

İqtisadi və sosial coğrafiyanın nəzəriyyələri

Dərsə keç

Nₙ = Kⁿ, Lₙ = L₀ · (√K)ⁿ

burada:

Nₙən yuxarı mərkəzin zonasına daxil olan n-ci aşağı səviyyəli bazar zonalarının sayı
Lₙn səviyyə yuxarıdakı mərkəzlər arasındakı məsafə, km
L₀ən aşağı səviyyəli mərkəzlər arasındakı məsafə, km

Sahə hər səviyyədə K dəfə, məsafə isə √K dəfə artır.

R = Y · (p − c) − Y · f · d

burada:

Ryer rentası, $/ha
Yməhsuldarlıq, t/ha
pbazarda qiymət, $/t
cistehsal xərci, $/t
fdaşınma tarifi, $/(t·km)
dbazara qədər məsafə, km

Renta məsafə ilə xətti azalır; R = 0 olan məsafədə məhsulu becərmək sərfəli deyil.

MI = Mₓ / MₚMI = Mₓ / Mₚ

burada:

MImaterial indeksi (ölçüsüz)
Mₓyalnız müəyyən yerlərdə olan (lokal) xammalın kütləsi, t
Mₚhazır məhsulun kütləsi, t

MI > 1 — xammala yönəlmə (məs., mis əritmə, sement); MI < 1 — istehlakçıya yönəlmə (məs., içkilər: su hər yerdə var).

I = k · P₁ · P₂ / d², d_B = d_AB / (1 + √(P_A / P_B))I = k · P₁ · P₂ / d², d_B = d_AB / (1 + √(P_A / P_B))

burada:

Iiki şəhər arasında qarşılıqlı əlaqə (səfərlər, zənglər, yüklər)
P₁, P₂, P_A, P_Bşəhərlərin əhalisi
d, d_ABşəhərlər arasındakı məsafə, km
kempirik əmsal
d_B«qırılma nöqtəsi»nin kiçik B şəhərindən məsafəsi (Reyli qanunu), km

Qravitasiya modeli və Reylinin pərakəndə ticarət cazibəsi qanunu (1931): qırılma nöqtəsində alıcılar iki şəhər arasında bərabər bölünür.

Pᵣ = P₁ / rPᵣ = P₁ / r

burada:

Pᵣr-ci rütbəli şəhərin əhalisi
P₁ən böyük şəhərin əhalisi
rrütbə (1, 2, 3, …)

r = (B − D + I − E) / P, P(t) = P₀ · e^(r·t), t₂ = ln 2 / r ≈ 70 / r(%)r = (B − D + I − E) / P, P(t) = P₀ · e^(r·t), t₂ = ln 2 / r ≈ 70 / r(%)

burada:

rillik artım tempi (hissə ilə; faiz üçün × 100)
B, Dil ərzində doğulanlar və ölənlər
I, Egələn və gedən miqrantlar
P, P₀, P(t)əhali: ilin ortasında, başlanğıcda və t il sonra
t₂ikiqat artma müddəti, il

Geosiyasət və davamlı inkişaf

Dərsə keç

İİİ = (I_sağlamlıq · I_təhsil · I_gəlir)^(1/3)

burada:

İİİİnsan İnkişafı İndeksi, 0-dan 1-ə qədər
Ihər ölçü üzrə normallaşdırılmış indeks: (faktiki − minimum) / (maksimum − minimum)

CO₂ = P · (GDP / P) · (E / GDP) · (CO₂ / E)CO₂ = P · (GDP / P) · (E / GDP) · (CO₂ / E)

burada:

CO₂illik karbon qazı tullantıları, t
Pəhali
GDP / PGDP / Padambaşına ÜDM (rifah)
E / GDPE / GDPÜDM-in enerji tutumu, MC/$
CO₂ / ECO₂ / Eenerjinin karbon tutumu, t/MC

Kaya eyniliyi (GDP — ÜDM)

1Yer planeti və xəritələrBaşlanğıc

Yerin forması, ölçüləri və öz oxu ətrafında fırlanması

Yerin Günəş ətrafında hərəkəti, günəş şüalarının düşmə bucağı, işıqlanma qurşaqları

Xəritə və miqyas

Yerin planı, azimut və horizontallar

Dərəcə toru və məsafələrin hesablanması

Yerli vaxt və saat qurşaqları

2Litosfer və atmosferOrta

Yerin daxili quruluşu və litosfer tavaları

3Hidrosfer, biosfer və dünyaOrta

Hidrosfer: okeanlar, çaylar və göllər

Materiklər, ölkələr və dünya əhalisi

4Azərbaycanın coğrafiyasıİrəli

Azərbaycanın geoloji quruluşu, faydalı qazıntıları və mineral suları

Azərbaycanın relyefi

Azərbaycanın iqlimi

Təbii ehtiyatlar və Azərbaycanın iqtisadiyyatı

5Dünya: əhali, təsərrüfat və ekologiyaİrəli

Əhali və şəhərləşmə

Dünya təsərrüfatı: sahələr, enerji, nəqliyyat

Dünyanın regionları

Qlobal ekoloji problemlər və Xəzər

Xəritə proyeksiyaları, GPS və CİS

6Universitet coğrafiyasıUniversitet

Geomorfologiya: relyefi yaradan proseslər

Klimatologiya: enerji balansı, sirkulyasiya, Köppen təsnifatı

Hidrologiya və okeanologiya

İqtisadi və sosial coğrafiyanın nəzəriyyələri

Geosiyasət və davamlı inkişaf