- Krokiyi haritadan ayırmak, dört tür işareti tanımak ve basit bir kroki çizmek
- Yönleri bulmak, azimut ve ters azimutu hesaplamak
- Eş yükselti eğrilerinden noktaların mutlak yükseltisini, eş yükselti aralığını ve bir tepenin göreli yükseltisini bulmak
- A–B hattı boyunca yükselti profilini çizmek ve DİM tarzı bir soruda doğru profili seçmek
Gebele yakınlarındaki bir oryantiring yarışmasında Murad’a bir kart verilir: “Kaynaktan 60° azimutla 400 m yürü, sonra tepeyi 150 m’lik eş yükselti eğrisi boyunca dolaş.” Pusulası ve krokisi olan yarışmacı görevi birkaç dakikada bitirir, olmayan ise ormanda kaybolur. Bu derste yeryüzünün kâğıda nasıl aktarıldığını, krokide yönü, uzaklığı ve yer şekillerini okumayı öğreneceksin.
Kroki ve işaretler
Küçük bir alanın (bahçe, park, köy) çok büyük ölçekte — genellikle 1 : 5000 ve daha büyük — işaretlerle çizilmiş ayrıntılı görüntüsü. Alan küçük olduğu için Dünya’nın eğriliği dikkate alınmaz, paralel ve meridyen çizilmez, kuzey yönü bir okla gösterilir.
Kroki, harita ve küre “Harita ve ölçek” dersinde karşılaştırıldı; burada krokinin “dilini” öğrenelim. Krokide dört tür işaret kullanılır:
- Ölçekli (alan) işaretler — alanı ölçeğe göre çizilen nesneler: orman, bahçe, göl, tarla. Krokide sınırlarını ölçüp alanlarını hesaplayabilirsin.
- Ölçeksiz (nokta) işaretler — ölçeğe göre çizilemeyecek kadar küçük nesneler: kuyu, kaynak, tek ağaç, yel değirmeni. Kroki bunların yerini gösterir, büyüklüğünü değil.
- Çizgisel işaretler — uzunluğu ölçekli, genişliği ölçeksiz gösterilen nesneler: yol, akarsu, çit, elektrik hattı.
- Açıklayıcı işaretler — ek bilgi verir: akarsuyun akış yönü (ok), ormandaki ağaç türü, köprünün uzunluğu, kuyunun derinliği.
Krokinin arazide çizilmesine kroki alımı denir. Okulda göz kararı kroki yapılır: yönler pusulayla, uzaklıklar adımla ölçülür. Kutupsal yöntemde gözlemci bir noktada durur ve oradan her nesneye azimutu ve uzaklığı ölçer; güzergâh yönteminde ise yol boyunca yürür ve her dönemeçte azimutu ve yürüdüğü uzaklığı not eder.
- 1Adımını ölç
10 m’lik bir uzaklığı birkaç kez adımla ve ortalama adım uzunluğunu bul (genellikle 0,6–0,75 m).
- 2Ölçek seç
Bütün güzergâh kâğıda sığmalıdır, örneğin 1 : 2000 (1 cm’de 20 m).
- 3Her bölümü ölç
Dönemece kadar adımları say, pusulayla azimutu belirle; uzaklığı metreye, sonra ölçekle santimetreye çevir.
- 4Çiz ve işaretle
Kuzey okunu çiz, her bölümü kendi azimutuyla çiz, yol boyunca görülen nesneleri işaretlerle göster.
Elvin’in ortalama adımı 0,6 m’dir. Okuldan kaynağa kadar 350 adım attı.
1) Bu kaç metredir?
2) Bu uzaklık 1 : 3000 ölçekli krokide kaç cm olur?
3) Aynı krokide kaynaktan köprüye 4,5 cm’dir. Elvin bu yolu kaç adımda yürür?
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) 1 : 3000 → 1 cm’de 30 m (iki sıfırı sileriz); 210 : 30 = 7 cm.
3) 4,5 · 30 = 135 m; 135 : 0,6 = 225 adım.
Yönler ve yön bulma
Dört ana yön — kuzey, güney, doğu ve batı — ve dört ara yön vardır: kuzeydoğu, güneydoğu, güneybatı ve kuzeybatı. Bulunduğun yeri bu yönlere göre belirlemeye yön bulma denir. Bunun dört temel yolu vardır:
- Pusulayla: mıknatıslı iğnenin bir ucu her zaman kuzeyi gösterir. Pusulayı yatay tut ve iğne durunca kadrandaki 0°’yi (K harfini) iğnenin kuzey ucuyla çakıştır.
- Güneş’e göre: Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde, Azerbaycan’da da, yerel öğle vakti Güneş güneydedir; dik cisimlerin gölgesi kuzeyi gösterir.
- Kutup Yıldızı’na göre: Küçükayı takımyıldızındaki Kutup Yıldızı her zaman kuzeyde görünür. Onu, Büyükayı’nın “kepçesinin” uçtaki iki yıldızından geçen doğru üzerinde, bu yıldızlar arasındaki uzaklığın yaklaşık beş katı ötede bulursun.
- Yerel işaretlere göre: kar güneye bakan yamaçlarda daha çabuk erir; yosun ve liken çoğunlukla ağaçların ve kayaların kuzey yüzünde bulunur; karınca yuvaları genellikle ağacın güney tarafına yapılır. Bu işaretler yalnızca yardımcıdır, her zaman birkaçıyla kontrol et.
Azimut ve ters azimut
Kuzey yönü ile bir nesneye olan yön arasındaki, saat yönünde ölçülen açı. Azimut 0° ile 360° arasında değişir ve pusulayla ölçülür.
| Yön | Azimut | Ters azimut |
|---|---|---|
| Kuzey | 0° (360°) | 180° |
| Kuzeydoğu | 45° | 225° |
| Doğu | 90° | 270° |
| Güneydoğu | 135° | 315° |
| Güney | 180° | 0° |
| Güneybatı | 225° | 45° |
| Batı | 270° | 90° |
| Kuzeybatı | 315° | 135° |
- Aileri azimut — A noktasından B noktasına olan yön
- A(ters)ters azimut — B’den A’ya geri dönüş yönü
- ±A < 180° ise +180°, A ≥ 180° ise −180°
Dönüş yolu gidiş yolunun tam tersidir, bu yüzden iki yön arasında 180° fark vardır; sonuç her zaman 0°–360° arasında kalmalıdır.
Ters azimutu bulun: 1) 70°; 2) 300°; 3) 180°.
4) Bir yürüyüşçü kamptan mağaraya 215° azimutla yürüdü. Hangi azimutla geri dönmeli ve mağara kampın hangi yönündedir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) 300° ≥ 180° → 300° − 180° = 120°.
3) 180° − 180° = 0°; güneyin tersi kuzeydir.
4) 215° − 180° = 35°. 215° azimutu 180° (güney) ile 270° (batı) arasındadır: mağara kampın güneybatısındadır, dönüş yolu kuzeydoğuya doğrudur.
Bir yürüyüşçü kamptan çıkıp önce 0° azimutla 2 km, sonra 90° azimutla 3 km, ardından 180° azimutla 2 km yürüdü. Kampa dönmek için hangi azimutla kaç km yürümelidir?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Kuzey ve güney bölümleri birbirini götürür: 2 − 2 = 0. Yürüyüşçü kampın tam 3 km doğusundadır.
Dönmek için batıya gitmelidir: 270° azimutla 3 km (90° + 180° = 270°).
Krokide kaynaktan okula olan yönün azimutu 135°’dir. Okuldan kaynağa olan yönün azimutunu ve kaynağın okula göre hangi yönde olduğunu bulun.
A) 315°, kuzeybatı
B) 225°, güneybatı
C) 45°, kuzeydoğu
D) 315°, güneydoğu
E) 135°, kuzeybatı
Çözümü gösterÇözümü gizle
315° kuzeybatı yönüdür (tabloya bak), yani kaynak okulun kuzeybatısındadır.
Kontrol: okul kaynağın güneydoğusundaydı (135°); zıt yön kuzeybatıdır.
Doğru cevap: A. (D seçeneğinde azimut doğru, yön yanlıştır.)
Eş yükselti eğrileri, eş yükselti aralığı ve eş derinlik eğrileri
Mutlak ve göreli yükselti “Yer şekilleri: dağlar ve ovalar” dersinde açıklandı. Krokide ve topografya haritasında yer şekillerini en doğru gösteren yöntem eş yükselti eğrileridir. Bir tepenin, her seferinde 10 m yükselen suyla kaplandığını düşün: suyun yamaçta bıraktığı her “iz” bir eş yükselti eğrisidir. Yukarıdan bakınca bu izler iç içe kapalı eğriler gibi görünür.
Krokide veya haritada aynı mutlak yükseltideki noktaları birleştiren kapalı eğri.
Komşu iki eş yükselti eğrisi arasındaki yükselti farkı. Bir krokide sabittir (örneğin 5 m veya 10 m) ve genellikle krokinin altında yazılır.
Deniz, göl veya okyanus tabanında aynı derinlikteki noktaları birleştiren çizgi. Fiziki haritalarda derinlik, mavinin koyulaşmasıyla da gösterilir.
- Eş yükselti eğrileri birbirine ne kadar yakınsa yamaç o kadar diktir; aralarındaki uzaklık büyükse yamaç hafif eğimlidir.
- Eğriye eklenen kısa çizgi (bergştrih) yamacın aşağı indiği yönü gösterir: tepede dışarıya, çukurda içeriye bakar.
- Eğrilerin üzerindeki sayıların “başı” yamacın yukarısına bakar.
- Yükseltiler merkeze doğru artıyorsa tepe, azalıyorsa çukurdur. Eş yükselti eğrileri birbirini kesmez.
- Hnoktanın mutlak yükseltisi, m
- H₁noktanın altındaki eğrinin yükseltisi, m
- heş yükselti aralığı, m
- anoktadan alttaki eğriye uzaklık
- biki eğri arasındaki uzaklık (aynı doğru boyunca)
İki eğri arasındaki yamaç eşit eğimli kabul edilir. Tam ortadaki nokta için H = H₁ + h / 2.
- H(zirve)zirvenin mutlak yükseltisi (genellikle sayıyla yazılır)
- H(etek)en dıştaki (en alçak) eğrinin yükseltisi
- H(iç)en içteki eğrinin yükseltisi
- ntepeyi gösteren kapalı eğrilerin sayısı
n eğri arasında n − 1 aralık vardır. Zirvenin yükseltisi yazılmamışsa, en içteki eğriden yüksek, ondan bir aralık yukarıdaki seviyeden alçaktır.
Krokide eş yükselti aralığı 5 m’dir.
1) A noktası 110 m ve 115 m eğrilerinin tam ortasındadır.
2) B noktası bu iki eğri arasındaki 2 cm’lik uzaklıkta, 110 m’lik eğriden 0,4 cm uzaktadır.
3) C noktası 115 m’lik eğrinin üzerindedir.
Noktaların mutlak yükseltilerini ve C’nin B’ye göre göreli yükseltisini bulun.
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) H(B) = 110 + 5 · 0,4 : 2 = 110 + 1 = 111 m.
3) H(C) = 115 m; C noktası B’den 115 − 111 = 4 m yüksektir.
Bir tepe 4 kapalı eğriyle gösterilmiştir, eş yükselti aralığı 5 m’dir. En içteki eğride 85 yazılıdır, zirvenin yükseltisi 87,6 m’dir.
1) Tepenin eteğinin (en dıştaki eğrinin) yükseltisini bulun.
2) Tepenin göreli yükseltisi nedir?
3) Eş yükselti aralığı 10 m olsaydı sonuç nasıl değişirdi?
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) H(göreli) = 87,6 − 70 = 17,6 m.
3) H(etek) = 85 − 3 · 10 = 55 m; göreli yükselti 87,6 − 55 = 32,6 m olurdu. Eş yükselti aralığına mutlaka dikkat et.
1) Bir dağ gölünün yüzeyi 1450 m mutlak yükseltidedir, göldeki en derin eş derinlik eğrisi 60 m’dir. Gölün en derin noktasının mutlak yükseltisi nedir?
2) Hazar Denizi’nin seviyesi yaklaşık −28 m, en büyük derinliği yaklaşık 1025 m’dir. En derin noktası okyanus seviyesinin ne kadar altındadır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
2) −28 − 1025 = −1053 m, yani okyanus seviyesinin yaklaşık 1053 m altında.
Yükselti profili: çizmek ve seçmek
Yükselti profili, arazinin seçilen A–B hattı boyunca düşey kesitidir: yamaçların dikliğini, zirvelerin ve çukurların yerini gösterir. Profil çizmek haritanın grafik yöntemle incelenmesidir; DİM genellikle beş profil arasından doğru olanı seçmeyi ister.
- 1A–B hattını çiz
Krokide A ve B noktalarını bir doğruyla birleştir.
- 2Kesişmeleri işaretle
A–B boyunca bir kâğıt şerit koy, hattın her eğriyi kestiği yeri işaretle ve yükseltisini yaz. A ve B’nin yükseltisini de komşu eğrilere göre tahmin et.
- 3Eksenleri çiz
Yatay eksen A–B uzunluğudur (krokinin ölçeğiyle). Düşey eksende yükseltileri eş yükselti aralığı adımlarıyla yaz; düşey ölçek daha büyük alınır, yoksa yer şekilleri çok düz görünür.
- 4Noktaları birleştir
Her kesişmeden kendi yükseltisine çık ve noktaları yumuşak bir çizgiyle birleştir. Aynı yükseltideki iki komşu kesişme arasında çizgi ya yukarı (tepe) ya da aşağı (çukur) kıvrılır.
- 5Kontrol et
Eğrilerin sık olduğu yerde profil dik, seyrek olduğu yerde hafif eğimli olmalıdır.
Eş yükselti aralığı 10 m’dir. A–B hattı batıdan doğuya gider ve sırasıyla 100, 110, 120, 130, 130, 120, 110 ve 100 m’lik eğrileri keser. 130 m’lik eğrinin içinde zirve vardır, doğu tarafında eğriler batı tarafındakinden daha sıktır. Profil hakkında hangi ifade doğrudur?
A) Profil 130 m’de başlar ve 100 m’de biter
B) En yüksek nokta 130 m’dir ve profil orada düz bir çizgi gibi uzanır
C) Ortada 130 m’den yüksek bir nokta vardır, doğu yamacı batı yamacından diktir
D) Ortada 120 m’den alçak bir çukur vardır
E) Batı yamacı doğu yamacından diktir
Çözümü gösterÇözümü gizle
İki 130 m’lik kesişme arasında zirve vardır, yükselti orada 130 m’den fazladır (B ve D yanlış).
Doğuda eğriler sıktır → doğu yamacı diktir (E yanlış).
Doğru cevap: C. Yukarıdaki şemada tam olarak böyle bir profil gösterilmiştir.
- 1.Azimutu 45° olan bir yönün ters azimutu °’dir.
- 2.Batı yönünün azimutu °’dir.
- 3.Bir tepe 6 kapalı eğriyle gösterilmiş; aralarında aralık vardır.
- 4.Aynı derinlikteki noktaları birleştiren çizgiye denir.
Önemli noktalar
- Kroki, küçük bir alanın çok büyük ölçekli görüntüsüdür: paralel ve meridyen yoktur, kuzey okla gösterilir; işaretler ölçekli, ölçeksiz, çizgisel ve açıklayıcıdır.
- Azimut kuzeyden saat yönünde 0°–360° ölçülür: doğu 90°, güney 180°, batı 270°.
- Ters azimut = A ± 180°: 180°’den küçük azimuta ekle, büyüğünden çıkar.
- Eş yükselti eğrisi aynı yükseltideki, eş derinlik eğrisi aynı derinlikteki noktaları birleştirir; sık eğriler dik yamaç demektir.
- Tepenin göreli yükseltisi = zirve − etek (en dıştaki eğri); n eğri arasında n − 1 eş yükselti aralığı vardır.
- Profil, A–B hattının eğrilerle kesişmelerinden çizilir; doğru profili başlangıç ve bitiş yükseltisine, zirvenin yerine ve dik yamaca göre seç.
Kendini test et
12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.