Azerbaycan’ın yer şekilleri

Büyük ve Küçük Kafkasların, Talış’ın ve Nahçıvan’ın sıradağları ve zirveleri, Kür-Aras Ovası’nın ovaları, dış kuvvetlerle oluşan şekiller, heyelan ve seller; DİM tarzı harita ve eşleştirme sorularıyla.

  • 8 ve 10. sınıflar
  • 25 dk
  • 12 soru
  • Ders 16 / 28

Bu derste öğreneceklerin

  • Azerbaycan’ın başlıca yer şekli birimlerini, sıradağlarını ve zirvelerini söylemek
  • Kür-Aras Ovası’nın ovalarını ve diğer ovaları akarsulara ve dağlara göre konumlandırmak
  • Dış kuvvetlerle oluşan şekilleri oluşturan süreç ve alanla ilişkilendirmek
  • Kroki harita, eşleştirme ve hesaplama sorularını adım adım çözmek

Bazardüzü Zirvesi deniz seviyesinden 4466 m yüksekte, Hazar kıyısı ise okyanus seviyesinin yaklaşık 28 m altındadır: tek bir ülkenin içinde yükselti farkı 4,5 km’ye ulaşır! DİM’in yer şekilleri soruları genellikle şöyledir: zirveyi sıradağla eşleştir, kroki haritadaki noktayı tanı, Ana Kafkas Sırası’nın kuzeydoğusunda hangi yerlerin olduğunu belirle, dış kuvvetlerle oluşan şekli bir alanla ilişkilendir. Bu ders, Azerbaycan’ın yer şekilleri haritasını zihninde kurmana yardım edecek.

Yer şekillerinin genel yapısı

Azerbaycan’ın büyük yer şekilleri tektonik bölgelere uyar: dağlar yükselim, ovalar çökme bölgelerindedir (bkz. «Azerbaycan’ın jeolojik yapısı, madenleri ve maden suları»). Ülke beş ana kesimden oluşur: Büyük Kafkaslar, Küçük Kafkaslar (Nahçıvan’ın dağlarıyla birlikte), Talış Dağları, Kür-Aras Ovası ve Nahçıvan’ın Aras boyu ovaları. Bunlara Hazar kıyısındaki Samur-Deveçi ve Lenkeran ovaları eklenir.

İç ve dış kuvvetlerin oluşturduğu yer şekilleriTanım

Yerin iç kuvvetlerinin (tektonik hareketler, volkanizma) oluşturduğu sıradağlar, platolar ve çukurlar gibi büyük şekiller iç kuvvetlerle oluşan şekillerdir. Dış kuvvetlerin (akarsular, buzullar, rüzgâr, deniz dalgaları, yer çekimi) oluşturduğu vadi, sel yarıntısı, birikinti konisi ve heyelan gibi daha küçük şekiller ise dış kuvvetlerle oluşan şekillerdir.

Yer şekilleri ekonomiyi doğrudan etkiler. Ovalarda ve dağ eteklerinde sulu ve kuru tarım, kışlık meralar, büyük şehirler ve ulaşım yolları bulunur. Orta dağlık kesimde kuru tarım ağır basar. 2000 m’nin üzerinde dik yamaçlar ve derin vadiler ekonomik faaliyeti zorlaştırır; bu alanlar yaz merası (yayla) ve çayır olarak kullanılır.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Azerbaycan’ın başlıca zirveleri. Bir noktaya dokun: adı, yüksekliği ve koordinatları görünür. Haritayı yakınlaştır ve her zirvenin hangi dağ sistemine ait olduğunu söyle.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Büyük Kafkaslar

Büyük Kafkaslar Taman Yarımadası’ndan Abşeron Yarımadası’na kadar yaklaşık 1500 km uzanır; Azerbaycan’da güneydoğu kesimi bulunur. Dağlar Abşeron’da da bitmez: denizaltı sırtları hâlinde Hazar’ın tabanı boyunca Türkmenistan kıyılarına kadar devam eder. Ana sıra, Ana (Su Bölümü) Kafkas Sırasıdır. Bu sıranın Babadağ’a (3629 m) kadar olan kesimi yüksek ve çok parçalıdır; en yüksek zirveler buradadır. Babadağ’dan güneydoğuya doğru sıra giderek alçalır, yamaçlar yumuşar, çünkü bu yönde dağ oluşumu zayıflar. Ana Sıra’nın kuzeydoğusunda ona paralel Yan Sıra uzanır.

ZirveYükseklik, mSıradağ
Bazardüzü (Rusya sınırında, Kusar rayonu)4466Ana Sıra
Zafer Zirvesi4301Ana Sıra
Şahdağ4243Yan Sıra
Tufandağ4191Ana Sıra
Bazaryurt4126Ana Sıra
Babadağ3629Ana Sıra
Büyük Kafkasların zirveleri (10. sınıf ders kitabı). Zafer Zirvesi adını 44 günlük Vatan Savaşı’ndaki zafer onuruna almıştır.

Testlerde yerlerin Ana Sıra’ya göre konumu sık sorulur. Kuzeydoğuda: Yan Sıra, Kusar eğik ovası, Şollar Ovası, Samur-Deveçi Ovası (Kudyalçay da bu yamaçtan akar). Güneyde: Niyaldağ Sıradağları, Ganıh-Eyriçay çukuru, Acınohur-Ceyrançöl alçak dağlığı. Güneydoğuda: Gobustan alçak dağlığı, Lengebiz Sıradağları, Elet sırtı ve Abşeron Yarımadası.

Örnek 1 — konuma göre seçim

Problem

Ana Kafkas Sırası’nın güneyinde yer alanlar:
1. Ganıh-Eyriçay çukuru
2. Şollar Ovası
3. Niyaldağ Sıradağları
4. Kusar eğik ovası
5. Acınohur-Ceyrançöl alçak dağlığı
6. Elet sırtı
A) 2, 4, 6 B) 1, 3, 5 C) 1, 2, 3 D) 3, 5, 6 E) 1, 4, 5

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Her yeri üç gruptan birine yazıyoruz:
kuzeydoğu — 2 (Şollar), 4 (Kusar eğik ovası);
güney — 1 (Ganıh-Eyriçay), 3 (Niyaldağ), 5 (Acınohur-Ceyrançöl);
güneydoğu — 6 (Elet sırtı).
Cevap: B (1, 3, 5).

Küçük Kafkaslar, Nahçıvan’ın dağları ve Talış

Küçük Kafkaslar, Büyük Kafkaslara göre daha az parçalanmıştır. Azerbaycan’daki başlıca sıraları Şahdağ, Murovdağ, Doğu Göyçe ve Karabağ sıradağları ile Karabağ Volkanik Platosudur; Nahçıvan’da ise Zengezur ve Dereleyez sıradağları uzanır, Dereleyez’in en yüksek zirvesi Küküdağ’dır. Küçük Kafkasların en yüksek zirvesi Kapıcık (3904 m) Zengezur Sıradağları’ndadır. Karabağ Volkanik Platosu Kuvaterner lavlarından oluşur: soğuyup çatlayan lavlar büyük taş yığınları (çınqıllıq) oluşturmuştur; Büyük Işıklı, Kızılboğaz, Kırmızıdağ gibi sönmüş volkanlar buradadır.

ZirveYükseklik, mSıradağ
Kapıcık3904Zengezur
Gamışdağ3724Murovdağ
Kızılboğaz3581Karabağ Volkanik Platosu
Büyük Işıklı3550Karabağ Volkanik Platosu
Kepez3066Murovdağ
Büyük Kirs2725Karabağ Sıradağları
Küçük Kafkasların zirveleri (10. sınıf ders kitabı)

Nahçıvan’da Aras Nehri’nin sol kıyısı boyunca yüksekliği 600 m’yi aşan Aras boyu (Orta Aras) eğik ovaları uzanır: Sederek, Şerur, Böyükdüz, Nahçıvan, Gülistan, Yaycı ve Ordubad ovaları. Özerk cumhuriyetin topraklarının %60’ından fazlası 1000 m’nin üzerindedir. Talış Dağları ülkenin güneydoğusundadır ve birbirine paralel üç sıradan oluşur: Talış, Peştesar ve Burovar. En yüksek zirveleri Kömürgöy (2493 m) ve Kızyurdu (2433 m) Talış Sırası’ndadır. Dağlar Hazar’a doğru alçalarak dar Lenkeran Ovası’na geçer.

Örnek 2 — zirve ↔ sıradağ

Problem

Eşleştirin.
Zirveler: 1. Gamışdağ; 2. Bazaryurt; 3. Kızyurdu.
Sıradağlar: a. Murovdağ; b. Talış; c. Ana Kafkas Sırası; d. Yan Sıra; e. Zengezur.
A) 1 – e; 2 – c; 3 – b
B) 1 – a; 2 – d; 3 – b
C) 1 – a; 2 – c; 3 – e
D) 1 – d; 2 – c; 3 – a
E) 1 – a; 2 – c; 3 – b

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Gamışdağ (3724 m) Murovdağ’ın en yüksek zirvesidir → 1 – a.
Bazaryurt (4126 m) Ana Sıra’dadır → 2 – c (Yan Sıra’da Bazaryurt değil, Şahdağ vardır).
Kızyurdu (2433 m) Talış Sırası’ndadır → 3 – b.
Cevap: E.

Örnek 3 — yüksekliğe göre sıralama (kodlanan cevap)

Problem

Zirveleri mutlak yüksekliği artacak şekilde sıralayın:
1. Kepez; 2. Şahdağ; 3. Büyük Kirs; 4. Babadağ; 5. Kömürgöy.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Yükseklikleri yazıyoruz: Kepez 3066, Şahdağ 4243, Büyük Kirs 2725, Babadağ 3629, Kömürgöy 2493 m.
Artan sıra: 2493 < 2725 < 3066 < 3629 < 4243.
Cevap: 5, 3, 1, 4, 2.

Örnek 4 — yükselti, basınç ve sıcaklık

Problem

1) Bazardüzü, Kepez, Kömürgöy ve Kapıcık zirvelerini hava basıncı artacak şekilde sıralayın.
2) Aynı anda Kömürgöy’de sıcaklık +8 °C ise Bazardüzü’nde yaklaşık kaç derece olur (her 1 km’de 6 °C)?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Yükseldikçe hava seyrekleşir ve basınç düşer; yani basınç en alçak zirvede en yüksektir. En yüksekten en alçağa: Bazardüzü (4466) → Kapıcık (3904) → Kepez (3066) → Kömürgöy (2493). Basıncın artış sırası: Bazardüzü, Kapıcık, Kepez, Kömürgöy.
2) Yükselti farkı: 4466 − 2493 = 1973 m ≈ 1,97 km.
Sıcaklık farkı: 1,97 × 6 ≈ 11,8 °C.
Bazardüzü’nde: 8 − 11,8 ≈ −3,8 °C.

Ovalar ve alçak düzlükler

Kür-Aras Ovası (Merkezî Aran) Büyük ve Küçük Kafkaslar arasındadır; batıdan doğuya genişleyerek Hazar’a kadar uzanır ve önemli bir kısmı okyanus seviyesinin altındadır. Kür ve Aras nehirleri onu beş ovaya ayırır: Şirvan (Kür’ün sol kıyısı; güneydoğu kesimine Güneydoğu Şirvan denir), Karabağ ve Mil (Kür ile Aras arasında), Muğan (Aras’ın sağ kıyısı) ve Salyan (aşağı Kür’ün sağ kıyısı). Diğer ovalar: Küçük Kafkasların eteğinde Gence-Gazah eğik ovası; Büyük Kafkasların kuzeydoğusunda Samur-Deveçi Ovası, Kusar eğik ovası ve Şollar Ovası; güneydoğuda Lenkeran Ovası.

Dış kuvvetlerin oluşturduğu şekiller ve tehlikeli süreçler

Dağlık alanlarda aşınım (denüdasyon), yani kayaçların parçalanıp taşınması, ovalarda ise birikim (akümülasyon) baskındır. Bu yüzden dış kuvvetlerle oluşan bir şekli her zaman iki soruyla tanı: «hangi etken oluşturdu?» ve «nerede?»

Yer şekliOluşturan süreçNerede
buzul vadileri (trog), sirkler, morenlerbuzullar (nival-buzul)yüksek dağlar, özellikle Ana Kafkas Sırası
kanyon benzeri vadilerakarsuların kireç taşını kesmesiBüyük Kafkasların kuzeydoğu yamacı
dar V biçimli vadilersert kayaçlarda derine aşındırmaBüyük ve Küçük Kafkaslar, Nahçıvan’ın yüksek dağları
sel yarıntıları, gobu vadileri, kırgıbayır (kurak aşınım şekilleri)kurak iklimde geçici akışlar ve rüzgârAcınohur-Ceyrançöl, Abşeron-Gobustan, Nahçıvan’ın orta dağlık kesimi
birikinti konileri (proluviyal düzlükler)dağ akarsularının etekte malzeme biriktirmesiGanıh-Eyriçay, Şirvan Ovası, Gence-Gazah ve Karabağ ovaları
alüvyal akarsu ovalarıakarsu çökelleriKür-Aras Ovası
abrazyon düzlüklerideniz dalgalarıSamur-Deveçi ve Lenkeran ovaları, Kür-Aras Ovası’nın Hazar kıyısı (Güneydoğu Şirvan)
karst mağaralarıkireç taşı, alçı taşı ve dolomitin yeraltı sularında çözünmesidağlık alanlar
kanallar, kolektör-drenaj ağı, baraj gölleri, setlerinsan etkinliği (antropojen şekiller)ovalar
Azerbaycan’da dış kuvvetlerin oluşturduğu şekiller (10. sınıf ders kitabına göre)

Sel yarıntısı, gobu, kırgıbayırTanım

Sel yarıntısı (yarğan), yağmur ve kar sularının kayaçları aşındırmasıyla oluşan kuru vadidir. Gobu (qobu), yarıntının gelişiminin son aşamasında oluşan, tabanı çalı ve otla örtülü derin vadidir. Kırgıbayır (bedlend, «kötü topraklar»), killi kayaçların rüzgâr ve akan sularla aşınması sonucu oluşan, tarıma elverişsiz alandır.

Heyelan, yamaçtaki su geçiren kumlu-çakıllı katmanların, ıslanmış ve su geçirmeyen kil katmanının üzerinden yer çekimiyle aşağı kaymasıdır. Sağanaklar ve kar erimesi heyelanı başlatır; depremler ve inşaat ya da tarım çalışmaları onu hızlandırır. Heyelanlar en çok Büyük Kafkaslarda, ayrıca Bakü’de ve Abşeron’da görülür; tarlalara, evlere ve yollara zarar verir. Önlem olarak yamaçlar sağlamlaştırılır, taraçalanır, yeraltı suları drenajla uzaklaştırılır, çıplak yamaçlar ağaçlandırılır.

Sel, dağ akarsularında suyla kayaç parçalarının aniden oluşan hızlı akışıdır; kütlesinin %70–80’e kadarı taş ve çamurdur. Bileşimine göre seller çamurlu, taşlı ve taşlı-çamurlu olur. Çamurlu seller killi, kurak aşınım şekillerinin yaygın olduğu alanlara; taşlı ve taşlı-çamurlu seller ise Büyük Kafkasların güney yamacına özgüdür. Şeki, Gebele, Kah gibi dağ eteği rayonları sellerden en çok etkilenenlerdir.

Örnek 5 — yanlış eşleştirmeyi bul

Problem

Yer şekli ile alan arasındaki hangi eşleştirme yanlıştır?
A) birikinti konileri — Ganıh-Eyriçay çukuru
B) kırgıbayırlar — Acınohur-Ceyrançöl alçak dağlığı
C) abrazyon düzlüğü — Lenkeran Ovası
D) kanyon benzeri vadiler — Büyük Kafkasların kuzeydoğu yamacı
E) abrazyon düzlüğü — Gence-Gazah Ovası

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

A, B, C ve D tablodaki kurallara uyar: dağ akarsuları Ganıh-Eyriçay’da koniler oluşturur, kurak ve killi Acınohur-Ceyrançöl’de kırgıbayırlar vardır, Lenkeran Ovası Hazar kıyısındadır, kuzeydoğu yamacın akarsuları kireç taşını keser.
E) Gence-Gazah Ovası Küçük Kafkasların eteğindedir ve deniz kıyısı yoktur; dalga etkisi olamaz.
Cevap: E.

Örnek 6 — kroki harita sorusu

Problem

Kroki haritada dört alan numarayla gösterilmiştir: 1 — Abşeron Yarımadası; 2 — Ganıh-Eyriçay çukuru; 3 — Karabağ Volkanik Platosu; 4 — Lenkeran Ovası. Özellikleri eşleştirin:
a. Kuvaterner lavları ve sönmüş volkanlar vardır;
b. birikinti konileri yaygındır;
c. çamur volkanları çoktur;
d. Talış Dağları ile Hazar arasında dar bir şerittir;
e. Ön Kafkas çöküntüsünde yer alır.
A) 1 – c; 2 – b; 3 – a; 4 – d
B) 1 – e; 2 – b; 3 – a; 4 – d
C) 1 – c; 2 – a; 3 – b; 4 – d
D) 1 – c; 2 – b; 3 – d; 4 – e
E) 1 – a; 2 – b; 3 – c; 4 – d

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1 — Abşeron: petrollü-gazlı tortul kayaçlar → çamur volkanları (c). Ön Kafkas çöküntüsünde değil, Büyük Kafkas yükselimindedir; bu yüzden e uymaz.
2 — Ganıh-Eyriçay: Büyük Kafkaslardan inen akarsuların konileri (b).
3 — Karabağ Volkanik Platosu: Kuvaterner lavları (a).
4 — Lenkeran Ovası: Talış ile Hazar arasında dar şerit (d).
e özelliği hiçbir alana uymaz (fazladan seçenektir).
Cevap: A.

Unutma

  • En yüksek nokta Bazardüzü (4466 m, Ana Sıra); Küçük Kafkasların en yükseği Kapıcık (3904 m, Zengezur); Talış’ınki Kömürgöy (2493 m).
  • Ana Sıra Babadağ’a kadar yüksek ve parçalıdır; Şahdağ (4243 m) Yan Sıra’dadır.
  • Kepez ve Gamışdağ Murovdağ’da, Büyük Kirs Karabağ Sıradağları’nda, Büyük Işıklı ve Kızılboğaz Karabağ Volkanik Platosu’ndadır.
  • Kür-Aras Ovası beş ovadan oluşur: Şirvan, Karabağ, Mil, Muğan, Salyan; büyük bölümü okyanus seviyesinin altındadır.
  • Dağlarda aşınım, ovalarda birikim baskındır: trog — buzul, kırgıbayır — kuraklık, birikinti konisi — dağ akarsuyu, abrazyon — Hazar dalgaları.
  • Heyelanlar en çok Büyük Kafkaslarda ve Abşeron’da, taşlı seller Büyük Kafkasların güney yamacında (Şeki, Gebele, Kah) görülür.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Küçük Kafkasların en yüksek zirvesi hangisidir?