Bazardüzü Zirvesi deniz seviyesinden 4466 m yüksekte, Hazar kıyısı ise okyanus seviyesinin yaklaşık 28 m altındadır: tek bir ülkenin içinde yükselti farkı 4,5 km’ye ulaşır! DİM’in yer şekilleri soruları genellikle şöyledir: zirveyi sıradağla eşleştir, kroki haritadaki noktayı tanı, Ana Kafkas Sırası’nın kuzeydoğusunda hangi yerlerin olduğunu belirle, dış kuvvetlerle oluşan şekli bir alanla ilişkilendir. Bu ders, Azerbaycan’ın yer şekilleri haritasını zihninde kurmana yardım edecek.
Yer şekillerinin genel yapısı
Azerbaycan’ın büyük yer şekilleri tektonik bölgelere uyar: dağlar yükselim, ovalar çökme bölgelerindedir (bkz. «Azerbaycan’ın jeolojik yapısı, madenleri ve maden suları»). Ülke beş ana kesimden oluşur: Büyük Kafkaslar, Küçük Kafkaslar (Nahçıvan’ın dağlarıyla birlikte), Talış Dağları, Kür-Aras Ovası ve Nahçıvan’ın Aras boyu ovaları. Bunlara Hazar kıyısındaki Samur-Deveçi ve Lenkeran ovaları eklenir.
İç ve dış kuvvetlerin oluşturduğu yer şekilleriTanım
Yerin iç kuvvetlerinin (tektonik hareketler, volkanizma) oluşturduğu sıradağlar, platolar ve çukurlar gibi büyük şekiller iç kuvvetlerle oluşan şekillerdir. Dış kuvvetlerin (akarsular, buzullar, rüzgâr, deniz dalgaları, yer çekimi) oluşturduğu vadi, sel yarıntısı, birikinti konisi ve heyelan gibi daha küçük şekiller ise dış kuvvetlerle oluşan şekillerdir.
Yer şekilleri ekonomiyi doğrudan etkiler. Ovalarda ve dağ eteklerinde sulu ve kuru tarım, kışlık meralar, büyük şehirler ve ulaşım yolları bulunur. Orta dağlık kesimde kuru tarım ağır basar. 2000 m’nin üzerinde dik yamaçlar ve derin vadiler ekonomik faaliyeti zorlaştırır; bu alanlar yaz merası (yayla) ve çayır olarak kullanılır.
Etkileşimli
Büyük Kafkaslar
Büyük Kafkaslar Taman Yarımadası’ndan Abşeron Yarımadası’na kadar yaklaşık 1500 km uzanır; Azerbaycan’da güneydoğu kesimi bulunur. Dağlar Abşeron’da da bitmez: denizaltı sırtları hâlinde Hazar’ın tabanı boyunca Türkmenistan kıyılarına kadar devam eder. Ana sıra, Ana (Su Bölümü) Kafkas Sırasıdır. Bu sıranın Babadağ’a (3629 m) kadar olan kesimi yüksek ve çok parçalıdır; en yüksek zirveler buradadır. Babadağ’dan güneydoğuya doğru sıra giderek alçalır, yamaçlar yumuşar, çünkü bu yönde dağ oluşumu zayıflar. Ana Sıra’nın kuzeydoğusunda ona paralel Yan Sıra uzanır.
| Zirve | Yükseklik, m | Sıradağ |
|---|---|---|
| Bazardüzü (Rusya sınırında, Kusar rayonu) | 4466 | Ana Sıra |
| Zafer Zirvesi | 4301 | Ana Sıra |
| Şahdağ | 4243 | Yan Sıra |
| Tufandağ | 4191 | Ana Sıra |
| Bazaryurt | 4126 | Ana Sıra |
| Babadağ | 3629 | Ana Sıra |
Testlerde yerlerin Ana Sıra’ya göre konumu sık sorulur. Kuzeydoğuda: Yan Sıra, Kusar eğik ovası, Şollar Ovası, Samur-Deveçi Ovası (Kudyalçay da bu yamaçtan akar). Güneyde: Niyaldağ Sıradağları, Ganıh-Eyriçay çukuru, Acınohur-Ceyrançöl alçak dağlığı. Güneydoğuda: Gobustan alçak dağlığı, Lengebiz Sıradağları, Elet sırtı ve Abşeron Yarımadası.
Örnek 1 — konuma göre seçim
Problem
Ana Kafkas Sırası’nın güneyinde yer alanlar:
1. Ganıh-Eyriçay çukuru
2. Şollar Ovası
3. Niyaldağ Sıradağları
4. Kusar eğik ovası
5. Acınohur-Ceyrançöl alçak dağlığı
6. Elet sırtı
A) 2, 4, 6 B) 1, 3, 5 C) 1, 2, 3 D) 3, 5, 6 E) 1, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
kuzeydoğu — 2 (Şollar), 4 (Kusar eğik ovası);
güney — 1 (Ganıh-Eyriçay), 3 (Niyaldağ), 5 (Acınohur-Ceyrançöl);
güneydoğu — 6 (Elet sırtı).
Cevap: B (1, 3, 5).
Küçük Kafkaslar, Nahçıvan’ın dağları ve Talış
Küçük Kafkaslar, Büyük Kafkaslara göre daha az parçalanmıştır. Azerbaycan’daki başlıca sıraları Şahdağ, Murovdağ, Doğu Göyçe ve Karabağ sıradağları ile Karabağ Volkanik Platosudur; Nahçıvan’da ise Zengezur ve Dereleyez sıradağları uzanır, Dereleyez’in en yüksek zirvesi Küküdağ’dır. Küçük Kafkasların en yüksek zirvesi Kapıcık (3904 m) Zengezur Sıradağları’ndadır. Karabağ Volkanik Platosu Kuvaterner lavlarından oluşur: soğuyup çatlayan lavlar büyük taş yığınları (çınqıllıq) oluşturmuştur; Büyük Işıklı, Kızılboğaz, Kırmızıdağ gibi sönmüş volkanlar buradadır.
| Zirve | Yükseklik, m | Sıradağ |
|---|---|---|
| Kapıcık | 3904 | Zengezur |
| Gamışdağ | 3724 | Murovdağ |
| Kızılboğaz | 3581 | Karabağ Volkanik Platosu |
| Büyük Işıklı | 3550 | Karabağ Volkanik Platosu |
| Kepez | 3066 | Murovdağ |
| Büyük Kirs | 2725 | Karabağ Sıradağları |
Nahçıvan’da Aras Nehri’nin sol kıyısı boyunca yüksekliği 600 m’yi aşan Aras boyu (Orta Aras) eğik ovaları uzanır: Sederek, Şerur, Böyükdüz, Nahçıvan, Gülistan, Yaycı ve Ordubad ovaları. Özerk cumhuriyetin topraklarının %60’ından fazlası 1000 m’nin üzerindedir. Talış Dağları ülkenin güneydoğusundadır ve birbirine paralel üç sıradan oluşur: Talış, Peştesar ve Burovar. En yüksek zirveleri Kömürgöy (2493 m) ve Kızyurdu (2433 m) Talış Sırası’ndadır. Dağlar Hazar’a doğru alçalarak dar Lenkeran Ovası’na geçer.
Örnek 2 — zirve ↔ sıradağ
Problem
Eşleştirin.
Zirveler: 1. Gamışdağ; 2. Bazaryurt; 3. Kızyurdu.
Sıradağlar: a. Murovdağ; b. Talış; c. Ana Kafkas Sırası; d. Yan Sıra; e. Zengezur.
A) 1 – e; 2 – c; 3 – b
B) 1 – a; 2 – d; 3 – b
C) 1 – a; 2 – c; 3 – e
D) 1 – d; 2 – c; 3 – a
E) 1 – a; 2 – c; 3 – b
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Bazaryurt (4126 m) Ana Sıra’dadır → 2 – c (Yan Sıra’da Bazaryurt değil, Şahdağ vardır).
Kızyurdu (2433 m) Talış Sırası’ndadır → 3 – b.
Cevap: E.
Örnek 3 — yüksekliğe göre sıralama (kodlanan cevap)
Problem
Zirveleri mutlak yüksekliği artacak şekilde sıralayın:
1. Kepez; 2. Şahdağ; 3. Büyük Kirs; 4. Babadağ; 5. Kömürgöy.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Artan sıra: 2493 < 2725 < 3066 < 3629 < 4243.
Cevap: 5, 3, 1, 4, 2.
Örnek 4 — yükselti, basınç ve sıcaklık
Problem
1) Bazardüzü, Kepez, Kömürgöy ve Kapıcık zirvelerini hava basıncı artacak şekilde sıralayın.
2) Aynı anda Kömürgöy’de sıcaklık +8 °C ise Bazardüzü’nde yaklaşık kaç derece olur (her 1 km’de 6 °C)?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Yükselti farkı: 4466 − 2493 = 1973 m ≈ 1,97 km.
Sıcaklık farkı: 1,97 × 6 ≈ 11,8 °C.
Bazardüzü’nde: 8 − 11,8 ≈ −3,8 °C.
Ovalar ve alçak düzlükler
Kür-Aras Ovası (Merkezî Aran) Büyük ve Küçük Kafkaslar arasındadır; batıdan doğuya genişleyerek Hazar’a kadar uzanır ve önemli bir kısmı okyanus seviyesinin altındadır. Kür ve Aras nehirleri onu beş ovaya ayırır: Şirvan (Kür’ün sol kıyısı; güneydoğu kesimine Güneydoğu Şirvan denir), Karabağ ve Mil (Kür ile Aras arasında), Muğan (Aras’ın sağ kıyısı) ve Salyan (aşağı Kür’ün sağ kıyısı). Diğer ovalar: Küçük Kafkasların eteğinde Gence-Gazah eğik ovası; Büyük Kafkasların kuzeydoğusunda Samur-Deveçi Ovası, Kusar eğik ovası ve Şollar Ovası; güneydoğuda Lenkeran Ovası.
Dış kuvvetlerin oluşturduğu şekiller ve tehlikeli süreçler
Dağlık alanlarda aşınım (denüdasyon), yani kayaçların parçalanıp taşınması, ovalarda ise birikim (akümülasyon) baskındır. Bu yüzden dış kuvvetlerle oluşan bir şekli her zaman iki soruyla tanı: «hangi etken oluşturdu?» ve «nerede?»
| Yer şekli | Oluşturan süreç | Nerede |
|---|---|---|
| buzul vadileri (trog), sirkler, morenler | buzullar (nival-buzul) | yüksek dağlar, özellikle Ana Kafkas Sırası |
| kanyon benzeri vadiler | akarsuların kireç taşını kesmesi | Büyük Kafkasların kuzeydoğu yamacı |
| dar V biçimli vadiler | sert kayaçlarda derine aşındırma | Büyük ve Küçük Kafkaslar, Nahçıvan’ın yüksek dağları |
| sel yarıntıları, gobu vadileri, kırgıbayır (kurak aşınım şekilleri) | kurak iklimde geçici akışlar ve rüzgâr | Acınohur-Ceyrançöl, Abşeron-Gobustan, Nahçıvan’ın orta dağlık kesimi |
| birikinti konileri (proluviyal düzlükler) | dağ akarsularının etekte malzeme biriktirmesi | Ganıh-Eyriçay, Şirvan Ovası, Gence-Gazah ve Karabağ ovaları |
| alüvyal akarsu ovaları | akarsu çökelleri | Kür-Aras Ovası |
| abrazyon düzlükleri | deniz dalgaları | Samur-Deveçi ve Lenkeran ovaları, Kür-Aras Ovası’nın Hazar kıyısı (Güneydoğu Şirvan) |
| karst mağaraları | kireç taşı, alçı taşı ve dolomitin yeraltı sularında çözünmesi | dağlık alanlar |
| kanallar, kolektör-drenaj ağı, baraj gölleri, setler | insan etkinliği (antropojen şekiller) | ovalar |
Sel yarıntısı, gobu, kırgıbayırTanım
Sel yarıntısı (yarğan), yağmur ve kar sularının kayaçları aşındırmasıyla oluşan kuru vadidir. Gobu (qobu), yarıntının gelişiminin son aşamasında oluşan, tabanı çalı ve otla örtülü derin vadidir. Kırgıbayır (bedlend, «kötü topraklar»), killi kayaçların rüzgâr ve akan sularla aşınması sonucu oluşan, tarıma elverişsiz alandır.
Heyelan, yamaçtaki su geçiren kumlu-çakıllı katmanların, ıslanmış ve su geçirmeyen kil katmanının üzerinden yer çekimiyle aşağı kaymasıdır. Sağanaklar ve kar erimesi heyelanı başlatır; depremler ve inşaat ya da tarım çalışmaları onu hızlandırır. Heyelanlar en çok Büyük Kafkaslarda, ayrıca Bakü’de ve Abşeron’da görülür; tarlalara, evlere ve yollara zarar verir. Önlem olarak yamaçlar sağlamlaştırılır, taraçalanır, yeraltı suları drenajla uzaklaştırılır, çıplak yamaçlar ağaçlandırılır.
Sel, dağ akarsularında suyla kayaç parçalarının aniden oluşan hızlı akışıdır; kütlesinin %70–80’e kadarı taş ve çamurdur. Bileşimine göre seller çamurlu, taşlı ve taşlı-çamurlu olur. Çamurlu seller killi, kurak aşınım şekillerinin yaygın olduğu alanlara; taşlı ve taşlı-çamurlu seller ise Büyük Kafkasların güney yamacına özgüdür. Şeki, Gebele, Kah gibi dağ eteği rayonları sellerden en çok etkilenenlerdir.
Örnek 5 — yanlış eşleştirmeyi bul
Problem
Yer şekli ile alan arasındaki hangi eşleştirme yanlıştır?
A) birikinti konileri — Ganıh-Eyriçay çukuru
B) kırgıbayırlar — Acınohur-Ceyrançöl alçak dağlığı
C) abrazyon düzlüğü — Lenkeran Ovası
D) kanyon benzeri vadiler — Büyük Kafkasların kuzeydoğu yamacı
E) abrazyon düzlüğü — Gence-Gazah Ovası
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
E) Gence-Gazah Ovası Küçük Kafkasların eteğindedir ve deniz kıyısı yoktur; dalga etkisi olamaz.
Cevap: E.
Örnek 6 — kroki harita sorusu
Problem
Kroki haritada dört alan numarayla gösterilmiştir: 1 — Abşeron Yarımadası; 2 — Ganıh-Eyriçay çukuru; 3 — Karabağ Volkanik Platosu; 4 — Lenkeran Ovası. Özellikleri eşleştirin:
a. Kuvaterner lavları ve sönmüş volkanlar vardır;
b. birikinti konileri yaygındır;
c. çamur volkanları çoktur;
d. Talış Dağları ile Hazar arasında dar bir şerittir;
e. Ön Kafkas çöküntüsünde yer alır.
A) 1 – c; 2 – b; 3 – a; 4 – d
B) 1 – e; 2 – b; 3 – a; 4 – d
C) 1 – c; 2 – a; 3 – b; 4 – d
D) 1 – c; 2 – b; 3 – d; 4 – e
E) 1 – a; 2 – b; 3 – c; 4 – d
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2 — Ganıh-Eyriçay: Büyük Kafkaslardan inen akarsuların konileri (b).
3 — Karabağ Volkanik Platosu: Kuvaterner lavları (a).
4 — Lenkeran Ovası: Talış ile Hazar arasında dar şerit (d).
e özelliği hiçbir alana uymaz (fazladan seçenektir).
Cevap: A.
Unutma
- En yüksek nokta Bazardüzü (4466 m, Ana Sıra); Küçük Kafkasların en yükseği Kapıcık (3904 m, Zengezur); Talış’ınki Kömürgöy (2493 m).
- Ana Sıra Babadağ’a kadar yüksek ve parçalıdır; Şahdağ (4243 m) Yan Sıra’dadır.
- Kepez ve Gamışdağ Murovdağ’da, Büyük Kirs Karabağ Sıradağları’nda, Büyük Işıklı ve Kızılboğaz Karabağ Volkanik Platosu’ndadır.
- Kür-Aras Ovası beş ovadan oluşur: Şirvan, Karabağ, Mil, Muğan, Salyan; büyük bölümü okyanus seviyesinin altındadır.
- Dağlarda aşınım, ovalarda birikim baskındır: trog — buzul, kırgıbayır — kuraklık, birikinti konisi — dağ akarsuyu, abrazyon — Hazar dalgaları.
- Heyelanlar en çok Büyük Kafkaslarda ve Abşeron’da, taşlı seller Büyük Kafkasların güney yamacında (Şeki, Gebele, Kah) görülür.