Büyük Kafkaslar hâlâ yükseliyor; yamaçlarından ise her yıl seller ve heyelanlar milyonlarca ton kayacı aşağı taşıyor. Yani her dağ iki kuvvetin “mücadelesinin” sonucudur: biri yer şekillerini oluşturur, diğeri onları yıkar. Jeomorfoloji, yer şekillerini, kökenlerini ve gelişimlerini inceleyen bilimdir.
İç ve dış kuvvetler
| Özellik | İç kuvvetler (endojen süreçler) | Dış kuvvetler (ekzojen süreçler) |
|---|---|---|
| Enerji kaynağı | Dünya'nın iç ısısı (radyoaktif bozunma, ilk oluşum ısısı) | Güneş enerjisi ve yer çekimi |
| Süreçler | levha hareketleri, kıvrılma, kırılma, volkanizma, depremler | çözülme, aşındırma, taşıma, biriktirme; su, rüzgâr, buzul, yer çekimi |
| Rölyefe etkisi | çoğunlukla yükselti farklarını artırır | çoğunlukla rölyefi düzleştirir |
Herhangi bir noktadaki yükselti değişimi basit bir denge olarak yazılabilir: yükselme (tektonik ve izostatik) eksi aşınım, yani yüzeyin çözülme ve aşındırmayla alçalması. Yükselme aşınımdan hızlıysa dağlar büyür, yavaşsa alçalır; ikisi eşitse rölyef dinamik dengededir.
Burada
- z
- yüzeyin yükseltisi, m
- t
- zaman, yıl
- U
- yükselme hızı, mm/yıl
- E
- aşınım (erozyon) hızı, mm/yıl
Rölyefin kütle dengesi: dz/dt = 0 olduğunda yer şekilleri dinamik dengededir.
Çözülme
Çözülme, kayaçların taşınmadan yerinde parçalanması ve değişmesidir. Fiziksel (mekanik) çözülmede kayaç, kimyasal yapısı değişmeden parçalanır: çatlaklarda donan su yaklaşık %9 genleşir ve kayacı bir kama gibi yarar; gece-gündüz sıcaklık farkı yüzey katmanını soyar; büyüyen tuz kristalleri taneleri birbirinden ayırır. Kimyasal çözülmede mineraller su, CO₂ ve oksijenle tepkimeye girer: kireç taşı çözünür (karstik mağaralar ve obruklar), feldispat kile dönüşür, demirli mineraller oksitlenerek kırmızı topraklar oluşturur. Biyolojik çözülme kökleri ve mikroorganizmaları kapsar.
Burada
- CaCO₃
- kalsit, kireç taşının ana minerali (suda az çözünür)
- CO₂
- havadan ve topraktan gelen karbondioksit
- Ca(HCO₃)₂
- kalsiyum bikarbonat; çözünür ve su ile taşınır
Karbonatlaşma, karstın temel tepkimesi. Ters tepkime mağaralarda sarkıtları oluşturur.
Burada
- KAlSi₃O₈
- ortoklaz (potasyum feldispat), granitin bir minerali
- Al₂Si₂O₅(OH)₄
- kaolinit, bir kil minerali
- H₄SiO₄
- çözünmüş silisik asit
Hidroliz: granit kile ve çözünmüş maddelere dönüşür.
Çözülmenin türü iklime bağlıdır. Sıcak ve nemli iklimlerde kimyasal çözülme çok güçlüdür: tepkimeler sıcakta hızlanır ve su boldur; bu yüzden tropiklerde kalın bir ayrışma örtüsü oluşur. Soğuk ve nemli dağlarda don çözülmesi, sıcak çöllerde ise sıcaklık ve tuz çözülmesi baskındır. Soğuk ve kurak bölgelerde her iki tür de zayıftır.
Aşındırma ve taşıma: akarsu gücü
Karada yer şekillerini en çok akarsular değiştirir. Bir akarsuyun işi, potansiyel enerjisini ne hızla kaybettiğiyle, yani akarsu gücüyle ölçülür. Her saniye Q hacminde su (kütlesi ρQ) S eğimiyle aktığında yatağın her metresinde ρgQS kadar enerji açığa çıkar. Bu enerji sürtünmeye, yatağın oyulmasına ve alüvyon taşınmasına harcanır. Hjulström eğrisine göre en kolay koparılan malzeme orta boy kumdur: iri çakıl ağırdır, ince kil tanecikleri ise birbirine yapışır.
Burada
- Ω
- toplam akarsu gücü, W/m (yatağın 1 metresi için)
- ρ
- suyun yoğunluğu ≈ 1000 kg/m³
- g
- yer çekimi ivmesi ≈ 9,81 m/s²
- Q
- akım (debi), m³/s
- S
- yatak eğimi (birimsiz, ör. km'de 1 m = 0,001)
- ω
- özgül akarsu gücü, W/m² (yatak genişliğinin 1 metresi için)
- w
- yatak genişliği, m
Örnek 1: akarsu gücü
Problem
Bir dağ eteği akarsuyunun akımı 100 m³/s, eğimi km'de 1 m, yatak genişliği 40 m'dir. Ω ve ω'yı bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Ω = 1000 × 9,81 × 100 × 0,001 = 981 W/m (yatağın her metresinde ≈ 1 kW).
ω = 981 / 40 ≈ 24,5 W/m².
Birim kontrolü: kg/m³ · m/s² · m³/s = kg·m/s³ = (kg·m²/s³)/m = W/m ✓.
Akarsuların yanında yer çekimi (heyelan, kaya düşmesi, çamur akıntısı), buzullar (U biçimli vadiler, morenler), rüzgâr (barkanlar, sürükleme) ve dalgalar (falez aşınması, plajlar) da yer şekillerini oluşturur. Büyük Kafkaslar'ın güney yamacındaki seller ile Abşeron ve Gobustan'ın çamur volkanları, Azerbaycan rölyefinin tipik özellikleridir.
İzostazi ve yer şekillerinin gelişimi
Yer kabuğu, daha yoğun ve yavaşça akan manto üzerinde “yüzer”. Airy modeline göre bir dağın mantoya gömülü bir kökü vardır. Denge derinliğinde basınç her yerde aynı olmalıdır: dağın altında ρc·(h + T + r)·g, ovanın altında ise ρc·T·g + ρm·r·g'dir (T, normal kabuk kalınlığı). Eşitlersek ρc·h = (ρm − ρc)·r elde edilir.
Burada
- r
- dağ kökünün derinliği (normal kabuğun altında), km
- h
- rölyefin yüksekliği (çevredeki ovaya göre), km
- ρc
- kabuk yoğunluğu ≈ 2800 kg/m³
- ρm
- manto yoğunluğu ≈ 3300 kg/m³
Airy izostazisi: bu yoğunluklarla r ≈ 5,6 · h.
Örnek 2: dağın kökü
Problem
Bir plato çevredeki ovalardan ortalama 4 km yüksektir. Normal kabuk 35 km kalınlığındadır. İzostatik kökün derinliğini ve platonun altındaki toplam kabuk kalınlığını bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Toplam kalınlık: 4 + 35 + 22,4 ≈ 61 km.
Sismoloji de yüksek dağların altında kabuğun normalin yaklaşık iki katı kalın olduğunu doğrular.
İzostazi aşınımı da yavaşlatır: e kalınlığında kayaç aşındırıldığında kabuk hafifler ve yaklaşık e·ρc/ρm kadar yükselir. Böylece yüzey yalnızca Δz = e·(1 − ρc/ρm) ≈ 0,15·e kadar alçalır; ortalama yükseltiyi 1 km düşürmek için yaklaşık 6,6 km kayaç aşındırılmalıdır. Bu yüzden Uraller gibi yaşlı dağlar yüz milyonlarca yıl sonra bile varlığını sürdürür.
Örnek 3: bir dağ sırası ne zaman “yok olur”?
Problem
Bir dağ sistemi çevresinden ortalama 2 km yüksektir; yükselme durmuştur ve aşınım hızı sabit 0,2 mm/yıl'dır. Rölyefin tamamen düzleşmesi için gereken süreyi a) izostazi olmadan, b) izostaziyle tahmin et.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Aşındırılması gereken kalınlık: e = 2 / (1 − 2800/3300) = 2 / 0,152 ≈ 13,2 km.
t = 13.200.000 mm / 0,2 ≈ 66 milyon yıl; yaklaşık 6,6 kat daha uzun.
(Gerçekte rölyef alçaldıkça aşınım da yavaşlar; bu yüzden süre daha da uzundur.)
Yer şekillerinin gelişimine dair ilk genel kuramı W. M. Davis 1899'da ortaya attı: yükselmeden sonra rölyef “gençlik”, “olgunluk” ve “yaşlılık” evrelerinden geçerek neredeyse düz bir yüzeye, peneplene dönüşür. Sonraki araştırmacılar yamaçların paralel gerilemesini ve dinamik denge fikrini (J. Hack, 1960) önerdi: yükselme ve aşındırma eşit olduğunda yer şekillerinin biçimi uzun süre değişmez. Modern jeomorfoloji bu süreçleri kozmojenik izotoplarla ölçülen aşınım hızları ve bilgisayar modelleriyle inceler.
Unutma
- İç kuvvetler (iç ısı) rölyefi oluşturur, dış kuvvetler (Güneş ve yer çekimi) onu düzleştirir: dz/dt = U − E.
- Çözülme kayacı yerinde parçalar, aşındırma malzemeyi taşır. Kimyasal çözülme sıcak-nemli, don çözülmesi soğuk-nemli iklimde güçlüdür.
- Akarsu gücü Ω = ρgQS; özgül güç ω = Ω / w.
- Airy izostazisi: r = h·ρc/(ρm − ρc) ≈ 5,6·h; izostatik yükselme rölyefin alçalmasını yaklaşık 6,6 kat yavaşlatır.
- Davis'in aşınım döngüsü (1899) ve dinamik denge (Hack, 1960), yer şekli gelişiminin iki klasik modelidir.