Atmosfer, hava durumu ve iklim

Atmosferin bileşimini ve katmanlarını, sıcaklık ve basıncın yükseltiyle nasıl değiştiğini, hava durumu ile iklim arasındaki farkı ve iklim kuşaklarını öğren.

  • 6 ve 7. sınıflar
  • 15 dk
  • 10 soru
  • Ders 10 / 28

Bu derste öğreneceklerin

  • Atmosferin bileşimini ve ana katmanlarını saymak
  • Yükselti arttıkça sıcaklığın nasıl değiştiğini hesaplamak
  • Hava durumunu iklimden ayırmak ve iklim kuşaklarını açıklamak

Temmuzda Bakü'de sıcaklık 35 °C iken Şahdağ'ın zirvesinde kar olabilir. Ama dağın tepesi Güneş'e daha yakın; orası neden soğuk? Cevap, Dünya'nın hava örtüsü olan atmosferin nasıl ısındığında gizli.

Atmosferin bileşimi ve yapısı

Atmosfer, Dünya'nın hava örtüsüdür. Havanın yaklaşık %78'i azot, %21'i oksijendir; kalan %1'lik kısmı argon, karbondioksit (CO₂), su buharı ve diğer gazlardır. Atmosfer bizi Güneş'in zararlı ışınlarından ve göktaşlarından korur, geceleri de ısının uzaya tamamen kaçmasını engeller.

KatmanYükseltiÖzelliği
Troposferkutuplarda 8–10 km, Ekvator'da 16–18 kmHavanın büyük kısmı ve su buharı buradadır; tüm hava olayları burada yaşanır
Stratosferyaklaşık 50 km'ye kadarMorötesi ışınları tutan ozon tabakası buradadır
Mezosferyaklaşık 80 km'ye kadarGöktaşlarının çoğu burada yanar
Termosfer ve ekzosferyüzlerce kilometre yukarıyaKutup ışıkları burada oluşur; hava son derece seyrektir
Aşağıdan yukarıya atmosfer katmanları

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Sıcaklık ve basınç

Güneş ışınları havadan geçerken onu çok az ısıtır; önce yeryüzü ısınır, hava da ısıyı yerden alır. Bu yüzden troposferde yükseldikçe hava soğur: her 1 km'de yaklaşık 6 °C. Yükselti arttıkça hava basıncı da azalır. Deniz seviyesinde normal basınç 760 mm cıva sütunudur. Rüzgâr her zaman yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser.

Örnek problem

Problem

Deniz kıyısında hava sıcaklığı +24 °C'dir. 3000 m yükseklikteki bir dağ zirvesinde sıcaklık yaklaşık kaç derece olur?

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

3000 m = 3 km.
Sıcaklıktaki düşüş: 3 × 6 °C = 18 °C.
Zirvede: 24 °C − 18 °C = +6 °C.

Hava durumu ve iklim

Hava durumuTanım

Belirli bir yerde ve belirli bir zamanda troposferin durumu: sıcaklık, basınç, nem, rüzgâr, bulutluluk ve yağış.

İklimTanım

Bir bölgede uzun yıllar boyunca görülen ortalama hava koşulları.

  • Termometre sıcaklığı ölçer.
  • Barometre hava basıncını ölçer.
  • Higrometre nemi ölçer.
  • Rüzgâr gülü rüzgârın yönünü, anemometre ise hızını gösterir.
  • Yağış ölçer yağış miktarını milimetre olarak ölçer.

İklim kuşakları

İklimi her şeyden önce enlem belirler: Ekvator'a yakın yerlerde Güneş ışınları dik gelir, kutuplara doğru ise eğik gelir ve daha az ısı taşır. Denize uzaklık, yer şekilleri, okyanus akıntıları ve egemen rüzgârlar da iklimi etkiler. Yeryüzünde 7 ana ve 6 geçiş iklim kuşağı ayırt edilir.

İklim kuşağıBaşlıca özellikleri
EkvatoralYıl boyu sıcak ve nemli, neredeyse her gün yağmur yağar
SubekvatoralYağışlı yaz ve kurak kış
TropikalÇok sıcak ve kurak; Büyük Sahra gibi çöller buradadır
SubtropikalSıcak yaz ve ılık kış; Akdeniz kıyıları
IlımanDört mevsim belirgindir: sıcak yaz, soğuk kış
Subarktik ve subantarktikKısa serin yaz, uzun ve dondurucu kış
Arktik ve AntarktikYıl boyu don; buz ve kar örtüsü
Ekvator'dan kutuplara iklim kuşakları (tropikal, subtropikal, ılıman ve diğerleri her yarım kürede tekrarlanır)

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Ekvatoral iklim: ortalama sıcaklık yıl boyunca 26,5 ile 28,5 °C arasında kalır, her ay yağış düşer — yılda yaklaşık 2100 mm. Kaynak: Singapur Meteoroloji Servisi, 1991–2020 ortalamaları (yuvarlanmış).

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
Karasal iklim: yazlar ılık, kışlar ayazlı geçer (ocakta ortalama −6 °C civarı), yıllık sıcaklık farkı yaklaşık 25 °C’dir. Yılda yaklaşık 700 mm yağış düşer, en çoğu yazın. Kaynak: Rusya Hidrometeoroloji Servisi, 1991–2020 ortalamaları (yuvarlanmış).

Unutma

  • Hava yaklaşık %78 azot ve %21 oksijenden oluşur.
  • Tüm hava olayları troposferde yaşanır; ozon tabakası stratosferdedir.
  • Troposferde her 1 km'de sıcaklık yaklaşık 6 °C düşer, basınç da azalır.
  • Hava durumu troposferin o anki hâli, iklim ise uzun yılların ortalamasıdır.
  • İklimi en çok enlem belirler; 7 ana ve 6 geçiş iklim kuşağı vardır.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 10

Soru 1 / 10. Havada en çok bulunan gaz hangisidir?