Temmuzda Bakü'de sıcaklık 35 °C iken Şahdağ'ın zirvesinde kar olabilir. Ama dağın tepesi Güneş'e daha yakın; orası neden soğuk? Cevap, Dünya'nın hava örtüsü olan atmosferin nasıl ısındığında gizli.
Atmosferin bileşimi ve yapısı
Atmosfer, Dünya'nın hava örtüsüdür. Havanın yaklaşık %78'i azot, %21'i oksijendir; kalan %1'lik kısmı argon, karbondioksit (CO₂), su buharı ve diğer gazlardır. Atmosfer bizi Güneş'in zararlı ışınlarından ve göktaşlarından korur, geceleri de ısının uzaya tamamen kaçmasını engeller.
| Katman | Yükselti | Özelliği |
|---|---|---|
| Troposfer | kutuplarda 8–10 km, Ekvator'da 16–18 km | Havanın büyük kısmı ve su buharı buradadır; tüm hava olayları burada yaşanır |
| Stratosfer | yaklaşık 50 km'ye kadar | Morötesi ışınları tutan ozon tabakası buradadır |
| Mezosfer | yaklaşık 80 km'ye kadar | Göktaşlarının çoğu burada yanar |
| Termosfer ve ekzosfer | yüzlerce kilometre yukarıya | Kutup ışıkları burada oluşur; hava son derece seyrektir |
Sıcaklık ve basınç
Güneş ışınları havadan geçerken onu çok az ısıtır; önce yeryüzü ısınır, hava da ısıyı yerden alır. Bu yüzden troposferde yükseldikçe hava soğur: her 1 km'de yaklaşık 6 °C. Yükselti arttıkça hava basıncı da azalır. Deniz seviyesinde normal basınç 760 mm cıva sütunudur. Rüzgâr her zaman yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser.
Örnek problem
Problem
Deniz kıyısında hava sıcaklığı +24 °C'dir. 3000 m yükseklikteki bir dağ zirvesinde sıcaklık yaklaşık kaç derece olur?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Sıcaklıktaki düşüş: 3 × 6 °C = 18 °C.
Zirvede: 24 °C − 18 °C = +6 °C.
Hava durumu ve iklim
Hava durumuTanım
Belirli bir yerde ve belirli bir zamanda troposferin durumu: sıcaklık, basınç, nem, rüzgâr, bulutluluk ve yağış.
İklimTanım
Bir bölgede uzun yıllar boyunca görülen ortalama hava koşulları.
- Termometre sıcaklığı ölçer.
- Barometre hava basıncını ölçer.
- Higrometre nemi ölçer.
- Rüzgâr gülü rüzgârın yönünü, anemometre ise hızını gösterir.
- Yağış ölçer yağış miktarını milimetre olarak ölçer.
İklim kuşakları
İklimi her şeyden önce enlem belirler: Ekvator'a yakın yerlerde Güneş ışınları dik gelir, kutuplara doğru ise eğik gelir ve daha az ısı taşır. Denize uzaklık, yer şekilleri, okyanus akıntıları ve egemen rüzgârlar da iklimi etkiler. Yeryüzünde 7 ana ve 6 geçiş iklim kuşağı ayırt edilir.
| İklim kuşağı | Başlıca özellikleri |
|---|---|
| Ekvatoral | Yıl boyu sıcak ve nemli, neredeyse her gün yağmur yağar |
| Subekvatoral | Yağışlı yaz ve kurak kış |
| Tropikal | Çok sıcak ve kurak; Büyük Sahra gibi çöller buradadır |
| Subtropikal | Sıcak yaz ve ılık kış; Akdeniz kıyıları |
| Ilıman | Dört mevsim belirgindir: sıcak yaz, soğuk kış |
| Subarktik ve subantarktik | Kısa serin yaz, uzun ve dondurucu kış |
| Arktik ve Antarktik | Yıl boyu don; buz ve kar örtüsü |
Etkileşimli
Etkileşimli
Unutma
- Hava yaklaşık %78 azot ve %21 oksijenden oluşur.
- Tüm hava olayları troposferde yaşanır; ozon tabakası stratosferdedir.
- Troposferde her 1 km'de sıcaklık yaklaşık 6 °C düşer, basınç da azalır.
- Hava durumu troposferin o anki hâli, iklim ise uzun yılların ortalamasıdır.
- İklimi en çok enlem belirler; 7 ana ve 6 geçiş iklim kuşağı vardır.