- Yer şekillerini oluşturan iç ve dış kuvvetleri ayırt etmek
- Mutlak ve göreceli yükseltiyi hesaplamak
- Düzlükleri ve dağları yükseltiye göre sınıflandırmak
Sabah Bazardüzü Zirvesi'nde (4466 m), akşam ise deniz seviyesinin bile altındaki Hazar kıyısında yürüdüğünü düşün. Tek bir ülke içinde yükselti farkı yaklaşık 4,5 km! Yeryüzündeki bu çeşitliliğe coğrafyada yer şekilleri (rölyef) denir.
Yer şekilleri ve onları oluşturan kuvvetler
Yeryüzündeki dağ, ova, vadi ve çukur gibi tüm yükselti ve alçaklıkların bütünü.
Yer şekilleri iki grup kuvvetin ortak etkisiyle oluşur. İç kuvvetler (levha hareketleri, volkanizma ve depremler) dağları yükseltir ve çukur alanlar oluşturur. Dış kuvvetler (ayrışma, akarsular, rüzgâr, buzullar ve dalgalar) ise yükseltileri aşındırır, parçaları taşır ve alçak yerlerde biriktirir. Kısacası iç kuvvetler yer şekillerini “inşa eder”, dış kuvvetler ise onları “düzleştirir”.
- Akarsular vadiler ve kanyonlar açar, ağız kısımlarında delta oluşturur.
- Rüzgâr çöllerde kumul adı verilen kum tepeleri oluşturur.
- Buzullar dağlarda derin çanaklar oyar ve büyük miktarda kaya parçası taşır.
- Sıcaklık değişimleri ve su kayaçları çatlatıp parçalar; buna ayrışma denir.
Mutlak ve göreceli yükselti
Mutlak yükselti, bir noktanın deniz seviyesinden ne kadar yukarıda (ya da aşağıda) olduğunu gösterir. Göreceli yükselti ise bir noktanın başka bir noktadan ne kadar yüksek olduğudur. Haritalarda verilen yükseltilerin hepsi mutlak yükseltidir.
Leyla'nın yaşadığı dağ köyü deniz seviyesinden 1200 m yüksektedir. Yakındaki bir zirvenin mutlak yükseltisi 3700 m'dir. Zirvenin köye göre yükseltisi ne kadardır?
Çözümü gösterÇözümü gizle
3700 m − 1200 m = 2500 m.
Yani Leyla'nın zirveye ulaşmak için 2,5 km tırmanması gerekir.
Düzlükler ve dağlar
| Yer şekli | Mutlak yükselti | Örnek |
|---|---|---|
| Çöküntü alanı | deniz seviyesinin altında | Lut Gölü kıyısı (400 m'den fazla aşağıda) |
| Alçak ova | 0–200 m | Amazon Ovası, Kura-Aras Ovası |
| Tepelik düzlük | 200–500 m | Orta Rusya Yükseltisi |
| Plato | 500 m'den yüksek | Orta Sibirya Platosu |
| Alçak dağlar | 1000 m'ye kadar | genellikle yaşlı, çok aşınmış dağlar |
| Orta yükseklikte dağlar | 1000–2000 m | Ural Dağları |
| Yüksek dağlar | 2000 m'den yüksek | Kafkaslar, Himalayalar |
Dağın en yüksek noktasına zirve, eğimli kısımlarına yamaç, ovaya geçtiği yere dağ eteği denir. Dünyanın en yüksek zirvesi Himalayalar'daki Everest'tir (Chomolungma), yaklaşık 8849 m. Kıtalardaki en büyük alçak ova ise Güney Amerika'daki Amazon Ovası'dır.
Okyanus tabanının şekilleri
- Kıta sahanlığı — kıtanın su altında kalan sığ uzantısı, genellikle 200 m derinliğe kadar.
- Kıta yamacı — sahanlıktan okyanus tabanına doğru dik iniş.
- Okyanus tabanı — 3–6 km derinlikteki geniş düzlükler ve okyanus ortası sırtları.
- Okyanus çukurları (hendekler) — en derin yerler. Büyük Okyanus'taki Mariana Çukuru yaklaşık 11.000 m derinliktedir.
Önemli noktalar
- Yer şekilleri iç kuvvetler (levha hareketleri, volkanizma) ve dış kuvvetler (su, rüzgâr, buzul, ayrışma) tarafından oluşturulur.
- Mutlak yükselti deniz seviyesinden, göreceli yükselti başka bir noktadan ölçülür.
- Düzlükler: alçak ovalar (0–200 m), tepelik düzlükler (200–500 m), platolar (500 m'den yüksek).
- Yüksek dağlar 2000 m'nin üzerindedir; en yüksek zirve Everest'tir (yaklaşık 8849 m).
- Okyanus tabanında kıta sahanlığı, kıta yamacı, okyanus tabanı ve derin çukurlar bulunur.
Kendini test et
10 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.