Azərbaycan dili
Əlifba, qrammatika və düzgün yazı qaydaları
Bu kurs Azərbaycan dilinin səs sistemini, qrammatikasını və yazı qaydalarını məktəb proqramı (5–11-ci siniflər) əsasında addım-addım izah edir. Əlifba və ahəng qanunundan başlayıb isim, sifət, say, əvəzlik və feilin formalarını, cümlə üzvlərini, orfoqrafiya və durğu işarələrini öyrənəcəksən, universitet modulunda isə dilin tarixi, leksikologiya və akademik yazı ilə tanış olacaqsan. Hər dərsdə şəkilçi cədvəlləri, səsləndirilən söz kartları və tez-tez edilən səhvlər barədə xəbərdarlıqlar var.
Kursun məzmunu
Səslər, hərflər və söz
BaşlanğıcƏlifba, sait və samitlər, ahəng qanunu, sözün tərkibi və nitq hissələri.
- 1Azərbaycan əlifbası və səslərƏlifbanın 32 hərfini, 9 saiti və 23 samiti öyrən, qalın və incə, cingiltili və kar səsləri bir-birindən ayırmağı bacar.5-ci sinif14 dəq
- 2Ahəng qanunuŞəkilçilərin niyə -lar və ya -lər, -lıq və ya -lük olduğunu öyrən: ahəng qanunu ilə istənilən şəkilçini düzgün seç.5–6-cı sinif14 dəq
- 3Sözün tərkibi və nitq hissələriSözü kök və şəkilçilərə ayırmağı, lüğəvi və qrammatik şəkilçiləri fərqləndirməyi və nitq hissələrini suallarına görə tanımağı öyrən.5–6-cı sinif15 dəq
İsim, sifət, say və əvəzlik
Ortaİsmin kəmiyyəti, mənsubiyyəti və halları; sifətin dərəcələri, sayın növləri və əvəzliklər.
- 4İsim: kəmiyyət və mənsubiyyətİsmin cəm formasını düzəltməyi və mənsubiyyət şəkilçiləri ilə əşyanın kimə aid olduğunu bildirməyi öyrən: kitabım, kitabın, kitabı.5–6-cı sinif15 dəq
- 5İsmin hallarıAltı halı, onların suallarını və şəkilçilərini öyrən, bitişdirici samitləri və mənsubiyyətdən sonrakı -n- samitini düzgün işlət.5–6-cı sinif17 dəq
- 6Sifət, say və əvəzlikSifətin dərəcələrini, sayın növlərini və sıra saylarının yazılışını, əvəzliklərin növlərini və şəxs əvəzliklərinin hallanmasını öyrən.6–7-ci sinif17 dəq
Feil
OrtaMəsdər, təsdiq və inkar, şəxs şəkilçiləri, feilin şəkilləri və zamanları.
- 7Feil: məsdər, inkar, şəxs və şəkilFeilin məsdər formasını və kökünü tapmağı, inkar şəkilçisini, şəxs sonluqlarını və feilin altı şəklini öyrən.6–7-ci sinif16 dəq
- 8Feilin zamanlarıİndiki zamanı, şühudi və nəqli keçmişi, qəti və qeyri-qəti gələcəyi öyrən: onların şəkilçilərini, şəxslərə görə dəyişməsini və mənalarını.6–7-ci sinif18 dəq
Fonetika və morfologiya dərindən
OrtaHeca, vurğu, səs hadisələri və orfoepiya, sözdüzəldici şəkilçilər və ahəngin incəlikləri, zərf və köməkçi nitq hissələri.
- 9Fonetika və orfoepiya: heca, vurğu, səs hadisələriSözü hecalara bölməyi və sətirdən-sətrə keçirməyi, vurğunun yerini, səs düşümü, səs artımı və səs əvəzlənməsini, yazılışı ilə tələffüzü fərqlənən sözləri öyrən.5–10-cu sinif18 dəq
- 10Söz yaradıcılığı: sözdüzəldici şəkilçilər və ahəngAhəng qanununu dərindən öyrən — sait və samit uyğunluğu, tək variantlı şəkilçilər — və isim, sifət, feil, zərf düzəldən şəkilçilərin cədvəlləri ilə yeni sözlər yarat.6–7-ci sinif20 dəq
- 11Zərf, qoşma, bağlayıcı, ədat və nidaZərfin növlərini, qoşmaların tələb etdiyi halları, bağlayıcı, ədat, modal söz və nidaları öyrən, eyni sözün fərqli nitq hissəsi ola bildiyi DİM tipli halları ayırd et.7-ci sinif22 dəq
Feil dərindən
OrtaFeilin növləri, təsirliliyi və şəkillərinin tam təsrifi; feli sifət, feli bağlama və məsdər.
- 12Feilin növləri, təsirliliyi və şəkilləriTəsirli və təsirsiz feilləri, feilin beş növünü (məlum, məchul, qayıdış, qarşılıq, icbar) və şəkillərin tam təsrifini, hekayə formalarını (gələydim, gəlsəydim) öyrən.7-ci sinif20 dəq
- 13Feli sifət, feli bağlama və məsdərFeilin təsriflənməyən formalarını — feli sifət, feli bağlama və məsdəri — şəkilçi cədvəlləri ilə öyrən, onları bir-birindən fərqləndir və yazılış səhvlərindən qaç.7–8-ci sinif22 dəq
Cümlə və yazı qaydaları
İrəliCümlə üzvləri və cümlə növləri, orfoqrafiya və durğu işarələri, tipik yazı səhvləri.
- 14Cümlə üzvləri və cümlənin növləriMübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin və zərfliyi suallarına görə tapmağı, söz sırasını və cümlələrin məqsədə və quruluşa görə növlərini öyrən.8–9-cu sinif17 dəq
- 15Orfoqrafiya və durğu işarələriƏn çox səhv edilən yazı qaydalarını öyrən: -dır şəkilçisi, də/da və ki, mürəkkəb sözlər, böyük hərflər, vergül və digər durğu işarələri.9–11-ci sinif18 dəq
Sintaksis, orfoqrafiya və inşa
İrəliSadə və mürəkkəb cümlə, durğu işarələri, orfoqrafiyanın çətin halları, mətnin növləri və inşa yazısı.
- 16Sadə və mürəkkəb cümlə: durğu işarələriTəktərkibli cümlələri, həmcins üzvləri, tabesiz və tabeli mürəkkəb cümlələri, budaq cümlənin növlərini və vasitəsiz nitqi öyrən — vergül, iki nöqtə, tire və nöqtəli vergülü yerində qoy.8–9-cu sinif22 dəq
- 17Orfoqrafiya: çətin hallar və test tapşırıqlarıMürəkkəb sözlərin bitişik, defislə və ayrı yazılışını, böyük hərfin incə məqamlarını, ərəb və Avropa mənşəli alınmaları, rəqəm, say və əvəzliklərin yazılışını DİM tipli tapşırıqlarla möhkəmləndir.9–11-ci sinif22 dəq
- 18Dil və nitq mədəniyyəti: ədəbi dilin normalarıDilin ictimai hadisə olması, yazının tipləri və ədəbi dilin fonetik, leksik, qrammatik normaları: tipik pozuntular, poetik icazə ilə səhvin fərqi, DİM-in «klaster» və «yalnız qüsurlu məqamları düzəldin» tapşırıqları.10–11-ci sinif22 dəq
- 19Mətn, mətnin növləri və inşa yazısıMətnin əlamətlərini və rabitə növlərini, təsvir, nəql və mühakimə mətnlərini tanımağı, inşanı plan əsasında addım-addım yazmağı və tipik səhvlərdən qaçmağı öyrən.9–11-ci sinif24 dəq
İmtahanda mətnlə iş
İrəliBuraxılış və qəbul imtahanlarında mətn əsasında qapalı və yazılı tapşırıqlar: tapşırıq növləri, cavabın mətndən tapılması, yazılı cavabların qiymətləndirilməsi.
- 20Mətnlə iş: DİM-in qapalı mətn tapşırıqları11-ci və 9-cu sinif buraxılış imtahanlarında mətnə aid 10 qapalı tapşırıq növü: hər birinin həll yolu, «sübut qaydası» və orijinal mətn üzərində addım-addım həll edilmiş nümunələr.9–11-ci sinif25 dəq
- 21Mətn üzrə yazılı tapşırıqlar: növləri və qiymətləndirmə meyarlarıDİM imtahanlarında mətnə aid 11 yazılı tapşırıq növü nümunə cavablarla; yazılı cavabın 0, ⅓, ½, ⅔ və 1 balla necə qiymətləndirildiyi, balın düsturda niyə 2-yə vurulduğu və balın harada itirildiyi.9–11-ci sinif25 dəq
Dilçilik: tarix, leksika, üslub
UniversitetAzərbaycan dilinin türk dilləri arasında yeri və tarixi, leksikologiya və söz yaradıcılığı, funksional üslublar və akademik yazı.
- 22Azərbaycan dili türk dilləri ailəsində: tarix və əlifbalarAzərbaycan dilinin oğuz qrupundakı yerini, qohum dillərlə səs uyğunluqlarını, ədəbi dilin inkişaf mərhələlərini və ərəb, latın, kiril və yenidən latın əlifbalarının tarixini öyrən.24 dəq
- 23Leksikologiya və söz yaradıcılığıSözün mənası, omonim, sinonim, antonim və paronimlər; lüğət tərkibinin mənşəyi və alınmalar; terminlər, neologizmlər və köhnəlmiş sözlər; yeni söz yaratmağın əsas üsulları.25 dəq
- 24Üslubiyyat və akademik yazıBeş funksional üslubu fərqləndirməyi, ərizə və rəsmi məktub yazmağı, danışıq mətnini elmi üsluba çevirməyi və esseni məntiqli qurmağı öyrən.25 dəq
Tarixi fonetika və peşəkar dil
UniversitetQədim türkcədən Azərbaycan dilinə səs qanunları, terminologiya və lüğətçilik, rəsmi sənəd və elmi mətn yazısı.
- 25Tarixi fonetika: qədim türkcədən Azərbaycan dilinəMüqayisəli-tarixi metodla qədim türk sözlərinin oğuz dillərinə və müasir Azərbaycan dilinə gedən yolunu izlə: t- > d-, b- > v-/m-, -d- > -y-, -γ düşümü və digər səs qanunları.25 dəq
- 26Terminologiya və peşəkar yazı: elmi və rəsmi mətnTermin və terminologiyanı, terminyaratma üsullarını və lüğət növlərini, rəsmi sənədlərin quruluşunu, annotasiya və istinad qaydalarını öyrən, kalka və alınma səhvlərindən qaç.25 dəq