- Zərfi növlərinə görə tanımaq və sifətdən fərqləndirmək
- Qoşmaların hansı halı tələb etdiyini bilmək
- Bağlayıcı, ədat və modal sözləri fərqləndirmək və durğu işarələrini düzgün qoymaq
Dünən dostumla parka getdik, amma yağışa görə tez qayıtdıq. Ah, hətta dondurma yeməyə vaxtımız olmadı! Bu iki cümlədə isim və feillərdən başqa bir çox kiçik söz işləyir: dünən, tez — zərf, ilə (dostumla), görə — qoşma, amma — bağlayıcı, hətta — ədat, ah — nida. Onlar olmasa, cümlə «sökülər». İmtahanlarda isə ən çətin suallar məhz bu sözlərlə bağlıdır: eyni söz bir cümlədə zərf, digərində qoşma ola bilər.
Zərf
Zərf hərəkətin əlamətini — necə, nə vaxt, harada, nə qədər və nə üçün baş verdiyini bildirir. O, adətən feilə aid olur, hallanmır və cəm şəkilçisi qəbul etmir. Cümlədə çox vaxt zərflik olur. Quruluşca zərflər sadə (tez, indi), düzəltmə (ucadan, dostcasına) və mürəkkəb olur (yavaş-yavaş, birdən-birə, get-gedə, üzbəüz).
| Zərfin növü | Sualı | Nümunələr |
|---|---|---|
| Tərzi-hərəkət | necə? nə cür? | yavaş, tez, birdən, ucadan, piyada, dostcasına |
| Zaman | nə vaxt? nə zamandan? | indi, dünən, sabah, həmişə, hələ, bayaq |
| Yer | harada? haraya? haradan? | yuxarı, aşağı, irəli, geri, içəri |
| Kəmiyyət | nə qədər? | az, çox, xeyli, bir az, olduqca |
| Səbəb-məqsəd | niyə? nə üçün? | qəsdən, bilərəkdən, acığa |
Qoşma
Qoşma isimdən, əvəzlikdən və ya feili formadan sonra gələrək onu cümlədəki başqa sözlə bağlayır: dost üçün, dərsdən sonra, səhərə qədər. Qoşmanın müstəqil mənası yoxdur, ayrıca suala cavab vermir və özündən əvvəlki sözlə birlikdə bir cümlə üzvü olur. Hər qoşma özündən əvvəlki sözün müəyyən halda olmasını tələb edir — bu, onun ən mühüm əlamətidir.
| Tələb etdiyi hal | Qoşmalar | Nümunələr |
|---|---|---|
| Adlıq (şəxs əvəzliklərində yiyəlik) | ilə (-la²), üçün, kimi, haqqında, barədə | qələm ilə (qələmlə), vətən üçün, aslan kimi, kitab haqqında; mənim üçün, onun kimi, bizimlə |
| Yönlük | qədər, dək, doğru, tərəf, görə, qarşı, baxmayaraq, nisbətən | axşama qədər, səhərə dək, dənizə doğru, evə tərəf, yağışa görə, küləyə qarşı, çətinliyə baxmayaraq |
| Çıxışlıq | sonra, əvvəl, qabaq, bəri, başqa, əlavə, ötrü, savayı | dərsdən sonra, yeməkdən əvvəl, səhərdən bəri, səndən başqa, bundan əlavə, səndən ötrü |
Bağlayıcı
Bağlayıcılar həmcins üzvləri və ya mürəkkəb cümlənin hissələrini bağlayır. Tabesizlik bağlayıcıları bərabərhüquqlu hissələri, tabelilik bağlayıcıları isə budaq cümləni baş cümləyə bağlayır. Durğu işarəsi bağlayıcıdan asılıdır: və-dən əvvəl vergül qoyulmur, amma, lakin, çünki-dən əvvəl qoyulur, ki-dən isə sonra qoyulur.
| Növ | Bağlayıcılar | Nümunə |
|---|---|---|
| Birləşdirmə | və, ilə, həm... həm də, həmçinin | Aysel və Leyla gəldi. Həm oxuyur, həm də işləyir. |
| Qarşılaşdırma | amma, ancaq, lakin, fəqət, isə | Gəlmək istədim, amma vaxtım olmadı. Mən gəldim, o isə gəlmədi. |
| Bölüşdürmə | ya... ya da, yaxud, və ya, gah... gah | Ya bu gün, ya da sabah zəng edərəm. Hava gah isti olur, gah soyuq. |
| İnkarlıq | nə... nə də | Nə məktub yazdı, nə də zəng etdi. |
| Tabelilik | ki, çünki, əgər, madam ki, baxmayaraq ki, hərçənd, sanki, guya | Dərsə gecikdim, çünki avtobus gəlmədi. Əgər vaxtın olsa, bizə gəl. |
Ədat, modal sözlər və nida
Ədat sözə və ya cümləyə əlavə məna çaları verir: qüvvətləndirir, məhdudlaşdırır, sual, təsdiq, inkar və ya arzu bildirir. Ədat cümlə üzvü olmur. Modal sözlər danışanın dediyinə münasibətini bildirir və cümlədə ara söz kimi vergüllə ayrılır: Əlbəttə, gələcəyəm. Sən, deyəsən, yorulmusan. Nidalar hiss-həyəcanı (ah, oh, vay, of, bəh-bəh, ura) və ya çağırışı (ey, ay, hey) bildirir və vergül və ya nida işarəsi ilə ayrılır: Ah, nə gözəl gündür! Ura! Xitabdan əvvəl gələn ey, ay isə ondan vergüllə ayrılmır: Ey dostlar! Ay Leyla, bəri gəl!
| Ədatın növü | Ədatlar | Nümunə |
|---|---|---|
| Qüvvətləndirici | axı, hətta, belə, lap | Axı mən sənə demişdim. Uşaqlar belə bunu bilir. |
| Məhdudlaşdırıcı | ancaq, yalnız, təkcə | Bu sirri yalnız Aysel bilir. |
| Sual | -mı⁴, məgər, bəyəm | Bu doğrudurmu? Məgər sən bilmirdin? |
| Təsdiq və inkar | bəli, hə, xeyr, yox, deyil | — Gələcəksən? — Bəli. Bu, mənim kitabım deyil. |
| Arzu və əmr | kaş, kaşki, qoy | Kaş yay tez gələ! Qoy uşaqlar oynasın. |
| Dəqiqləşdirici | məhz, elə, düz | Mən məhz bunu deyirdim. Elə indi gəl. |
1) Dərsdən sonra kitabxanaya getdik.
2) Sonra evə qayıtdıq.
3) Bu sirri ancaq Aysel bilir.
4) Hamı gəldi, ancaq Aysel gəlmədi.
5) Murad ilə Elvin yarışda qalib gəldi.
6) Məktubu qələm ilə yazdım.
Həllini göstərHəllini gizlət
2) zərf — təkbaşınadır, nə vaxt? sualına cavab verir.
3) ədat — yalnız mənasındadır.
4) bağlayıcı — amma ilə əvəz olunur, iki hissəni qarşılaşdırır.
5) bağlayıcı — Murad və Elvin demək olar.
6) qoşma — nə ilə? sualına cavab verən sözün tərkibindədir.
- 1.Bu hədiyyəni almışam. (sən + üçün)
- 2.Dərs saat ikiyə davam etdi. (sərhəd bildirən qoşma)
- 3.Yağışa biz gəzintiyə çıxdıq. (güzəşt bildirən qoşma)
- 4.Mən səni gözlədim, sən gəlmədin. (qarşılaşdırma bağlayıcısı)
- 5.Dərsə gecikdim, avtobus gəlmədi. (səbəb bağlayıcısı)
- 6. mən sənə bu barədə demişdim! (qüvvətləndirici ədat)
- 7., nə gözəl mənzərədir! (heyranlıq bildirən nida)
- 8.Qatar stansiyaya yaxınlaşırdı. (yavaş sözünün təkrarı)
Əsas fikirlər
- Zərf hərəkətin əlamətini bildirir: tərzi-hərəkət, zaman, yer, kəmiyyət, səbəb-məqsəd.
- İsmə aid əlamət sözü sifət, feilə aid olan zərfdir: yaxşı insan — yaxşı danışır.
- Qoşmalar hal tələb edir: adlıq (üçün, kimi, ilə), yönlük (qədər, görə, doğru), çıxışlıq (sonra, bəri, başqa).
- Bağlayıcılar tabesizlik (və, amma, ya... ya da, nə... nə də) və tabelilik (ki, çünki, əgər) bağlayıcılarıdır.
- Ədat məna çaları verir və cümlə üzvü olmur; modal sözlər vergüllə ayrılır; nidadan sonra vergül və ya nida işarəsi qoyulur.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.