İsim: kəmiyyət və mənsubiyyət

İsmin cəm formasını düzəltməyi və mənsubiyyət şəkilçiləri ilə əşyanın kimə aid olduğunu bildirməyi öyrən: kitabım, kitabın, kitabı.

  • 5 və 6-cı siniflər
  • 15 dəq
  • 10 sual
  • 26 dərsdən 4-cüsü

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • İsmin suallarını bilmək, ümumi və xüsusi isimləri fərqləndirmək
  • Cəm şəkilçisini düzgün seçmək və saydan sonra təki işlətmək
  • Bütün şəxslərdə mənsubiyyət şəkilçilərini düzgün artırmaq
  • q → ğ və k → y dəyişməsini nəzərə almaq

Aysel dostuna yazır: Mənim kitabım, sənin dəftərin, onun çantası stolun üstündədir. İngilis dilində bunu my, your, his sözləri bildirir, Azərbaycan dilində isə əsas işi ismin sonundakı şəkilçi görür: kitab-ım, dəftər-in, çanta-sı. Bu dərsdə isimlərin cəm formasını və mənsubiyyət şəkilçilərini öyrənəcəksən.

İsim nədir?

İsim əşyanı bildirir və kim? nə? hara? suallarına cavab verir: kim? — insanlar üçün (müəllim, Elvin), nə? — əşyalar, heyvanlar və anlayışlar üçün (kitab, pişik, sevinc), hara? — yer adları üçün (Bakı, kənd). İsimlər ümumi (şəhər, dəniz) və xüsusi (Gəncə, Xəzər) olur; xüsusi isimlər böyük hərflə yazılır.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Tək və cəm

İsmin kəmiyyəti tək və cəm olur. Cəm -lar, -lər şəkilçisi ilə düzəlir və ahəng qanununa tabedir. Bu şəkilçi həmişə eyni qalır, sözün özü dəyişmir.

TəkCəmİzah
kitabkitablarson sait a → -lar
qızqızlarson sait ı → -lar
almaalmalarson sait a → -lar
evevlərson sait e → -lər
gözgözlərson sait ö → -lər
nənənənələrson sait ə → -lər

Mənsubiyyət şəkilçiləri

Mənsubiyyət şəkilçiləri əşyanın hansı şəxsə aid olduğunu göstərir. Onlar çox vaxt yiyəlik haldakı şəxs əvəzliyi ilə birlikdə işlənir: mənim evim, bizim məktəbimiz. Əvəzlik buraxıla bilər, şəkilçi isə qalır: Evim yaxındır. Samitlə bitən sözlərə saitlə başlayan, saitlə bitən sözlərə isə qısa variant artırılır.

ŞəxsSamitdən sonra: kitab, evSaitdən sonra: ata, nənəŞəkilçi
I şəxs tək — mənimkitabım, evimatam, nənəm-ım⁴ / -m
II şəxs tək — səninkitabın, evinatan, nənən-ın⁴ / -n
III şəxs tək — onunkitabı, eviatası, nənəsi-ı⁴ / -sı⁴
I şəxs cəm — bizimkitabımız, evimizatamız, nənəmiz-ımız⁴ / -mız⁴
II şəxs cəm — sizinkitabınız, evinizatanız, nənəniz-ınız⁴ / -nız⁴
III şəxs cəm — onlarınkitabı, eviatası, nənəsi-ı⁴ / -sı⁴
Dörd variant ahəngə görə seçilir: qolum, gözüm, quzusu, ütüsü. III şəxs cəmdə kitabları, evləri forması da işlənir.

Nümunə: mənsubiyyət şəkilçisini artır

Məsələ

Mötərizədəki əvəzliyə uyğun şəkilçi artır: (mənim) dəftər, (onun) bacı, (bizim) məktəb, (sənin) ürək.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

dəftər samitlə bitir, son sait ə → dəftərim
bacı saitlə bitir → III şəxsdə -sı: bacısı
məktəb samitlə bitir, son sait ə → məktəbimiz
ürək çoxhecalıdır, k → y: ürəyin
Cəm və mənsubiyyət: sözü düzgün formada yaz
  1. 1.Həyətdə (qız, cəm) oynayır.
  2. 2.Masanın üstündə beş (kitab) var.
  3. 3.Mənim (dəftər) çantadadır.
  4. 4.Onun (bacı) həkimdir.
  5. 5.Bizim (məktəb) çox böyükdür.
  6. 6.Onun (uşaq) məktəbə gedir.
  7. 7.Sizin (çörək) təzədir.
  8. 8.Sənin (su) soyudu.
1 / 9

Yadda saxla

  • İsim kim? nə? hara? suallarına cavab verir; heyvanlar üçün nə? sualı verilir.
  • Cəm -lar/-lər ilə düzəlir; saydan sonra isim təkdə qalır: beş kitab.
  • Mənsubiyyət: -ım⁴, -ın⁴, -ı⁴, -ımız⁴, -ınız⁴; saitdən sonra -m, -n, -sı⁴, -mız⁴, -nız⁴.
  • Əvəzlik olsa da şəkilçi lazımdır: mənim kitabım, bizim evimiz.
  • Çoxhecalı sözlərdə saitdən əvvəl q → ğ, k → y: uşağım, çörəyim.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Hansı birləşmə düzgündür?