Aysel dostuna yazır: Mənim kitabım, sənin dəftərin, onun çantası stolun üstündədir. İngilis dilində bunu my, your, his sözləri bildirir, Azərbaycan dilində isə əsas işi ismin sonundakı şəkilçi görür: kitab-ım, dəftər-in, çanta-sı. Bu dərsdə isimlərin cəm formasını və mənsubiyyət şəkilçilərini öyrənəcəksən.
İsim nədir?
İsim əşyanı bildirir və kim? nə? hara? suallarına cavab verir: kim? — insanlar üçün (müəllim, Elvin), nə? — əşyalar, heyvanlar və anlayışlar üçün (kitab, pişik, sevinc), hara? — yer adları üçün (Bakı, kənd). İsimlər ümumi (şəhər, dəniz) və xüsusi (Gəncə, Xəzər) olur; xüsusi isimlər böyük hərflə yazılır.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Tək və cəm
İsmin kəmiyyəti tək və cəm olur. Cəm -lar, -lər şəkilçisi ilə düzəlir və ahəng qanununa tabedir. Bu şəkilçi həmişə eyni qalır, sözün özü dəyişmir.
| Tək | Cəm | İzah |
|---|---|---|
| kitab | kitablar | son sait a → -lar |
| qız | qızlar | son sait ı → -lar |
| alma | almalar | son sait a → -lar |
| ev | evlər | son sait e → -lər |
| göz | gözlər | son sait ö → -lər |
| nənə | nənələr | son sait ə → -lər |
Mənsubiyyət şəkilçiləri
Mənsubiyyət şəkilçiləri əşyanın hansı şəxsə aid olduğunu göstərir. Onlar çox vaxt yiyəlik haldakı şəxs əvəzliyi ilə birlikdə işlənir: mənim evim, bizim məktəbimiz. Əvəzlik buraxıla bilər, şəkilçi isə qalır: Evim yaxındır. Samitlə bitən sözlərə saitlə başlayan, saitlə bitən sözlərə isə qısa variant artırılır.
| Şəxs | Samitdən sonra: kitab, ev | Saitdən sonra: ata, nənə | Şəkilçi |
|---|---|---|---|
| I şəxs tək — mənim | kitabım, evim | atam, nənəm | -ım⁴ / -m |
| II şəxs tək — sənin | kitabın, evin | atan, nənən | -ın⁴ / -n |
| III şəxs tək — onun | kitabı, evi | atası, nənəsi | -ı⁴ / -sı⁴ |
| I şəxs cəm — bizim | kitabımız, evimiz | atamız, nənəmiz | -ımız⁴ / -mız⁴ |
| II şəxs cəm — sizin | kitabınız, eviniz | atanız, nənəniz | -ınız⁴ / -nız⁴ |
| III şəxs cəm — onların | kitabı, evi | atası, nənəsi | -ı⁴ / -sı⁴ |
Nümunə: mənsubiyyət şəkilçisini artır
Məsələ
Mötərizədəki əvəzliyə uyğun şəkilçi artır: (mənim) dəftər, (onun) bacı, (bizim) məktəb, (sənin) ürək.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
bacı saitlə bitir → III şəxsdə -sı: bacısı
məktəb samitlə bitir, son sait ə → məktəbimiz
ürək çoxhecalıdır, k → y: ürəyin
- 1.Həyətdə (qız, cəm) oynayır.
- 2.Masanın üstündə beş (kitab) var.
- 3.Mənim (dəftər) çantadadır.
- 4.Onun (bacı) həkimdir.
- 5.Bizim (məktəb) çox böyükdür.
- 6.Onun (uşaq) məktəbə gedir.
- 7.Sizin (çörək) təzədir.
- 8.Sənin (su) soyudu.
Yadda saxla
- İsim kim? nə? hara? suallarına cavab verir; heyvanlar üçün nə? sualı verilir.
- Cəm -lar/-lər ilə düzəlir; saydan sonra isim təkdə qalır: beş kitab.
- Mənsubiyyət: -ım⁴, -ın⁴, -ı⁴, -ımız⁴, -ınız⁴; saitdən sonra -m, -n, -sı⁴, -mız⁴, -nız⁴.
- Əvəzlik olsa da şəkilçi lazımdır: mənim kitabım, bizim evimiz.
- Çoxhecalı sözlərdə saitdən əvvəl q → ğ, k → y: uşağım, çörəyim.