Azərbaycan əlifbası və səslər

Əlifbanın 32 hərfini, 9 saiti və 23 samiti öyrən, qalın və incə, cingiltili və kar səsləri bir-birindən ayırmağı bacar.

  • 5-ci sinif
  • 14 dəq
  • 10 sual
  • 26 dərsdən 1-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Əlifbanın 32 hərfini sırası ilə söyləmək
  • Saitləri qalın–incə və dodaqlanan–dodaqlanmayan qruplarına ayırmaq
  • Cingiltili və kar samitləri tanımaq, sözün sonundakı samiti düzgün yazmaq
  • q və k, x və h, ə və e hərflərini qarışdırmamaq

Xəzər, çiçək, ağac, üzüm — bu sözləri yazmaq üçün ingilis və rus əlifbalarında olmayan hərflər lazımdır. Azərbaycan əlifbasında demək olar ki, hər səsin öz hərfi var, amma bəzi sözlər eşidildiyi kimi yazılmır. Bu dərsdə dilimizin səsləri və hərfləri ilə tanış olacaqsan — bütün qrammatika bu təməl üzərində qurulur.

32 hərf

Müasir Azərbaycan əlifbası latın qrafikası əsasındadır və 32 hərfdən ibarətdir: 9 sait və 23 samit hərfi. Dilimiz əsrlər boyu ərəb əlifbası ilə yazılıb; 1920-ci illərdə latın, 1930-cu illərin sonunda isə kiril əlifbasına keçilib. 1991-ci ildə latın qrafikalı əlifba bərpa olunub.

HərfNümunə söz
A aana
B bbal
C ccücə
Ç ççay
D ddağ
E eev
Ə əəl
F ffil
G ggül
Ğ ğağac
H hhava
X xxalça
I ıılıq
İ iilan
J jjurnal
K kkənd
Q qqar
L llimon
M mməktəb
N nnar
O ood
Ö öördək
P ppişik
R rrəng
S ssu
Ş şşəhər
T ttop
U uuşaq
Ü üüzüm
V vvətən
Y yyol
Z zzəng
Azərbaycan əlifbası sırası ilə. Heç bir söz ğ ilə başlamır, ona görə də nümunədə ğ sözün ortasındadır.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Saitlər

Dilimizdə 9 sait var: a, ı, o, u, e, ə, i, ö, ü. Saitlər dilin vəziyyətinə görə qalın və incə, dodaqların iştirakına görə dodaqlanan və dodaqlanmayan olur. Ağzın açılma dərəcəsinə görə isə açıq (a, o, e, ə, ö) və qapalı (ı, u, i, ü) saitlər ayrılır. Bu bölgünü yaxşı öyrən: növbəti dərsdə görəcəksən ki, şəkilçilər məhz buna görə seçilir.

SaitlərDodaqlanmayanDodaqlanan
Qalına, ıo, u
İncəe, ə, iö, ü
Qalın saitlər: a, ı, o, u. İncə saitlər: e, ə, i, ö, ü. Dodaqlanan saitlər: o, u, ö, ü.

Samitlər

Dilimizdə 23 samit var. Səs tellərinin iştirakına görə onlar cingiltili (səslə deyilən) və kar (yalnız küylə deyilən) olur. Samitlərin çoxu cüt təşkil edir: dil və dodaqlar eyni vəziyyətdə olur, fərq yalnız səsin iştirakındadır. Ovcunu boğazına qoy və əvvəl [z], sonra [s] de: birincidə titrəyiş hiss edəcəksən.

CingiltiliKar
bp
cç
dt
gk
ğx
jş
vf
zs
digərləri: q, l, m, n, r, ydigəri: h
Cəmi 14 cingiltili və 9 kar samit var.

Qarışdırılan hərflər

q adətən qalın, g isə incə saitlərlə işlənir: qara, qız, qol – gəl, göz, gül. x boğazda sürtünmə ilə deyilən səsdir (xalq, Xəzər), h isə yüngül nəfəs səsidir (hava, həkim). ə ilə e də fərqli səslərdir. Hərfi səhv seçmək sözün mənasını tamamilə dəyişə bilər:

Söz cütüMənaları
qar – karqar (qış yağıntısı) – kar (eşitməyən)
qol – kolqol (bədən üzvü) – kol (kiçik bitki)
xal – halxal (ləkə; oyunda bal) – hal (vəziyyət)
əl – eləl (bədən üzvü) – el (xalq, camaat)
Özünü yoxla: hərflər və səslər
  1. 1.Müasir Azərbaycan əlifbası hərfdən ibarətdir.
  2. 2.Azərbaycan dilində sait var.
  3. 3.İngilis əlifbasındakı hərflərdən yalnız hərfi Azərbaycan əlifbasında yoxdur.
  4. 4.Kar ş samitinin cingiltili cütü samitidir.
  5. 5.Masanın üstündə maraqlı bir var. (tələffüz: [kitap])
  6. 6.Həyətimizdə hündür bir var. (tələffüz: [ağaç])
  7. 7.Külək ağacdan bir qopardı. (tələffüz: [yarpax])
  8. 8.Qışda dağlara ağ yağdı.
1 / 11

Yadda saxla

  • Azərbaycan əlifbası latın qrafikalıdır və 32 hərfdən ibarətdir: 9 sait, 23 samit.
  • Qalın saitlər: a, ı, o, u; incə saitlər: e, ə, i, ö, ü; dodaqlanan saitlər: o, u, ö, ü.
  • Samitlər cingiltili və kar olur; əsas cütlər: b–p, c–ç, d–t, g–k, ğ–x, j–ş, v–f, z–s.
  • Sözün sonunda b, d, c, q kar deyilsə də, cingiltili yazılır: kitab, palıd, ağac, yarpaq.
  • q ≠ k, x ≠ h, ə ≠ e: qar – kar, xal – hal, əl – el.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Azərbaycan əlifbasında neçə hərf var?