Xəzər, çiçək, ağac, üzüm — bu sözləri yazmaq üçün ingilis və rus əlifbalarında olmayan hərflər lazımdır. Azərbaycan əlifbasında demək olar ki, hər səsin öz hərfi var, amma bəzi sözlər eşidildiyi kimi yazılmır. Bu dərsdə dilimizin səsləri və hərfləri ilə tanış olacaqsan — bütün qrammatika bu təməl üzərində qurulur.
32 hərf
Müasir Azərbaycan əlifbası latın qrafikası əsasındadır və 32 hərfdən ibarətdir: 9 sait və 23 samit hərfi. Dilimiz əsrlər boyu ərəb əlifbası ilə yazılıb; 1920-ci illərdə latın, 1930-cu illərin sonunda isə kiril əlifbasına keçilib. 1991-ci ildə latın qrafikalı əlifba bərpa olunub.
| Hərf | Nümunə söz |
|---|---|
| A a | ana |
| B b | bal |
| C c | cücə |
| Ç ç | çay |
| D d | dağ |
| E e | ev |
| Ə ə | əl |
| F f | fil |
| G g | gül |
| Ğ ğ | ağac |
| H h | hava |
| X x | xalça |
| I ı | ılıq |
| İ i | ilan |
| J j | jurnal |
| K k | kənd |
| Q q | qar |
| L l | limon |
| M m | məktəb |
| N n | nar |
| O o | od |
| Ö ö | ördək |
| P p | pişik |
| R r | rəng |
| S s | su |
| Ş ş | şəhər |
| T t | top |
| U u | uşaq |
| Ü ü | üzüm |
| V v | vətən |
| Y y | yol |
| Z z | zəng |
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Saitlər
Dilimizdə 9 sait var: a, ı, o, u, e, ə, i, ö, ü. Saitlər dilin vəziyyətinə görə qalın və incə, dodaqların iştirakına görə dodaqlanan və dodaqlanmayan olur. Ağzın açılma dərəcəsinə görə isə açıq (a, o, e, ə, ö) və qapalı (ı, u, i, ü) saitlər ayrılır. Bu bölgünü yaxşı öyrən: növbəti dərsdə görəcəksən ki, şəkilçilər məhz buna görə seçilir.
| Saitlər | Dodaqlanmayan | Dodaqlanan |
|---|---|---|
| Qalın | a, ı | o, u |
| İncə | e, ə, i | ö, ü |
Samitlər
Dilimizdə 23 samit var. Səs tellərinin iştirakına görə onlar cingiltili (səslə deyilən) və kar (yalnız küylə deyilən) olur. Samitlərin çoxu cüt təşkil edir: dil və dodaqlar eyni vəziyyətdə olur, fərq yalnız səsin iştirakındadır. Ovcunu boğazına qoy və əvvəl [z], sonra [s] de: birincidə titrəyiş hiss edəcəksən.
| Cingiltili | Kar |
|---|---|
| b | p |
| c | ç |
| d | t |
| g | k |
| ğ | x |
| j | ş |
| v | f |
| z | s |
| digərləri: q, l, m, n, r, y | digəri: h |
Qarışdırılan hərflər
q adətən qalın, g isə incə saitlərlə işlənir: qara, qız, qol – gəl, göz, gül. x boğazda sürtünmə ilə deyilən səsdir (xalq, Xəzər), h isə yüngül nəfəs səsidir (hava, həkim). ə ilə e də fərqli səslərdir. Hərfi səhv seçmək sözün mənasını tamamilə dəyişə bilər:
| Söz cütü | Mənaları |
|---|---|
| qar – kar | qar (qış yağıntısı) – kar (eşitməyən) |
| qol – kol | qol (bədən üzvü) – kol (kiçik bitki) |
| xal – hal | xal (ləkə; oyunda bal) – hal (vəziyyət) |
| əl – el | əl (bədən üzvü) – el (xalq, camaat) |
- 1.Müasir Azərbaycan əlifbası hərfdən ibarətdir.
- 2.Azərbaycan dilində sait var.
- 3.İngilis əlifbasındakı hərflərdən yalnız hərfi Azərbaycan əlifbasında yoxdur.
- 4.Kar ş samitinin cingiltili cütü samitidir.
- 5.Masanın üstündə maraqlı bir var. (tələffüz: [kitap])
- 6.Həyətimizdə hündür bir var. (tələffüz: [ağaç])
- 7.Külək ağacdan bir qopardı. (tələffüz: [yarpax])
- 8.Qışda dağlara ağ yağdı.
Yadda saxla
- Azərbaycan əlifbası latın qrafikalıdır və 32 hərfdən ibarətdir: 9 sait, 23 samit.
- Qalın saitlər: a, ı, o, u; incə saitlər: e, ə, i, ö, ü; dodaqlanan saitlər: o, u, ö, ü.
- Samitlər cingiltili və kar olur; əsas cütlər: b–p, c–ç, d–t, g–k, ğ–x, j–ş, v–f, z–s.
- Sözün sonunda b, d, c, q kar deyilsə də, cingiltili yazılır: kitab, palıd, ağac, yarpaq.
- q ≠ k, x ≠ h, ə ≠ e: qar – kar, xal – hal, əl – el.