- Dilin ictimai hadisə olduğunu sübut edən əlamətləri və yazının üç tipini izah etmək.
- Fonetik, leksik və qrammatik normanı fərqləndirmək və hər birinin tipik pozuntularını tanımaq.
- Uzlaşma, idarə, paronim və pleonazm səhvlərini tapıb düzəltmək.
- DİM-in klaster və «yalnız qüsurlu məqamları düzəldin» tapşırıqlarını addım-addım həll etmək.
Kitablar rəfdə səliqə ilə düzülüb — yoxsa düzülüblər? Yarışda iştirak etdi — yoxsa yarışa iştirak etdi? Hər iki variantı eşitmisən, amma ədəbi dildə yalnız biri düzgündür. Belə seçimləri ədəbi dilin normaları müəyyən edir. DİM bu mövzunu həm qapalı tapşırıqlarda («Dil. Nitq mədəniyyəti»), həm də hər «qüsurlu cümləni düzəldin» yazılı tapşırığında yoxlayır. Bu dərsdə əvvəlcə dilin özünü və yazının tiplərini, sonra üç normanı və onların pozulma hallarını öyrənəcəyik.
Dil — ictimai hadisə
Dil cəmiyyətdə yaranır, cəmiyyətə xidmət edir və onunla birlikdə inkişaf edir; cəmiyyətdən kənarda dil yoxdur. Bunu bir neçə əlamət sübut edir:
- Dil insanlar arasında ən mühüm ünsiyyət vasitəsidir: fikir mübadiləsi, birgə iş, bilik ötürmək onsuz mümkün deyil.
- Dil irsən keçmir: uşaq hansı dil mühitində böyüyürsə, həmin dili öyrənir.
- Dil təfəkkürlə bağlıdır: fikir dil vasitəsilə formalaşır və başqasına çatdırılır.
- Dil cəmiyyətlə birlikdə dəyişir: ən tez lüğət tərkibi dəyişir — yeni anlayışlarla yeni sözlər gəlir (smartfon, onlayn, dron), bəzi sözlər köhnəlir.
- Dil xalqın tarixini və mədəniyyətini nəsildən-nəslə ötürür: dastanlar, atalar sözləri, yazılı abidələr.
Ümumxalq dilinin işlənmiş, müəyyən normalara tabe olan, yazılı və şifahi formaları olan yüksək forması. Məktəbdə, mətbuatda, elmdə, rəsmi sənədlərdə ədəbi dil işlənir; dialekt və şivələr isə müəyyən əraziyə məxsusdur.
Yazı və onun tipləri
Yazı danışıq dilini görmə işarələri ilə qeyd edib zaman və məsafə boyunca ötürməyə imkan verir. Bəşər tarixində yazının üç tipi bir-birini əvəz edib; onları ayıran sual budur: işarə nəyi bildirir — əşyanın şəklini, anlayışı, yoxsa səsi?
| Yazı tipi | İşarə nəyi bildirir | Nümunə | Xüsusiyyəti |
|---|---|---|---|
| Piktoqrafik (şəkli) yazı | əşyanın, hadisənin şəkli | qədim qayaüstü rəsmlər; bu gün hava limanlarındakı piktoqramlar | Şəkil bütöv məlumat verir, amma dilin sözlərini və qrammatikasını əks etdirmir. |
| İdeoqrafik yazı | anlayış (söz) | Çin heroqlifləri, qədim Misir heroqliflərinin bir hissəsi; bu gün rəqəmlər və %, +, = işarələri | Eyni işarə müxtəlif dillərdə fərqli oxunur: 5 — beş, five, fünf; işarələrin sayı çox olur. |
| Fonetik yazı: heca yazısı | heca | yapon kana yazısı | Hər işarə bir hecadır; işarələrin sayı onlarladır. |
| Fonetik yazı: hərf-səs (əlifba) yazısı | səs | Azərbaycan, rus, ingilis əlifbaları | Bir neçə onlarla hərflə istənilən sözü yazmaq olur; müasir Azərbaycan əlifbasında 32 hərf var. |
Yazının tipləri ilə bağlı doğru fikirləri müəyyən edin.
1. Piktoqrafik yazıda işarə əşyanın şəklini verir.
2. İdeoqrafik yazıda hər işarə bir səsi bildirir.
3. Rəqəmlərin müxtəlif dillərdə fərqli oxunması ideoqrafik yazıya xas xüsusiyyətdir.
4. Fonetik yazının iki növü var: heca yazısı və hərf-səs yazısı.
5. Müasir Azərbaycan əlifbası heca yazısıdır.
A) 1, 3, 4 B) 2, 3, 5 C) 1, 2, 4 D) 3, 4, 5 E) 1, 4
Həllini göstərHəllini gizlət
2 — yanlışdır: ideoqrafik yazıda işarə səsi yox, anlayışı bildirir.
3 — doğrudur: 5 hər dildə öz sözü ilə oxunur — bu, ideoqramın əlamətidir.
4 — doğrudur.
5 — yanlışdır: Azərbaycan əlifbası hərf-səs yazısıdır, hər hərf əsasən bir səsi bildirir.
Cavab: A (1, 3, 4).
Ədəbi dilin üç norması
Ədəbi dildə qəbul olunmuş və hamı üçün məcburi sayılan tələffüz, söz işlətmə və qrammatik qaydalar. Normaya əməl etmək nitq mədəniyyətinin əsasıdır; mədəni nitq bundan əlavə dəqiq, aydın, yığcam və ifadəli olur.
| Norma | Nəyi tənzimləyir | Pozuntu ✗ | Düzgün ✓ |
|---|---|---|---|
| Fonetik (orfoepik) | səslərin və sözlərin ədəbi tələffüzü, vurğu | [uşaq], [kitab], [gəlinlər] | [uşax], [kitap], [gəlinnər] |
| Leksik | sözün mənasına uyğun seçilməsi və başqa sözlərlə düzgün birləşməsi | böyük əhəmiyyət oynayır, münsiflər həyəti, ilk debüt | böyük rol oynayır, münsiflər heyəti, debüt |
| Qrammatik: morfoloji | sözün formaları: şəkilçilər, kəmiyyət, dərəcə | beş kitablar, ən daha gözəl | beş kitab, ən gözəl |
| Qrammatik: sintaktik | birləşmə və cümlə quruluşu: uzlaşma, idarə, söz sırası | Kitablar rəfdədirlər, kompüteri istifadə edir | Kitablar rəfdədir, kompüterdən istifadə edir |
Ən çox pozulan leksik və qrammatik normalar
- Sözlərin uyğunsuz birləşməsi. Hər sabit birləşmənin öz feili var: rol oynamaq, əhəmiyyət kəsb etmək (daşımaq), töhfə vermək. İkisini qarışdıranda əhəmiyyət oynamaq kimi səhv yaranır. Söz mənaca da uyğun gəlməlidir: qiymət inkişaf etmir, artır — inkişaf edən qiymətlər ✗ → artan qiymətlər ✓.
- Paronimlər — səslənməsi yaxın, mənası fərqli sözlər: həyat (ömür) — həyət (evin qabağındakı sahə) — heyət (qrup: münsiflər heyəti); əsər (yaradıcılıq məhsulu) — əsir (girov); mətn (yazı) — mətin (möhkəm, dözümlü); səfər (yol) — səfir (diplomat); alim (elm adamı) — aləm (dünya).
- Pleonazm — eyni mənanın yersiz təkrarı: ilk debüt (debüt — ilk çıxış), öz avtobioqrafiyası (avto- «öz» deməkdir), gələcək perspektiv, ən optimal (optimal — ən əlverişli), boş vakansiya.
- Morfoloji norma. Saydan və bir neçə, neçə sözlərindən sonra isim təkdə olur: beş kitablar, bir neçə şagirdlər ✗ → beş kitab, bir neçə şagird ✓. Daha və ən birlikdə işlənmir: ən daha gözəl ✗.
- Uzlaşma. Xəbər mübtəda ilə şəxsə və kəmiyyətə görə uzlaşır, amma: cansız əşya bildirən cəm mübtəda ilə xəbər adətən təkdə olur (Kitablar rəfdə düzülüb); cansız həmcins mübtədalarla da təkdə (Masa, stul və şkaf otağa gətirildi); insan bildirən həmcins mübtədalarla adətən cəmdə (Aysel və Murad yarışda qalib gəldilər); toplu isimlə təkdə (Camaat meydana toplaşdı).
- İdarə. Feil asılı sözün müəyyən halda olmasını tələb edir: kompüterdən istifadə etmək (kompüteri istifadə etmək ✗), yarışda iştirak etmək (yarışa iştirak etmək ✗), müəllimə təşəkkür etmək (müəllimdən təşəkkür etmək ✗), uğura nail olmaq.
Hansı cümlələrdə leksik norma pozulmuşdur?
1. Münsiflər həyəti qalibi elan etdi.
2. Gənc müğənninin ilk debütü uğurlu alındı.
3. Bu kəşf elmin inkişafında böyük rol oynadı.
4. Bazarda inkişaf edən qiymətlər alıcıları narahat edir.
5. Səfir rəsmi səfərə yola düşdü.
A) 1, 2, 4 B) 2, 3, 5 C) 1, 3 D) 2, 4, 5 E) 1, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
2 — pleonazm: debüt onsuz da ilk çıxışdır ✗
3 — rol oynamaq düzgün birləşmədir ✓
4 — uyğunsuz birləşmə: qiymətlər inkişaf etmir, artır ✗
5 — səfir və səfər öz mənalarında işlənib ✓
Cavab: A (1, 2, 4).
Poetik icazə və DİM tapşırıqları
Şair və yazıçı ifadəlilik üçün normadan şüurlu şəkildə kənara çıxa bilər: xəbəri cümlənin əvvəlinə keçirir (inversiya: Gəldi bahar, oyandı torpaq), cümlə üzvünü buraxır (ellipsis), köhnəlmiş sözlərdən istifadə edir. Bu, səhv deyil, üslubi priyomdur (poetik icazə): müəllif normanı bilir və onu məqsədlə pozur. Səhv isə normanı bilməməkdən yaranır və heç bir üslubi məqsədə xidmət etmir: Qələm, dəftər və kitab çantaya yığıldılar.
Klasteri tamamlayan fikirləri müəyyən edin.
Qrammatik normaya uyğundur: Uşaqlar parkda oynayırdılar.
1. Divardakı şəkillər otağa xüsusi gözəllik verirdi.
2. Qələm, dəftər və kitab çantaya yığıldılar.
3. Gəldi bahar, oyandı torpaq.
4. Tələbələr seminarda fəal iştirak etdilər.
5. Bir neçə şagirdlər olimpiadaya hazırlaşır.
A) 1, 4 B) 2, 3 C) 1, 3, 4 D) 2, 5 E) 3, 4
Həllini göstərHəllini gizlət
1 — cansız cəm mübtəda (şəkillər), xəbər təkdə (verirdi) ✓
2 — cansız həmcins mübtədalarla xəbər təkdə olmalıdır: yığıldı ✗
3 — inversiya: neytral söz sırasından kənara çıxır, normaya uyğun sayılmır ✗
4 — insan bildirən cəm mübtəda, xəbər cəmdə ✓
5 — bir neçə şagird olmalıdır ✗
Cavab: A (1, 4).
- 1Birləşmələri yoxla
Hər «isim + feil» birləşməsini (rol oynamaq), paronimləri və alınma sözləri (pleonazm) yoxla.
- 2Qrammatik əlaqəni yoxla
Say + isim, mübtəda + xəbər (uzlaşma), feil + hal şəkilçisi (idarə).
- 3Qüsurların altından xətt çək
Adətən iki qüsur olur. Hər birinin adını qoy: paronim, pleonazm, idarə, uzlaşma, say + isim.
- 4Yalnız qüsurlu sözləri dəyiş
Cümləni tam yaz; söz sırasına, sinonimlərə və düzgün formalara toxunma.
- 5Yenidən oxu
Yeni cümlədə orfoqrafiyanı və uzlaşmanı bir daha yoxla: düzəliş yeni səhv yaratmamalıdır.
Cümlələrdə uyğun düzəlişlər (yalnız qüsurlu məqamlarda) etməklə onları yenidən yazın.
a) Bu kitab gənclərin tərbiyəsində böyük əhəmiyyət oynayır və müəllimlər onu dərslərdə geniş istifadə edirlər.
b) Sərgidə 20-dən çox ölkələrin rəssamlarının əsərləri nümayiş olundu, münsiflər həyəti isə ən yaxşı tabloları seçdi.
Həllini göstərHəllini gizlət
Qüsurlar: əhəmiyyət oynamaq — iki birləşmənin qarışığı (rol oynamaq və ya əhəmiyyət kəsb etmək); onu istifadə edirlər — idarə səhvi (nədən istifadə etmək).
b) Sərgidə 20-dən çox ölkənin rəssamlarının əsərləri nümayiş olundu, münsiflər heyəti isə ən yaxşı tabloları seçdi.
Qüsurlar: 20-dən çox ölkələrin — saydan sonra isim təkdə olur; həyəti — paronim. Tələ: əsərləri … nümayiş olundu düzgündür (cansız cəm mübtəda, xəbər təkdə) — onu olundular etmək yeni səhv olardı.
- 1.Oğlan telefondan deyil, istifadə edirdi. (kompüter)
- 2.Münsiflər qalibləri elan etdi. (həyəti / heyəti)
- 3.Masa, stul və şkaf dünən otağa . (gətirildi / gətirildilər)
- 4.Yarışda bir neçə iştirak edirdi. (komanda / komandalar)
- 5.Bu kəşf elmin inkişafında böyük oynadı. (rol / əhəmiyyət)
- 6.Gənc aktyorun uğurlu alındı. (ilk debütü / debütü)
- 7.Şagirdlər iştirak etdilər. (olimpiadaya / olimpiadada)
Əsas fikirlər
- Dil ictimai hadisədir: cəmiyyətdə yaranır, ünsiyyət vasitəsidir, irsən keçmir və cəmiyyətlə birlikdə dəyişir.
- Yazının tipləri: piktoqrafik (şəkil), ideoqrafik (anlayış), fonetik (heca və ya səs); Azərbaycan əlifbası hərf-səs yazısıdır.
- Ədəbi dilin üç norması: fonetik (tələffüz), leksik (söz seçimi və birləşməsi), qrammatik (formalar və cümlə quruluşu).
- Cansız əşya bildirən cəm və həmcins mübtədalarla xəbər təkdə, insan bildirən həmcins mübtədalarla adətən cəmdə olur.
- Paronim, pleonazm, uyğunsuz birləşmə və idarə səhvləri «qüsurlu cümləni düzəldin» tapşırıqlarının əsas mövzusudur.
- Şeirdəki inversiya səhv deyil, üslubi priyomdur, amma DİM tapşırığında «normaya uyğun» cümlələr sırasına daxil edilmir.
Özünü yoxla
12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.