Node.js əsasları

2009-cu ilə qədər JavaScript yalnız brauzerlərin içində yaşayırdı. Həmin il Rayan Dal (Ryan Dahl) Chrome-un V8 mühərrikini götürüb Node.js-i təqdim etdi — JavaScript-i serverlərdə və adi kompüterdə işə salan mühit. Bu gün Node.js-də backend-lər (API-lər), əmr sətri alətləri, hətta masaüstü proqramlar işləyir: Vite, ESLint və Prettier Node.js-də işləyir, VS Code redaktoru isə Node.js-ə əsaslanan Electron üzərində qurulub.

Node.js nədir

Node.js = V8 mühərriki + libuv (hadisə dövrü və asinxron giriş-çıxış) + daxili modullar (fs, path, http, crypto və s.). Dil eynidir, mühit fərqlidir: document və window yoxdur, əvəzində fayllar, şəbəkə və proseslər var. Sənin JavaScript kodun yenə bir axında və tanış hadisə dövrü ilə işləyir, ağır giriş-çıxışı isə sistem arxa planda görür.

1. 1
   Quraşdır

   nodejs.org saytından LTS (uzunmüddətli dəstək) versiyasını yüklə və quraşdır.

2. 2
   Yoxla

   Terminalda node -v və npm -v yaz — versiyalar görünməlidir.

3. 3
   Fayl yarat

   hello.js faylına console.log('Hello from Node!'); yaz.

4. 4
   İşə sal

   node hello.js. Faylsız node interaktiv konsol (REPL) açır; çıxmaq üçün .exit yaz.

Modullar: ES və CommonJS

Node.js-də iki modul sistemi var. CommonJS (require və module.exports) — tarixi sistemdir və köhnə layihələrdə hər yerdədir. ES modulları (import/export) — brauzerdəki ilə eyni olan standartdır. Yeni layihələrdə ES modullarını seç: package.json-a "type": "module" əlavə et və ya fayllara .mjs uzantısı ver. Daxili modulları node: prefiksi ilə import et: import fs from 'node:fs'.

// math.js
export const PI = 3.14159;
export function circleArea(r) {
  return PI * r * r;
}

// app.js
import { circleArea } from './math.js';
import os from 'node:os';

console.log(circleArea(2).toFixed(2));
console.log(`Platform: ${os.platform()}`);

12.57
Platform: win32

npm və package.json

npm (Node Package Manager) Node.js ilə birlikdə gəlir və milyonlarla paketi olan reyestrə çıxış verir. npm init -y package.json yaradır, npm install dayjs asılılıq, npm install -D vitest isə yalnız inkişaf üçün asılılıq əlavə edir. Paketlərin kodu node_modules qovluğuna düşür, package-lock.json isə dəqiq versiyaları qeyd edir. npm run dev scripts bölməsindəki əmri işə salır, npx isə paketin əmrini qlobal quraşdırmadan icra edir.

{
  "name": "notes-cli",
  "version": "1.0.0",
  "type": "module",
  "scripts": {
    "start": "node notes.js",
    "test": "vitest"
  },
  "dependencies": {
    "dayjs": "^1.11.10"
  },
  "devDependencies": {
    "vitest": "^2.1.0"
  }
}

Fayllar, yollar və proses

node:fs/promises fayllar üçün asinxron funksiyalar verir: readFile, writeFile, mkdir, readdir. node:path yolları Windows-da (\) da, Linux və macOS-də (/) da düzgün qurur. process.argv əmr sətrinin arqumentlərini, process.env mühit dəyişənlərini saxlayır. Aşağıdakı kiçik proqram qeydləri JSON faylında saxlayır.

// notes.js
import { readFile, writeFile, mkdir } from 'node:fs/promises';
import path from 'node:path';

const dir = path.join(import.meta.dirname, 'data');
const file = path.join(dir, 'notes.json');
await mkdir(dir, { recursive: true });

let notes = [];
try {
  notes = JSON.parse(await readFile(file, 'utf8'));
} catch (error) {
  if (error.code !== 'ENOENT') throw error;
}

const text = process.argv.slice(2).join(' ') || 'Empty note';
notes.push({ id: notes.length + 1, text });
await writeFile(file, JSON.stringify(notes, null, 2));

console.log(`Saved note #${notes.length}: ${text}`);
console.log('File:', path.basename(file), '| notes:', notes.length);

Saved note #1: Buy bread
File: notes.json | notes: 1
Saved note #2: Call Leyla
File: notes.json | notes: 2

Node.js-də veb-server qurmaq üçün kitabxana belə lazım deyil — daxili node:http modulu kifayətdir. Real layihələrdə adətən Express və ya Fastify kimi freymvorklar işlədilir, amma hamısı bu əsasın üzərində qurulub.

// server.js
import http from 'node:http';

const server = http.createServer((req, res) => {
  res.writeHead(200, { 'Content-Type': 'application/json' });
  res.end(JSON.stringify({ message: 'Hello from Node', path: req.url }));
});

server.listen(3000, () => console.log('Server on http://localhost:3000'));

Server on http://localhost:3000

const argv = ['node', 'app.js', '--city', 'Baku', '--days', '3', '--verbose'];

function parseArgs(args) {
  const options = {};
  // walk through args; --key value → options[key] = value, lone --flag → true
  return options;
}

console.log(parseArgs(argv.slice(2)));
console.log(parseArgs(['--help']));

{ city: 'Baku', days: '3', verbose: true }
{ help: true }

function satisfiesCaret(version, range) {
  // compare major, then minor, then patch
}

for (const version of ['1.5.2', '1.4.0', '2.0.0', '1.3.9']) {
  console.log(version, satisfiesCaret(version, '^1.4.0'));
}

1.5.2 true
1.4.0 true
2.0.0 false
1.3.9 false