Siniflər və varislik — JavaScript

Bu dərsdə öyrənəcəksən

constructor və metodları olan sinif yazıb new ilə nüsxələr yaratmaq
extends və super ilə sinfi genişləndirmək və metodu yenidən təyin etmək
# gizli sahələrindən, getter/setter-lərdən və static metodlardan istifadə etmək

Bankın minlərlə müştərisi var və hər hesabın eyni quruluşu olur: sahibi, balansı, pul qoymaq və çıxarmaq əməliyyatları. Hər hesab üçün obyekti əl ilə yazmaq həm uzun çəkir, həm də asanlıqla səhvə yol açır. Sinif (class) obyektlər üçün çertyojdur: quruluşu bir dəfə təsvir edirsən, sonra ondan istədiyin qədər obyekt yaradırsan.

Sinif, konstruktor və metodlar

Sinif class açar sözü ilə elan olunur və adı böyük hərflə yazılır. Xüsusi constructor metodu hər yeni obyekt yaradılanda avtomatik çağırılır və onun xassələrini təyin edir. this yaradılan konkret obyekti göstərir. Obyekt new operatoru ilə yaradılır; sinifdən yaradılmış obyektə nüsxə (instance) deyilir.

JavaScript· Kodu dəyiş və yenidən işə sal

class BankAccount {
  constructor(owner, balance = 0) {
    this.owner = owner;
    this.balance = balance;
  }

  deposit(amount) {
    this.balance += amount;
    return this.balance;
  }

  describe() {
    return `${this.owner}: ${this.balance} AZN`;
  }
}

const aysel = new BankAccount('Aysel', 100);
const murad = new BankAccount('Murad');

aysel.deposit(50);
console.log(aysel.describe());
console.log(murad.describe());
console.log(aysel instanceof BankAccount);

▸ Gözlənilən nəticə

Aysel: 150 AZN
Murad: 0 AZN
true

İki nüsxənin metodları ortaqdır, verilənləri isə ayrı-ayrıdır: Ayselin hesabı ilə edilən əməliyyat Muradın balansına təsir etmir.

Varislik: extends və super

Əmanət hesabı adi hesabın bacardığı hər şeyi bacarır, üstəlik faiz də qazanır. Kodu təkrarlamamaq üçün yeni sinfi extends ilə köhnəsindən törədirik: o, valideyn sinfin bütün metodlarını miras alır. Törəmə sinfin konstruktorunda əvvəlcə super(...) çağırılmalıdır — bu, valideynin konstruktorunu işə salır. Eyni adlı metod yazsaq, o valideynin metodunu yenidən təyin edir, super.describe() isə valideyn versiyasını çağırır.

JavaScript· Kodu dəyiş və yenidən işə sal

class BankAccount {
  constructor(owner, balance = 0) {
    this.owner = owner;
    this.balance = balance;
  }
  deposit(amount) { this.balance += amount; }
  describe() { return `${this.owner}: ${this.balance} AZN`; }
}

class SavingsAccount extends BankAccount {
  constructor(owner, balance, rate) {
    super(owner, balance);
    this.rate = rate;
  }
  addInterest() { this.deposit((this.balance * this.rate) / 100); }
  describe() { return `${super.describe()} (savings, ${this.rate}%)`; }
}

const leyla = new SavingsAccount('Leyla', 1000, 5);
leyla.addInterest();
console.log(leyla.describe());
console.log(leyla instanceof BankAccount);

▸ Gözlənilən nəticə

Leyla: 1050 AZN (savings, 5%)
true

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…

Leyla addInterest() metodunu hər il bir dəfə çağırsa, onun 1000 manatı 10 ildə necə böyüyər? Faizi və müddəti dəyiş.

Gizli sahələr, getter-lər və statik metodlar

# ilə başlayan sahə gizlidir: ona yalnız sinfin içindən müraciət etmək olar. Kənardan home.#celsius yazmaq sintaksis xətasıdır.
get və set metodları xassə kimi oxunur və yazılır, amma arxada kod işləyir — məsələn, qiyməti yoxlayır.
static metod nüsxəyə yox, sinfin özünə aiddir və belə çağırılır: Thermostat.fromFahrenheit(68).

JavaScript· Kodu dəyiş və yenidən işə sal

class Thermostat {
  #celsius = 20;

  get celsius() { return this.#celsius; }
  set celsius(value) {
    if (value < 5 || value > 30) {
      throw new RangeError('Temperature must be between 5 and 30');
    }
    this.#celsius = value;
  }
  get fahrenheit() { return (this.#celsius * 9) / 5 + 32; }
  static fromFahrenheit(f) {
    const t = new Thermostat();
    t.celsius = Math.round(((f - 32) * 5) / 9);
    return t;
  }
}

const home = new Thermostat();
home.celsius = 25;
console.log(home.celsius, home.fahrenheit);
try { home.celsius = 40; } catch (error) { console.log(error.name, '-', error.message); }
console.log(Thermostat.fromFahrenheit(68).celsius);

▸ Gözlənilən nəticə

25 77
RangeError - Temperature must be between 5 and 30
20

Setter yanlış qiyməti qəbul etmir: 40 dərəcə qadağandır, ona görə temperatur 25 olaraq qalır.

Öz xəta sinfin

Varisliyin çox faydalı tətbiqi öz xəta növlərini yaratmaqdır. Daxili Error sinfini genişləndirib name verəndə catch blokunda xətanın növünü instanceof ilə dəqiq müəyyən etmək olur və gözlənilən xətaları gözlənilməzlərdən ayırmaq asanlaşır.

JavaScript· Kodu dəyiş və yenidən işə sal

class ValidationError extends Error {
  constructor(message) {
    super(message);
    this.name = 'ValidationError';
  }
}

function register(age) {
  if (age < 13) {
    throw new ValidationError('Too young to register');
  }
  return 'Welcome!';
}

for (const age of [16, 10]) {
  try {
    console.log(register(age));
  } catch (error) {
    if (error instanceof ValidationError) {
      console.log(`${error.name}: ${error.message}`);
    } else {
      throw error;
    }
  }
}

▸ Gözlənilən nəticə

Welcome!
ValidationError: Too young to register

Termin	Mənası
`class`	obyektlər üçün çertyoj
`new`	sinifdən yeni nüsxə yaradır
`constructor`	yeni nüsxənin xassələrini təyin edir
`extends` / `super`	varislik və valideynə müraciət
`#field`	yalnız sinfin içində görünən sahə
`static`	nüsxəyə yox, sinfə aid metod

Tapşırıq

Rectangle sinfini tamamla: konstruktor width və height-i yadda saxlasın, area() isə sahəni qaytarsın. Sonra Rectangle-in varisi olan Square sinfini yaz: onun konstruktoru tək side qəbul edib super-i çağırsın.

Tapşırıq · JavaScript· Kodu dəyiş və yenidən işə sal

class Rectangle {
  constructor(width, height) {
    // save width and height
  }

  area() {
    // return the area
  }
}

class Square extends Rectangle {
  // constructor(side) → call super
}

const rect = new Rectangle(3, 4);
const square = new Square(5);
console.log(rect.area(), square.area());
console.log(square instanceof Rectangle);
console.log(square);

▸ Gözlənilən nəticə

12 25
true
Square { width: 5, height: 5 }

Əsas fikirlər

Sinif obyektlər üçün çertyojdur; nüsxələr new ilə yaradılır.
constructor xassələri təyin edir, this konkret nüsxəni göstərir.
extends varislik verir; törəmə sinfin konstruktorunda əvvəlcə super() çağırılır.
# sahələri gizlidir, get/set xassəyə nəzarət edir, static sinfin özünə aiddir.
Error sinfini genişləndirərək öz xəta növlərini yarada bilərsən.

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

1 / 10

Sinifdən yeni nüsxə hansı operatorla yaradılır?