- Göyərçinin örtüyünü və skeletini uçuşa uyğunlaşma kimi izah etmək (döş tili, ön ətraf qurşağı, mürəkkəb oma)
- İkiqat tənəffüsü və dördkameralı ürəyin işini izah etmək
- Yumurtanın quruluşunu və quşların inkişaf tiplərini təsvir etmək
- Quşların fəsil dəyişkənliyinə uyğunlaşmasını, ekoloji qruplarını və əhəmiyyətini izah etmək
Göyərçini evindən yüz kilometrlərlə uzağa aparıb buraxsan, o, yolunu tapıb geri qayıdacaq. Uçuş çox enerji tələb edir, ona görə quşun bütün bədəni üç tələbə uyğun qurulub: yüngüllük, güclü əzələlər və çoxlu oksigen. Bu dərsdə göyərçinin timsalında görəcəksən ki, lələkdən tutmuş yumurtaya qədər hər şey bu tələblərə cavab verir. Quşlar qədim sürünənlərdən əmələ gəlib: ayaqlarındakı buynuz pulcuqlar və sarılı yumurtalar bu qohumluğu xatırladır.
Quşlar sinfinin əlamətləri və örtük
Quşlar (11 minə yaxın növ) lələklə örtülmüş, ön ətrafları qanada çevrilmiş, dişsiz buynuz dimdikli istiqanlı onurğalılardır: bədən temperaturu 40–42 °C-dir və mühitdən asılı deyil. Göyərçinin bədəni baş, uzun hərəkətli boyun, gövdə və quyruqdan ibarətdir; ayaqların aşağı hissəsi buynuz pulcuqlarla örtülüdür. Dəri quru, demək olar ki, vəzisizdir; çox quşda yalnız quyruğun üstündə piy vəzisi olur, onun yağı lələkləri islanmaqdan qoruyur.
dərinin buynuz törəməsi. Kontur lələklərin (uçuş, quyruq və örtük lələkləri) borusu dəriyə bərkiyir, gövdəsinin iki tərəfində yelpik yerləşir; yelpik bir-birinə kiçik qarmaqcıqlarla ilişən nazik saqqalcıqlardan ibarətdir. Pərqu lələkləri yumşaqdır, qarmaqcıqsızdır və istiliyi saxlayır.
Skelet və əzələlər: uçuşa uyğunlaşma
| Skeletin hissəsi | Göyərçində |
|---|---|
| Kəllə | sümükləri bitişik və nazikdir; göz yuvaları iridir; dimdik dişsizdir |
| Onurğa | boyun şöbəsi uzun və çox hərəkətlidir; döş fəqərələri bitişib; bel, oma və ilk quyruq fəqərələri çanaq sümükləri ilə birləşərək mürəkkəb oma əmələ gətirir; son quyruq fəqərələri bitişib quyruq sümüyünə çevrilir — quyruq lələkləri ona bərkiyir |
| Döş qəfəsi | qabırğalar döş sümüyünə birləşir; döş sümüyünün böyük çıxıntısı — döş tili var, uçuş əzələləri ona bərkiyir |
| Ön ətraf qurşağı | cüt kürək, qarğa və körpücük sümükləri; körpücüklər bitişib çəngələ bənzər sümük əmələ gətirir; güclü qarğa sümükləri döş sümüyünə dayanır |
| Qanad | bazu, said (dirsək və mil sümükləri), əl — əl sümüklərinin bir hissəsi bitişib, barmaqlar azalıb |
| Arxa ətraf | çanaq sümükləri mürəkkəb oma ilə bitişib və aşağıdan açıqdır (iri yumurta keçir); bud, baldır, pəncənin bitişmiş uzun sümüyü və barmaqlar (göyərçində 3-ü irəli, 1-i geri) |
Quşda döş sümüyü qabırğalarla birlikdə döş qəfəsinə, yəni gövdə skeletinə aiddir; qurbağada isə onu ön ətraf qurşağına aid edirlər. Bazu, dirsək və mil sümükləri qurşaq deyil, sərbəst ətrafın — qanadın skeletidir.
Ən iri əzələlər döş əzələləridir: onlar döş tilinə birləşir və qanadı aşağı endirir; altlarında yerləşən körpücükaltı əzələlər qanadı qaldırır. Uçan quşda döş tili nə qədər iridirsə, uçuş əzələləri də o qədər güclüdür. Ayaq barmaqlarını bükən vətərlər quş budaqda oturanda barmaqları avtomatik sıxır, buna görə quş yuxuda da budaqdan düşmür.
Göyərçinin skeletinə aid sümüklərdən ön ətraf qurşağına aid olanları müəyyən edin.
1) bazu sümüyü
2) kürək sümüyü
3) döş sümüyü
4) qarğa sümüyü
5) körpücük sümüyü
6) mil sümüyü
A) 1, 2, 6 B) 2, 3, 4 C) 3, 5, 6 D) 2, 4, 5 E) 1, 3, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Bazu (1) və mil (6) qanadın — sərbəst ətrafın sümükləridir.
Döş sümüyü (3) quşda döş qəfəsinə, gövdə skeletinə aiddir (qurbağadan fərqli olaraq).
Doğru cavab: D) 2, 4, 5.
Hansı əlamətlər quşun bədən kütləsinin azalmasına xidmət edir?
1) dişlərin olmaması
2) içi hava ilə dolu borulu sümüklər
3) döş tilinin olması
4) sidik kisəsinin olmaması
5) dördkameralı ürək
6) ikiqat tənəffüs
A) 1, 2, 4 B) 2, 3, 5 C) 1, 3, 6 D) 4, 5, 6 E) 2, 4, 6
Həllini göstərHəllini gizlət
• yüngüllük — dişsiz dimdik (1), hava ilə dolu sümüklər (2), sidik kisəsinin olmaması (4); dişilərdə yalnız bir (sol) yumurtalığın inkişafı da bura aiddir;
• güc — döş tili və iri döş əzələləri (3);
• oksigen — dördkameralı ürək (5) və ikiqat tənəffüs (6).
Doğru cavab: A) 1, 2, 4.
Həzm, tənəffüs, qan dövranı və ifrazat
| Sistem | Göyərçində |
|---|---|
| Həzm | dimdik → ağız boşluğu → qida borusunun genişlənmiş hissəsi — çinədan (qidanı toplayır və isladır) → vəzili mədə (şirə ifraz edir) → əzələli mədə (udulmuş xırda daşcıqlarla dənləri üyüdür) → bağırsaq → kloaka; qaraciyər, mədəaltı vəzi; həzm çox tez gedir |
| Tənəffüs | burun dəlikləri → nəfəs borusu → süngərvari ağciyərlər; orqanlar arasında və sümüklərin içində hava kisələri; səs orqanı nəfəs borusunun bronxlara ayrıldığı yerdəki aşağı qırtlaqdır |
| Qan-damar | dördkameralı ürək: arterial və venoz qan tam ayrılır, bədən orqanlarına təmiz arterial qan gedir; yalnız sağ aorta qövsü var; nəbz tezdir |
| İfrazat | çanaq böyrəkləri → sidik axarları → kloaka; sidik kisəsi yoxdur; sidik turşusu nəcislə birlikdə xaric olunur |
| Sinir və hiss | ön beyin yarımkürələri iridir (mürəkkəb instinktlər), beyincik çox inkişaf edib (uçuşun koordinasiyası); əsas hiss orqanı gözdür, eşitmə yaxşıdır, iybilmə əksər quşda zəifdir |
- hava kisələrihavanı toplayır, onun ağciyərdən iki dəfə keçməsini təmin edir, bədəni soyudur və yüngülləşdirir; özlərində qaz mübadiləsi getmir
İkiqat tənəffüs: bir tənəffüs aktında qaz mübadiləsi ağciyərlərdə iki dəfə — həm nəfəsalmada, həm nəfəsvermədə gedir. Uçuşda nəfəs hərəkətlərini qanadların çırpılması gücləndirir.
Göyərçin üçün doğru mülahizələri müəyyən edin.
1) hava kisələrində qaz mübadiləsi gedir
2) ürəyində arterial və venoz qan qarışmır
3) sol aorta qövsü var
4) əzələli mədədə dənlər daşcıqlarla üyüdülür
5) sidik kisəsi kloakaya açılır
6) səs orqanı aşağı qırtlaqdır
A) 1, 3, 5 B) 2, 4, 6 C) 1, 2, 4 D) 3, 5, 6 E) 2, 3, 6
Həllini göstərHəllini gizlət
2) Doğru — dördkameralı ürək.
3) Səhv — quşlarda sağ, məməlilərdə sol aorta qövsü qalır.
4) Doğru.
5) Səhv — quşların sidik kisəsi yoxdur.
6) Doğru.
Doğru cavab: B) 2, 4, 6.
Göyərçində: X — ürək kameralarının sayı, Y — bir tənəffüs aktında ağciyərdə qaz mübadiləsinin neçə dəfə getməsi, Z — mədənin şöbələrinin sayı, W — aorta qövslərinin sayı. X + Y + Z + W cəmini tapın.
Həllini göstərHəllini gizlət
Y = 2 (ikiqat tənəffüs).
Z = 2 (vəzili və əzələli mədə).
W = 1 (yalnız sağ aorta qövsü).
X + Y + Z + W = 4 + 2 + 2 + 1 = 9.
Çoxalma və inkişaf
Quşlarda mayalanma daxilidir; dişilərdə adətən yalnız sol yumurtalıq və sol yumurta yolu inkişaf edir. Yumurtalıqda yetişən yumurta hüceyrəsi — bu, sarı və onun üzərindəki rüşeym diskidir. Yumurta yolu ilə hərəkət edərkən onun ətrafına zülal (su və qida ehtiyatı), sarını mərkəzdə saxlayan zülal burumları — xalazalar, iki qabıqaltı pərdə və məsaməli əhəng qabıq əlavə olunur; küt ucda pərdələr arasında hava kamerası yaranır. Göyərçin adətən 2 yumurta qoyur, valideynlər onları növbə ilə 17–19 gün kürt yatır.
Balaların inkişafına görə iki qrup var. Yuvada böyüyən balalar (göyərçin, sərçə, qaranquş) gözü bağlı, çılpaq və köməksiz çıxır, valideynlər onları uzun müddət yedizdirir; göyərçin balalarına çinədanda əmələ gələn «çinədan südü» verir. Yuvanı tez tərk edən balalar (toyuq, ördək, qaz) pərqu ilə örtülü, gözü açıq çıxır və qurudan sonra valideynin ardınca gedib özü qida axtarır.
Uyğunluğu müəyyən edin.
1. Yumurtalıqda yetişən yumurta hüceyrəsinə aiddir
2. Yumurta yolunda əlavə olunur
a. sarı
b. zülal
c. rüşeym diski
d. əhəng qabıq
e. qabıqaltı pərdələr
A) 1 – a, b; 2 – c, d, e B) 1 – c; 2 – a, b, d, e C) 1 – a, c, e; 2 – b, d D) 1 – a, d; 2 – b, c, e E) 1 – a, c; 2 – b, d, e
Həllini göstərHəllini gizlət
Zülal (b), qabıqaltı pərdələr (e) və qabıq (d) yumurta yolunda əlavə olunur.
1 – a, c; 2 – b, d, e.
Doğru cavab: E.
Fəsil dəyişkənliyi, ekoloji qruplar və əhəmiyyət
Payızda quşlar tüləyir, piy ehtiyatı toplayır. Qışlamasına görə quşlar üç qrupa bölünür: oturaq (göyərçin, sərçə — il boyu eyni yerdə yaşayır), köçəri (qaranquş, leylək, bildirçin — qışı isti ölkələrdə keçirir) və yerdəyişən (qida axtararaq qonşu ərazilərə köçür). Köçə qısalan gün və qida azlığı səbəb olur; quşlar yolu Günəşə, ulduzlara və Yerin maqnit sahəsinə görə tapır. Xəzər sahili və Qızılağac Milli Parkı minlərlə su quşunun qışladığı yerdir.
Ekoloji qruplar: meşə quşları (ağacdələn — möhkəm dimdiyi ilə qabığın altından həşərat çıxarır), açıq sahə quşları (dovdaq — güclü ayaqlarla qaçır), su-bataqlıq quşları (vağ, qızılqaz — uzun ayaqlar, uzun boyun), su quşları (ördək, qu quşu — üzmə pərdəli ayaqlar, sıx pərqu) və yırtıcı quşlar (qartal, şahin, gecə ovlayan bayquş — qarmaqvari dimdik, iti caynaqlar). Quşlar zərərverici həşəratları məhv edir, toxumları yayır; ev toyuğu Cənub-Şərqi Asiyanın bankiv toyuğundan əmələ gəlib. Dovdaq, bəzgək və Talış qırqovulu Azərbaycanın Qırmızı kitabına daxil edilib. Quşlar qədim sürünənlərdən əmələ gəlib: Yura dövrünün arxeopteriksinin lələkləri və qanadları, həm də dişləri, qanadlarında caynaqlı barmaqları və fəqərəli uzun quyruğu var idi.
Əsas fikirlər
- Quşlar lələkli, istiqanlı (40–42 °C) onurğalılardır; ön ətrafları qanada çevrilib, dimdikləri dişsizdir.
- Ön ətraf qurşağı: kürək, qarğa, körpücük sümükləri; döş tilinə uçuş əzələləri birləşir; mürəkkəb oma skeleti möhkəmləndirir.
- İkiqat tənəffüs: qaz mübadiləsi ağciyərdə həm nəfəsalmada, həm nəfəsvermədə gedir; hava kisələrində getmir.
- Ürək dördkameralıdır, qan qarışmır, sağ aorta qövsü var; sidik kisəsi yoxdur; mədə vəzili və əzələli hissələrdən ibarətdir.
- Yumurta hüceyrəsi sarı və rüşeym diskidir; zülal, pərdələr və qabıq yumurta yolunda əlavə olunur.
- Quşlar oturaq, köçəri və yerdəyişən olur; ekoloji qruplar: meşə, açıq sahə, su-bataqlıq, su və yırtıcı quşlar.
Özünü yoxla
12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.