- Xromosom, xromatid, diploid və haploid anlayışlarını izah etmək
- Mitozun fazalarını ardıcıllıqla təsvir etmək
- Mitozu meyozla müqayisə etmək və xromosom sayını hesablamaq
Sən həyata bir hüceyrə — ziqot kimi başlamısan, indi isə bədənində on trilyonlarla hüceyrə var. Hər gün dərinin, bağırsağın və qanın milyardlarla köhnə hüceyrəsi yeniləri ilə əvəz olunur. Bütün bunlar hüceyrələrin bölünməsi sayəsində baş verir. Bəs necə olur ki, uşağın xromosomları valideynlərinin xromosomlarının cəmi qədər deyil?
Xromosomlar
Bölünmədən əvvəl nüvədəki uzun DNT molekulları sıx yığılaraq xromosomlara çevrilir. Hər növün xromosom sayı sabitdir: insanın bədən (somatik) hüceyrələrində 46 xromosom, yəni 23 cüt var. Hər cütün bir xromosomu anadan, digəri atadan gəlir; belə cütlərə homoloji xromosomlar deyilir.
Diploid hüceyrədə hər xromosomdan iki ədəd (cüt) olur — insanda 2n = 46. Haploid hüceyrədə isə hər cütdən yalnız bir xromosom var — insanın cinsi hüceyrələrində (qametlərində) n = 23.
Bölünmədən qabaq DNT ikiləşir, ona görə də hər xromosom sentromerlə birləşmiş iki eyni xromatiddən ibarət olur və X hərfinə bənzəyir.
Hüceyrə dövrü və mitoz
Hüceyrənin həyatının çox hissəsi interfazada keçir: bu zaman hüceyrə böyüyür, orqanoidlərini çoxaldır və DNT-ni ikiləşdirir. Sonra mitoz — nüvənin bölünməsi başlayır. Mitoz dörd fazadan ibarətdir:
- 1Profaza
Xromosomlar spirallaşıb qısalır və mikroskopda görünür. Nüvə qılafı dağılır, bölünmə iyi yaranmağa başlayır.
- 2Metafaza
Xromosomlar hüceyrənin ekvatoru boyunca bir sıraya düzülür, iyin sapları sentromerlərə birləşir.
- 3Anafaza
Hər xromosomun iki xromatidi ayrılır və iy sapları onları hüceyrənin əks qütblərinə çəkir.
- 4Telofaza
Qütblərdə yeni nüvə qılafları yaranır, xromosomlar yenidən açılır. Sonra sitoplazma da bölünür (sitokinez) və iki qız hüceyrə əmələ gəlir.
Mitozun nəticəsində ana hüceyrə ilə eyni xromosom dəstinə malik iki eyni diploid hüceyrə yaranır. Mitoz sayəsində orqanizm böyüyür, yaralar sağalır, köhnə hüceyrələr yenilənir, bəzi canlılar isə qeyri-cinsi yolla çoxalır.
Meyoz: cinsi hüceyrələrin yaranması
Meyoz cinsiyyət orqanlarında gedir və qametləri yaradır. Burada DNT bir dəfə ikiləşir, hüceyrə isə ardıcıl iki dəfə bölünür. Birinci bölünmənin profazasında homoloji xromosomlar cütləşir və öz hissələrini mübadilə edir — buna krossinqover deyilir. Sonra homoloji xromosomlar müxtəlif hüceyrələrə ayrılır, ikinci bölünmədə isə mitozdakı kimi xromatidlər ayrılır.
Nəticədə dörd haploid hüceyrə yaranır və krossinqover sayəsində onların hər biri genetik cəhətdən fərqli olur. Mayalanma zamanı haploid spermatozoid və yumurta hüceyrəsi birləşir: n + n = 2n. Beləliklə, ziqotda xromosom sayı bərpa olunur və nəsildən-nəslə sabit qalır.
| Əlamət | Mitoz | Meyoz |
|---|---|---|
| Harada gedir | Bədən hüceyrələrində | Cinsiyyət orqanlarında |
| Bölünmələrin sayı | 1 | 2 |
| Qız hüceyrələr | 2, diploid (2n) | 4, haploid (n) |
| Genetik cəhətdən | Ana hüceyrə ilə eyni | Fərqli (krossinqover) |
| Rolu | Böyümə, bərpa, qeyri-cinsi çoxalma | Qametlərin yaranması, müxtəliflik |
Pişiyin bədən hüceyrəsində 38 xromosom var. Neçə xromosom olar: a) mitozdan sonra yaranan dəri hüceyrəsində; b) yumurta hüceyrəsində; c) ziqotda?
Həllini göstərHəllini gizlət
b) Yumurta hüceyrəsi meyozla yaranır, say iki dəfə azalır: 38 ÷ 2 = 19 (n).
c) Ziqot iki qametin birləşməsindən yaranır: 19 + 19 = 38 (2n).
Əsas fikirlər
- İnsanın bədən hüceyrələri diploiddir (2n = 46), qametləri haploiddir (n = 23).
- Mitozun fazaları: profaza → metafaza → anafaza → telofaza; sonra sitokinez gedir.
- Mitoz iki eyni diploid hüceyrə verir və böyümə, bərpa üçün lazımdır.
- Meyoz dörd genetik cəhətdən fərqli haploid hüceyrə verir; krossinqover müxtəlifliyi artırır.
- Mayalanma zamanı n + n = 2n olur və xromosom sayı bərpa olunur.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.