Pişiyin canlı, daşın isə cansız olduğunu hamı bilir. Bəs avtomobil? O da hərəkət edir, yanacaqla «qidalanır» və tüstü buraxır, amma heç kim onu canlı saymır. Onda biologiya canlını cansızdan necə ayırır? Gəl, bu sualın cavabını tapaq, sonra da alimlərin milyonlarla canlını necə qruplara böldüyünü öyrənək.
Canlıların əlamətləri
Biologiya canlı aləmi öyrənən elmdir (yunanca bios — həyat, logos — təlim). Canlı orqanizmi bir əlamətə görə deyil, bir neçə əlamətin birlikdə olmasına görə tanıyırıq. Bütün canlılar üçün ümumi olan əsas əlamətlər bunlardır:
- Hüceyrə quruluşu — hər canlı bir və ya çoxlu hüceyrədən ibarətdir.
- Qidalanma — canlı enerji və tikinti materialı almaq üçün qida qəbul edir və ya bitkilər kimi onu özü hazırlayır.
- Tənəffüs — hüceyrələrdə qida maddələri parçalanır və onlardakı enerji azad olur.
- İfrazat — orqanizm lazımsız və zərərli maddələri xaric edir.
- Böyümə və inkişaf — toxumdan cücərti, cücərtidən isə ağac əmələ gəlir.
- Çoxalma — canlı özünə bənzər nəsil verir.
- Qıcıqlanma — mühitdəki dəyişikliyə cavab verir: otaq bitkisinin gövdəsi pəncərəyə, işığa tərəf əyilir, əl isə isti çaydandan qəfil geri çəkilir.
- Hərəkət — heyvanlar yerini dəyişir, bitkilər isə yavaş hərəkət edir: məsələn, çiçəklərini açıb-yumur.
Yuxarı siniflərdə bu siyahıya daha üç əlamət əlavə olunur: irsiyyət (əlamətlərin nəslə ötürülməsi), dəyişkənlik (yeni əlamətlərin yaranması) və özünütənzimləmə — məsələn, insanın bədən temperaturu həm şaxtada, həm istidə təxminən 36–37 °C-də qalır. Bundan başqa, bütün canlılar eyni kimyəvi elementlərdən qurulub və onlarda canlı hüceyrələrdə yaranan mürəkkəb üzvi maddələr — zülallar, nuklein turşuları, karbohidratlar və yağlar var.
Maddələr mübadiləsi (metabolizm)Tərif
Orqanizmdə gedən bütün kimyəvi çevrilmələrin məcmusu: qida maddələrinin parçalanması, yeni maddələrin qurulması və enerjinin çevrilməsi. Qidalanma, tənəffüs və ifrazat maddələr mübadiləsinin hissələridir.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Biologiyanın tədqiqat üsulları
Biologiya da başqa təbiət elmləri kimi faktlara əsaslanır: alim sual qoyur, fərziyyə irəli sürür, onu yoxlayır və nəticəni başqalarının təkrarlaya biləcəyi şəkildə yazır. Bunun üçün bir neçə əsas üsuldan istifadə olunur və çox vaxt onlar birlikdə tətbiq edilir.
| Üsul | Mahiyyəti | Nümunə |
|---|---|---|
| Müşahidə | Canlını adi şəraitdə, ona qarışmadan izləmək və faktları qeyd etmək | Qaranquşların yazda hansı gün qayıtdığını hər il qeyd etmək |
| Təsvir | Görülən əlamətləri sözlə, şəkillə, sxemlə dəqiq yazmaq | Yeni tapılmış bitki növünün yarpağını və çiçəyini təsvir etmək |
| Müqayisə | Canlıların oxşar və fərqli əlamətlərini tutuşdurmaq | Bitki və heyvan hüceyrəsini müqayisə etmək |
| Eksperiment (təcrübə) | Bir şərti qəsdən dəyişib nəticəni nəzarət variantı ilə tutuşdurmaq | Lobyanın yarısını gübrəli, yarısını gübrəsiz torpaqda becərmək |
| Ölçmə | Uzunluq, kütlə, temperatur, zaman kimi kəmiyyətləri cihazla təyin etmək | Cücərtinin boyunu hər gün xətkeşlə ölçmək |
| Modelləşdirmə | Obyektin və ya prosesin sadələşdirilmiş surətini (maket, sxem, kompüter modeli) qurmaq | DNT molekulunun maketini yığmaq |
| Tarixi üsul | Canlıların keçmişini daşlaşmış qalıqlara və müqayisəyə görə bərpa etmək | Qazıntı qalıqlarına görə atın əcdadlarının necə dəyişdiyini izləmək |
Eksperiment və nəzarət variantıTərif
Eksperimentdə tədqiqatçı yalnız bir amili (məsələn, işığı) dəyişir, qalan bütün şəraiti eyni saxlayır. Amil dəyişdirilən qrup təcrübə variantı, dəyişdirilməyən və müqayisə üçün saxlanan qrup isə nəzarət (kontrol) variantı adlanır. Nəticə yalnız bu iki variantı müqayisə etdikdə etibarlı olur.
Təcrübəni təhlil et
Məsələ
Murad noxud toxumlarını iki qrupa böldü və eyni torpaqda, eyni temperaturda, eyni suvarma ilə cücərtdi. A qrupu pəncərənin qabağında, B qrupu isə qaranlıq qutuda qaldı. 7 gündən sonra A-nın cücərtiləri yaşıl, B-ninkilər isə solğun-sarı, nazik və uzun oldu.
a) Hansı amil öyrənilir?
b) Hansı qrup nəzarət variantıdır?
c) Hansı üsullardan istifadə olunub?
d) Nəticə nədir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) Adi şəraitdə, işıqda saxlanan A qrupu nəzarət variantıdır; amili dəyişdirilmiş B qrupu təcrübə variantıdır.
c) Eksperiment, müşahidə (rəngə və boya baxmaq) və müqayisə (A ilə B). Boyu xətkeşlə ölçsəydi, ölçmə də olardı.
d) Noxud cücərtilərində xlorofil yalnız işıqda əmələ gəlir: işıqsız bitki yaşıllaşmır.
Böyüdücü cihazlar: lupa və mikroskop
Hüceyrələrin çoxu gözlə görünmür, ona görə biologiyada böyüdücü cihazlar əsas alətdir. Lupa bir böyüdücü şüşədir: əl və ştativ lupaları əşyanı bir neçə dəfədən 20–25 dəfəyə qədər böyüdür. Lupa ilə pomidorun və ya qarpızın lətindəki iri hüceyrələri görmək olar. İşıq mikroskopunda işıq preparatdan keçir və iki linza sistemi görüntünü bir neçə min dəfəyə qədər böyüdür. Elektron mikroskopu işıq əvəzinə elektron dəstəsindən istifadə edir, yüz minlərlə dəfə böyüdür və virusları görməyə imkan verir.
- Okulyar — tubusun yuxarı ucundakı, gözə yaxın linza; üzərində böyütməsi yazılır (məsələn, 10×).
- Tubus — okulyarla obyektivi birləşdirən boru.
- Obyektivlər — preparata yaxın linzalar; adətən fırlanan başlığa bir neçə obyektiv (4×, 10×, 40×) bərkidilir.
- Əşya stolu — ortasında dəlik olan meydança; preparat onun üzərinə qoyulub sıxaclarla bərkidilir.
- Güzgü və ya lampa — işığı dəlikdən preparata yönəldir.
- Ştativ və vintlər — cihazı saxlayır; vintlərlə tubus qaldırılıb-endirilir və aydın görüntü alınır.
Burada
- M
- mikroskopun ümumi böyütməsi (neçə dəfə)
- M₁
- okulyarın böyütməsi
- M₂
- obyektivin böyütməsi
Böyütmələr vurulur, toplanmır: 10× okulyar və 40× obyektiv 10 × 40 = 400 dəfə böyüdür.
Burada
- M
- ümumi böyütmə
Tərsinə: görüntünün ölçüsü = həqiqi ölçü × M. Vahidlərə diqqət et: 1 mm = 1000 mkm.
Böyütməni hesabla
Məsələ
1) Okulyar 15×, obyektiv 40×-dir. Ümumi böyütmə nə qədərdir?
2) Mikroskop 900 dəfə böyüdür, okulyar 10×-dir. Obyektiv neçə dəfə böyüdür?
3) Hüceyrənin uzunluğu 0,05 mm-dir. 400 dəfə böyütmədə onun görüntüsü neçə mm olar?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) M₂ = M ÷ M₁ = 900 ÷ 10 = 90×.
3) Görüntü = 0,05 mm × 400 = 20 mm (2 sm).
DİM üslubunda: hansı cüt uyğun deyil?
Məsələ
Hansı okulyar və obyektiv cütü 200 dəfə böyütmə vermir?
A) 5× və 40×
B) 10× və 20×
C) 20× və 10×
D) 25× və 8×
E) 15× və 12×
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Cavab: E. B və C-də ədədlərin yeri dəyişib, hasil isə eynidir.
Görmə sahəsində neçə hüceyrə qalır?
Məsələ
1) 100 dəfə böyütmədə görmə sahəsinin diametri boyunca bir sırada 48 hüceyrə düzülüb. 400 dəfə böyütmədə bu sırada neçə hüceyrə görünər?
2) Başqa preparatda 100 dəfə böyütmədə bütün görmə sahəsində 160 hüceyrə sayılıb. 400 dəfə böyütmədə sahədə təxminən neçə hüceyrə görünər?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
1) Sıra diametr boyuncadır: 48 ÷ 4 = 12 hüceyrə.
2) Bütün sahə: 160 ÷ 16 = 10 hüceyrə.
Güclü obyektivdə hüceyrələr iri görünür, amma sahədə onların sayı azalır.
Canlıları necə qruplaşdırırıq?
Alimlər indiyədək təxminən iki milyon canlı növünü təsvir ediblər, həqiqi say isə, çox güman ki, bundan xeyli böyükdür. Bu müxtəlifliyi öyrənmək üçün canlılar oxşarlıqlarına görə qruplara bölünür. Buna təsnifat (sistematika) deyilir. 18-ci əsrdə isveçli alim Karl Linney hər növə iki sözdən ibarət latın adı verməyi təklif etdi: birinci söz cinsi, ikincisi növü bildirir. Məsələn, insan — Homo sapiens, ev pişiyi — Felis catus.
NövTərif
Quruluşca oxşar olan, bir-biri ilə cütləşərək nəsil verən və nəsli də çoxalma qabiliyyətinə malik olan fərdlər qrupu. Növ təsnifatın əsas vahididir.
| Pillə | Nümunə: boz canavar |
|---|---|
| Aləm | Heyvanlar |
| Tip | Xordalılar |
| Sinif | Məməlilər |
| Dəstə | Yırtıcılar |
| Fəsilə | İtkimilər |
| Cins | Canis |
| Növ | Boz canavar (Canis lupus) |
Canlıların aləmləri: məktəb (DİM) təsnifatı
Təsnifatın ən böyük vahidi aləmdir. Azərbaycan məktəb dərsliklərində və DİM-in imtahan tapşırıqlarında hüceyrəli canlılar dörd aləmə bölünür: bakteriyalar, göbələklər, bitkilər və heyvanlar. Bakteriyaların hüceyrəsində formalaşmış nüvə yoxdur — onlar prokariotlardır (nüvəsizlər). Göbələklərin, bitkilərin və heyvanların hüceyrələrində nüvə var — onlar eukariotlardır (nüvəlilər). Aləmi təyin etmək üçün üç suala cavab ver: nüvə varmı, hüceyrə qılafı (divarı) varmı və nədən ibarətdir, canlı qidanı özü hazırlayır, yoxsa hazır qida ilə qidalanır?
| Aləm | Hüceyrə quruluşu | Qidalanma | Nümunələr |
|---|---|---|---|
| Bakteriyalar | Prokariot: formalaşmış nüvə yoxdur; birhüceyrəli, bəziləri koloniya əmələ gətirir | Əksəriyyəti hazır üzvi maddələrlə (çürüdənlər, parazitlər); sianobakteriyalar fotosintez edir | Süd turşusu bakteriyaları, vərəm çöpləri, sianobakteriyalar |
| Göbələklər | Eukariot; bir- və ya çoxhüceyrəli; qılafında xitin var; ehtiyat qida — qlikogen | Hazır üzvi maddələri bədən səthi ilə sorur | Maya, mukor, penisil, papaqlı göbələklər |
| Bitkilər | Eukariot; bir- və ya çoxhüceyrəli; qılafı sellülozadır; plastidlər var; ehtiyat qida — nişasta | Fotosintez: qidanı işığın enerjisi ilə özü hazırlayır | Xlamidomonada, spiroqira, mamır, qıjı, şam, buğda |
| Heyvanlar | Eukariot; bir- və ya çoxhüceyrəli; hüceyrə qılafı yoxdur; ehtiyat qida — qlikogen | Hazır qida ilə (yaşıl evqlena işıqda fotosintez də edir) | Amöb, infuzor-tərlik, hidra, hörümçək, ceyran |
| Viruslar (aləm deyil) | Hüceyrəsiz: nuklein turşusu (DNT və ya RNT) və zülal örtük | Qidalanmır; yalnız canlı hüceyrənin içində çoxalır | Qrip virusu, tütün mozaikası virusu |
Aləmlər daha kiçik qruplara bölünür. Heyvanlar aləmi iki yarımaləmə ayrılır: Birhüceyrəlilər (Sarkomastiqoforlar, Sporlular və İnfuzorlar tipləri) və Çoxhüceyrəlilər (bağırsaqboşluqlulardan məməlilərə qədər). Bitkilər aləmində ibtidai bitkilər — yosunlar və ali bitkilər — mamırlar, qıjıkimilər, çılpaqtoxumlular və örtülütoxumlular ayrılır. Şibyələr göbələklə yosunun (və ya sianobakteriyanın) birgə yaşayışından yaranan orqanizmlərdir; məktəb kursunda onlar göbələklərlə birlikdə öyrənilir.
Aləmi təyin et
Məsələ
Orqanizm çoxhüceyrəlidir, hüceyrələrində nüvə və xitindən ibarət hüceyrə divarı var. O, fotosintez etmir, nəm çörəyin üzərində böyüyərək hazır üzvi maddələri sorur. Bu canlı hansı aləmə aiddir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2. Fotosintez etmir → bitki deyil.
3. Hüceyrə divarı var və qidanı sorur → heyvan deyil.
4. Xitin divar və sorma yolu ilə qidalanma göbələklərə xasdır.
Cavab: Göbələklər aləmi (bu, çörək kifidir).
DİM üslubunda: Heyvanlar aləminə aid olanları seç
Məsələ
Hansı canlılar Heyvanlar aləminə aiddir?
1) yaşıl evqlena
2) xlamidomonada
3) infuzor-tərlik
4) sianobakteriya
5) malyariya plazmodisi
6) penisil
A) 1, 3, 5 B) 1, 2, 3 C) 2, 4, 6 D) 3, 5, 6 E) 1, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Xlamidomonada — sellüloza qılaflı birhüceyrəli yaşıl yosun → bitki.
3) İnfuzor-tərlik → heyvan (İnfuzorlar tipi).
4) Sianobakteriya → bakteriya (nüvəsi yoxdur).
5) Malyariya plazmodisi → heyvan (Sporlular tipi).
6) Penisil → göbələk.
Cavab: A) 1, 3, 5.
Uyğunluğu müəyyən et
Məsələ
Aləmlərlə nümayəndələri uyğunlaşdırın.
1 — bakteriyalar; 2 — göbələklər; 3 — bitkilər
a) mukor; b) xlorella; c) vərəm çöpləri; d) maya; e) spiroqira; f) sianobakteriya
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Sonra qidalanmaya: mukor və maya hazır qidanı sorur, qılafları xitinlidir → 2.
Xlorella (birhüceyrəli) və spiroqira (sapvari) yaşıl yosunlardır, fotosintez edir → 3.
Cavab: 1 – c, f; 2 – a, d; 3 – b, e.
İnteraktiv
Yadda saxla
- Canlılar hüceyrə quruluşu, qidalanma, tənəffüs, ifrazat, böyümə, çoxalma, qıcıqlanma və hərəkətlə səciyyələnir.
- Tədqiqat üsulları: müşahidə, təsvir, müqayisə, eksperiment (nəzarət variantı ilə), ölçmə, modelləşdirmə və tarixi üsul.
- Ümumi böyütmə = okulyar × obyektiv; həqiqi ölçü = görüntünün ölçüsü ÷ böyütmə; mikroskopda görüntü 180° dönmüş olur.
- Təsnifat pillələri: aləm → tip → sinif → dəstə → fəsilə → cins → növ.
- Hər növün iki sözdən ibarət latın adı var: əvvəl cins, sonra növ.
- Məktəb (DİM) sxemi: dörd aləm — bakteriyalar (prokariotlar), göbələklər, bitkilər, heyvanlar (eukariotlar); birhüceyrəli heyvanlar Birhüceyrəlilər yarımaləmidir, bütün yosunlar bitkidir.
- Viruslar hüceyrəsiz həyat formasıdır; protistlərlə beş və ya altı aləm sxemi beynəlxalq təsnifatdır, DİM-də işlədilmir.