- Bağırsaqboşluqlular tipinin əsas əlamətlərini və üç sinfini adlandırmaq
- Hidranın ektoderma və entodermasındakı hüceyrə tiplərini funksiyaları ilə uyğunlaşdırmaq
- Aureliyanın həyat dövranının mərhələlərini ardıcıllıqla düzmək və haploid, diploid mərhələləri ayırmaq
- Hidra, aureliya və mərcan poliplərini DİM tapşırıqlarında müqayisə etmək
Qara dənizdə çimərkən bəzən suda şəffaf «çətirlər» görünür — bunlar meduzalardır, bəzilərinə toxunanda dəri göynəyir. Təmiz gölməçədə isə su bitkilərinin yarpağına yapışmış 1 sm-lik kiçik bir canlı yaşayır — hidra; onu hissələrə bölsən, hissələrdən yeni hidralar bərpa oluna bilər. Hər ikisi eyni tipə — bağırsaqboşluqlulara aiddir.
«Birhüceyrəli heyvanlar» dərsində bir hüceyrənin bütün işləri necə gördüyünü öyrəndik. Bağırsaqboşluqlular Çoxhüceyrəlilər yarımaləminin ən sadə quruluşlu nümayəndələrindəndir: onların hüceyrələri iki qat əmələ gətirir və vəzifələri bölüşür. Növbəti dərsdə — «Yastı qurdlar və sap qurdlar» — üçqatlı heyvanlara keçəcəyik.
Tipin əsas əlamətləri
Bədəni iki hüceyrə qatından — xarici ektoderma və daxili entodermadan — ibarət olan, şüalı simmetriyalı, dalayıcı hüceyrələrə malik su heyvanları. Bədənin içində bir boşluq — bağırsaq boşluğu var; o, xaricə yalnız bir dəliklə — ağızla açılır.
- Qatlar arasında hüceyrəsiz, həlməşikvari dayaq lövhəsi (mezoqleya) yerləşir; o, üçüncü hüceyrə qatı deyil.
- Qida bağırsaq boşluğunda və hüceyrələrin içində həzm olunur; həzm olunmamış qalıqlar ağızdan xaric edilir — anal dəliyi yoxdur.
- Tənəffüs və ifrazat bütün bədən səthi ilə gedir; qan-damar sistemi yoxdur.
- Sinir sistemi tor tiplidir (diffuz) — heyvanlar aləmində ilk sinir sistemi; qıcığa reflekslə cavab verirlər.
- İki həyat forması var: dibə yapışıb yaşayan polip və sərbəst üzən meduza.
- Əksəriyyəti dənizdə yaşayır; şirin suda hidra kimi az sayda növ var.
Bədən hissələrinin mərkəzi ox ətrafında şüalar kimi düzülməsi: oxdan keçən bir neçə müstəvi bədəni iki bərabər yarıya ayırır. Belə quruluş hərəkətsiz və ya zəif hərəkət edən heyvana ovu hər tərəfdən tutmağa imkan verir.
| Sinif | Üstün həyat forması | Nümayəndələr |
|---|---|---|
| Hidrozoalar (hidroidlər) | Polip; bəzilərində polip və meduza növbələşir | Şirin su hidrası (yalnız polip), obeliya (dəniz koloniyası) |
| Sifoid meduzaları | Meduza; polip mərhələsi kiçik və qısamüddətlidir | Aureliya, sianeya |
| Mərcan polipləri | Yalnız polip; meduza mərhələsi yoxdur | Aktiniyalar, qırmızı mərcan, madrepor mərcanları |
Şirin su hidrası: quruluşu və hüceyrə tipləri
Şirin su hidrası təmiz, zəif axan və ya durğun şirin sularda yaşayır. Bədəni təxminən 1 sm uzunluğunda kisəyə bənzəyir: arxa ucu — dabanı ilə su bitkilərinə yapışır, ön ucunda ağız dəliyi və onun ətrafında bir çələng uzun qarmaqcıq yerləşir. Hidra polipdir, meduza mərhələsi yoxdur. Onun iki qatı müxtəlif hüceyrələrdən təşkil olunub:
| Qat | Hüceyrə tipi | Funksiyası |
|---|---|---|
| Ektoderma | Dəri-əzələ hüceyrələri | Örtük əmələ gətirir; əzələ lifləri yığılaraq bədəni qısaldır |
| Ektoderma | Dalayıcı hüceyrələr | Kapsuldakı zəhərli sap atılaraq ovu iflic edir və qoruyur; çoxu qarmaqcıqlardadır |
| Ektoderma | Sinir hüceyrələri | Çıxıntıları ilə tor əmələ gətirir və qıcığı ötürür |
| Ektoderma | Ara hüceyrələr | Kiçik, ixtisaslaşmamış hüceyrələr: başqa hüceyrələri və cinsi hüceyrələri əmələ gətirir, regenerasiyanı təmin edir |
| Entoderma | Həzm-əzələ hüceyrələri | Qamçıları ilə qidanı qarışdırır, yalançı ayaqları ilə hissəcikləri udub içində həzm edir |
| Entoderma | Vəzi hüceyrələri | Bağırsaq boşluğuna həzm şirəsi ifraz edir |
Hidra yırtıcıdır: dafniya, siklop kimi kiçik xərçəngkimilər və balıq körpələri ilə qidalanır. Ov qarmaqcığa toxunan kimi dalayıcı hüceyrələrin sapları atılır, iflic olmuş ov qarmaqcıqlarla ağıza itələnir. Hər dalayıcı hüceyrə yalnız bir dəfə işləyir, onun yerini ara hüceyrələrdən yaranan yeni hüceyrə tutur. Vəzi hüceyrələrinin şirəsi qidanı bağırsaq boşluğunda xırdalayır (boşluq həzmi), həzm-əzələ hüceyrələri hissəcikləri udub içində həzm edir (hüceyrədaxili həzm). Hidra oksigeni bütün bədən səthi ilə udur. İynə ilə toxunduqda bütün bədən yığılır — bu, tor tipli sinir sisteminin təmin etdiyi refleksdir.
Şirin su hidrasının entodermasında yerləşən hüceyrələri müəyyən edin.
1. dalayıcı hüceyrələr
2. vəzi hüceyrələri
3. ara hüceyrələr
4. həzm-əzələ hüceyrələri
5. dəri-əzələ hüceyrələri
A) 1, 3 B) 2, 5 C) 3, 4 D) 2, 4 E) 1, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
2. Həzmdə iştirak edən vəzi hüceyrələri (şirə ifraz edir) və həzm-əzələ hüceyrələri (hissəcikləri udur) entodermadadır.
3. Dalayıcı, ara və dəri-əzələ hüceyrələri ektodermaya aiddir.
Cavab: D (2, 4).
Hidranın çoxalması və regenerasiyası
Yayda, qida bol olanda hidra tumurcuqlanma ilə çoxalır: bədən divarında qabarıq yaranır, onun ucunda ağız və qarmaqcıqlar əmələ gəlir, sonra kiçik hidra ana orqanizmdən ayrılır. Payızda, soyuqlar düşəndə cinsi çoxalma başlayır. Hidraların çoxu hermafroditdir: ektodermanın ara hüceyrələrindən ağıza yaxın qabarıqlarda spermatozoidlər, dabana yaxın qabarıqda isə yumurta hüceyrəsi əmələ gəlir. Spermatozoid suda üzərək başqa hidranın yumurta hüceyrəsini mayalandırır (çarpaz mayalanma). Ziqot sıx qılafla örtülür və qışı gölməçənin dibində keçirir, yaşlı hidralar isə payızda məhv olur. Yazda ziqotdan gənc hidra inkişaf edir — sürfə mərhələsi yoxdur, inkişaf düzünədir.
Orqanizmin itirilmiş və ya zədələnmiş hissələrini bərpa etməsi. Hidrada bu qabiliyyət ara hüceyrələrin bölünüb müxtəlif hüceyrələrə çevrilməsi ilə bağlıdır: bədənin kiçik bir hissəsindən belə bütöv hidra bərpa oluna bilər.
Şirin su hidrası üçün doğru mülahizələri müəyyən edin.
1. tumurcuqlanma ilə çoxalır
2. inkişafı planula sürfəsi ilə gedir
3. ziqotu qışı sıx qılaf altında keçirir
4. cinsi hüceyrələri ara hüceyrələrdən əmələ gəlir
5. həyat dövranında meduza nəsli var
A) 1, 2, 5 B) 2, 3, 4 C) 1, 3, 4 D) 3, 4, 5 E) 1, 2, 3
Həllini göstərHəllini gizlət
2. 2 səhvdir: hidranın inkişafı düzünədir, planula dəniz bağırsaqboşluqlularında olur. 5 səhvdir: şirin su hidrası yalnız polip formasındadır.
3. 3 doğrudur: ziqot qışı gölməçənin dibində keçirir. 4 doğrudur: spermatozoid və yumurta hüceyrəsi ektodermanın ara hüceyrələrindən yaranır.
Cavab: C (1, 3, 4).
Sifoid meduzaları: aureliyanın həyat dövranı
Aureliya dənizlərdə, o cümlədən Qara dənizdə yaşayan sifoid meduzasıdır. Bədəni çətirə bənzəyir: qatlar arasındakı dayaq lövhəsi çox qalın və həlməşikvaridir, bədənin böyük hissəsini su təşkil edir. Çətirin alt tərəfinin ortasında ağız və dörd ağız çıxıntısı, kənarında isə qarmaqcıqlar yerləşir. Meduza çətirini yığıb suyu itələyərək reaktiv üsulla üzür. Çətirin kənarında sinir hüceyrələrinin toplantısı, müvazinət və işığahəssas orqanlar var, ona görə meduza hidradan daha fəal hərəkət edir. Aureliya ayrıcinsiyyətlidir; cinsi vəziləri entodermada yerləşir.
- Yetkin erkək və dişi meduzalar (2n)
- Spermatozoid (n) — cinsi vəzidə meyozla əmələ gəlir
- Yumurta hüceyrəsi (n)
- Ziqot (2n) — mayalanma nəticəsində
- Planula (2n) — kirpikli sürfə; suda üzür, sonra dibə yapışır
- Polip (2n) — qeyri-cinsi yolla çoxalır: tumurcuqlanır və eninə bölünür
- Gənc meduzalar (2n) — polipin eninə bölünməsindən qopur və böyüyüb yetkin meduzaya çevrilir
Deməli, aureliyanın dövranında cinsi nəsil (meduza) ilə qeyri-cinsi nəsil (polip) növbələşir, inkişaf isə sürfə ilə — dolayı yolla gedir. Yalnız qametlər (2 və 3) haploiddir, qalan mərhələlər diploiddir. Spermatozoid, yumurta hüceyrəsi və ziqot tək hüceyrədir, planula, polip və meduzalar isə çoxhüceyrəlidir.
Aureliyanın həyat dövranının yuxarıdakı 1–7 mərhələlərinə əsasən doğru mülahizəni müəyyən edin.
A) 2 və 3 diploid hüceyrələrdir
B) 5 cinsi yolla çoxalır
C) 6 eninə bölünərək 7-ni əmələ gətirir
D) postembrional inkişafı düzünədir
E) 1 hermafrodit fərddir
Həllini göstərHəllini gizlət
2. 5 — planula sürfədir, çoxalmır, dibə yapışıb polipə çevrilir — B səhvdir.
3. 6 — polip eninə bölünərək gənc meduzalar (7) əmələ gətirir — C doğrudur.
4. Planula sürfəsi olduğu üçün inkişaf dolayıdır (D səhv); aureliya ayrıcinsiyyətlidir (E səhv).
Cavab: C.
Aureliyanın dövranındakı 7 mərhələdən:
a) neçəsi haploiddir?
b) neçəsi tək hüceyrədən ibarətdir?
c) neçəsində qeyri-cinsi çoxalma baş verir?
Cavabı üç rəqəm kimi ardıcıl yazın.
Həllini göstərHəllini gizlət
b) Tək hüceyrə: spermatozoid, yumurta hüceyrəsi və ziqot (4) → 3.
c) Qeyri-cinsi çoxalma yalnız polipdə (6) gedir → 1.
Cavab: 231.
Mərcan polipləri və müqayisə
Mərcan polipləri yalnız dənizlərdə, əsasən isti, təmiz və dayaz sularda yaşayır; onların həyat dövranında meduza mərhələsi yoxdur. Çoxu koloniya əmələ gətirir və ektodermanın ifraz etdiyi əhəng skeleti üzərində yaşayır. Milyonlarla polipin skeletindən mərcan rifləri və halqavari adalar — atollar yaranır; Avstraliya sahilindəki Böyük Sədd rifinin uzunluğu 2000 km-dən çoxdur. Skeleti olmayan tək polip aktiniya zahid xərçəngi ilə birgə yaşayır: aktiniya dalayıcı hüceyrələri ilə xərçəngi qoruyur, xərçəng isə aktiniyanı yeni qida yerlərinə daşıyır — bu, qarşılıqlı faydalı birgəyaşayışdır.
Bağırsaqboşluqluların təbiətdə və insan həyatında əhəmiyyəti böyükdür. Mərcan rifləri çoxlu balıq və onurğasızlar üçün sığınacaq və qida yeridir, sahilləri dalğalardan qoruyur. Meduzalar və poliplər balıqların, dəniz tısbağalarının qidasıdır, özləri isə planktonla qidalanır. Qırmızı mərcandan bəzək əşyaları hazırlanır, qədim riflərin əhəngdaşından tikintidə istifadə olunur. Bəzi meduzaların dalayıcı hüceyrələri isə çimənlər üçün təhlükəlidir.
| Əlamət | Şirin su hidrası | Aureliya | Mərcan polipləri |
|---|---|---|---|
| Yaşayış mühiti | Şirin su | Dəniz | Dəniz |
| Həyat forması | Yalnız polip | Meduza və polip | Yalnız polip |
| Sürfə | Yoxdur (düzünə inkişaf) | Planula | Planula |
| Qeyri-cinsi çoxalma | Tumurcuqlanma | Polipin eninə bölünməsi | Tumurcuqlanma (koloniya böyüyür) |
| Skelet | Yoxdur | Yoxdur | Çoxunda əhəng skeleti |
Eyler–Venn diaqramında I — yalnız şirin su hidrasına, II — hər ikisinə, III — yalnız aureliyaya aid əlamətlərdir. Uyğunluğu müəyyən edin.
1. ektoderma və entodermaya malikdir
2. planula sürfəsi əmələ gətirir
3. şirin suda yaşayır
4. dalayıcı hüceyrələri var
5. ayrıcinsiyyətlidir
6. hermafroditdir
A) I – 3, 6; II – 1, 4; III – 2, 5
B) I – 3; II – 1, 4, 6; III – 2, 5
C) I – 2, 3; II – 1, 4; III – 5, 6
D) I – 3, 6; II – 1, 2; III – 4, 5
E) I – 6; II – 1, 3, 4; III – 2, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
2. Hidraya xas olanlar: şirin su (3) və hermafroditlik (6) → I.
3. Aureliyaya xas olanlar: planula (2) — hidranın sürfəsi yoxdur — və ayrıcinsiyyətlilik (5) → III.
Cavab: A.
Əsas fikirlər
- Bağırsaqboşluqlular ikiqatlı (ektoderma və entoderma, aralarında hüceyrəsiz dayaq lövhəsi), şüalı simmetriyalı çoxhüceyrəlilərdir; bağırsaq boşluğu xaricə yalnız ağızla açılır.
- Dalayıcı hüceyrələr ovu iflic edir və müdafiəni təmin edir; sinir sistemi tor tiplidir.
- Hidranın ektodermasında dəri-əzələ, dalayıcı, sinir və ara hüceyrələr, entodermasında həzm-əzələ və vəzi hüceyrələri var; ara hüceyrələr regenerasiyanı və cinsi hüceyrələrin yaranmasını təmin edir.
- Hidra yayda tumurcuqlanır, payızda cinsi yolla çoxalır; ziqot qışlayır, inkişaf düzünədir.
- Aureliyanın dövranı: meduza → qametlər (n) → ziqot → planula → polip → gənc meduzalar; yalnız qametlər haploiddir, meduza və polip nəsilləri növbələşir.
- Mərcan poliplərinin meduza mərhələsi yoxdur; onların əhəng skeletlərindən riflər və atollar yaranır.
Özünü yoxla
12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.