Hidrosfer: okeanlar, çaylar və göllər

Yerdəki suların paylanmasını, suyun dövranını, dörd okeanı, dənizləri, boğazları və adaları, duzluluq və exolot hesablamalarını, çayları və dünyanın ən böyük gölü olan Xəzər dənizini öyrən.

  • 6 və 7-ci siniflər
  • 22 dəq
  • 12 sual
  • 28 dərsdən 11-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Hidrosferin tərkib hissələrini və suyun dövranını izah etmək
  • Dörd okeanı, dənizləri, boğazları, adaları və yarımadaları tanımaq və müqayisə etmək
  • Duzluluğu kütləyə görə, dərinliyi isə exolot qaydası ilə hesablamaq
  • Çayın hissələrini və Xəzər dənizinin xüsusiyyətlərini bilmək

Kosmosdan baxanda Yer mavi görünür, buna görə onu «mavi planet» adlandırırlar. Planetimizin adı «Yer» olsa da, səthinin təxminən 71%-ni su tutur. Bəs bu suyun nə qədərini içmək olar? Cavab səni təəccübləndirə bilər.

Yerdəki sular

Hidrosfer Yerin su örtüyüdür: okeanlar, dənizlər, çaylar, göllər, buzlaqlar, yeraltı sular və havadakı su buxarı. Bütün suyun təxminən 97%-i Dünya okeanının duzlu suyudur. Şirin su cəmi 3%-ə yaxındır və onun da böyük hissəsi Antarktida və Qrenlandiya buzlaqlarında donmuş halda, qalanı isə əsasən yeraltı sulardadır. Çaylar və göllər şirin suyun çox kiçik payını təşkil edir.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Şirin su Yerdəki bütün suyun təxminən 3%-idir və onun da ancaq ~1%-i göllərdə, çaylarda, bataqlıqlarda, torpaqda və atmosferdədir. Mənbə: ABŞ Geoloji Xidməti (USGS), İ. Şiklomanovun qiymətləndirməsi əsasında.

Suyun dövranıTərif

Suyun okean, atmosfer və quru arasında fasiləsiz hərəkəti: buxarlanma → buludların yaranması → yağıntı → çaylar və yeraltı sular vasitəsilə yenidən okeana qayıtma.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Dünya okeanı

Dünya okeanı materikləri və adaları əhatə edən vahid su sahəsidir və Yer səthinin təxminən 71%-ni tutur. Azərbaycan məktəb proqramında və DİM testlərində o, dörd okeana bölünür: Sakit, Atlantik, Hind və Şimal Buzlu okeanları. Okeanların materikə daxil olan hissələri dənizlər və körfəzlər, iki su hövzəsini birləşdirən dar su yolları isə boğazlardır. Suyun temperaturu, dalğalar, qabarma-çəkilmə və okean cərəyanları «Okean suyunun xassələri, hərəkəti və cərəyanlar» dərsində ətraflı öyrənilir.

OkeanSahəsinə görə yeriYerləşdiyi yarımkürələrƏn böyük dərinlik (təxminən)
Sakit1dörd: şimal, cənub, şərq, qərb11 000 m (Marian novu)
Atlantik2dörd: şimal, cənub, şərq, qərb8400 m (Puerto-Riko novu)
Hind3üç: şimal, cənub, şərq7200 m (Zond novu)
Şimal Buzlu4üç: şimal, şərq, qərb5500 m
Atlantik okeanını ekvator və Qrinviç meridianı, Sakit okeanı isə ekvator və 180° meridianı kəsir, ona görə hər ikisi dörd yarımkürədə yerləşir. Hind okeanı yalnız şərq yarımkürəsində, Şimal Buzlu okeanı isə yalnız şimal yarımkürəsindədir.

Dənizlər, körfəzlər və boğazlar

Dəniz okeanın quru, adalar və ya sualtı yüksəkliklərlə qismən ayrılmış hissəsidir; onun duzluluğu, temperaturu və canlı aləmi okeandakından fərqlənə bilər. Daxili dənizlər materikin içərilərinə daxil olur və okeanla bir və ya bir neçə boğazla birləşir: Aralıq, Qara, Baltik, Qırmızı dənizlər. Kənar dənizlər materikin kənarında yerləşir və okeandan adalar, yarımadalar və ya sualtı yüksəkliklərlə ayrılır: Barens, Ərəbistan, Berinq, Oxot dənizləri. Körfəz okeanın, dənizin və ya gölün quruya daxil olan və onunla sərbəst su mübadiləsi olan hissəsidir: Benqal, Meksika, İran, Botnik körfəzləri.

BoğazTərif

İki su hövzəsini (iki dənizi, dənizlə okeanı və ya iki okeanı) birləşdirən və iki quru sahəsini bir-birindən ayıran dar su yolu.

BoğazBirləşdirdiyi su hövzələriAyırdığı quru sahələri
BosforQara dəniz – Mərmərə dəniziAvropa – Asiya (Türkiyə)
DardanelMərmərə dənizi – Egey dəniziAvropa – Asiya (Türkiyə)
KerçAzov dənizi – Qara dənizKrım – Taman yarımadası
CəbəllütariqAralıq dənizi – Atlantik okeanıAvropa (Pireney yarımadası) – Afrika
Bab-əl-MəndəbQırmızı dəniz – Ədən körfəzi (Hind okeanı)Ərəbistan yarımadası – Afrika
Hörmüzİran körfəzi – Oman körfəziİran – Ərəbistan yarımadası
MalakkaAndaman dənizi – Cənubi Çin dəniziMalakka yarımadası – Sumatra adası
BerinqÇukot dənizi – Berinq dənizi (Şimal Buzlu – Sakit okean)Avrasiya (Çukot yarımadası) – Şimali Amerika (Alyaska)
La-ManşŞimal dənizi – Atlantik okeanıBöyük Britaniya – Fransa
MaqellanAtlantik okeanı – Sakit okeanCənubi Amerika – Odlu Torpaq
Mozambikiki dənizi birləşdirmir — Hind okeanının bir hissəsidirAfrika – Madaqaskar adası
Boğaz iki su hövzəsini birləşdirir, iki quru sahəsini isə ayırır. Xəzərdən Aralıq dənizinə gedən gəmi ardıcıl olaraq Volqa çayı, Volqa-Don kanalı, Don çayı, Azov dənizi, Kerç boğazı, Qara dəniz, Bosfor, Mərmərə dənizi, Dardanel və Egey dənizindən keçir.

DİM tipli tapşırıq: «dəniz → boğaz → dəniz»

Məsələ

«Dəniz → boğaz → dəniz» uyğunluğu doğru verilmiş sıraları müəyyən edin.
1) Egey → Dardanel → Mərmərə
2) Qırmızı → Hörmüz → Ərəbistan
3) Azov → Kerç → Qara
4) Aralıq → Cəbəllütariq → Qara
5) Andaman → Malakka → Cənubi Çin
A) 2, 3, 4 B) 1, 3, 5 C) 1, 2, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Dardanel Egey və Mərmərə dənizlərini birləşdirir — doğru.
2) Qırmızı dəniz okeana Bab-əl-Məndəb boğazı ilə çıxır; Hörmüz İran və Oman körfəzləri arasındadır — səhv.
3) Kerç Azov və Qara dənizlərini birləşdirir — doğru.
4) Cəbəllütariq Aralıq dənizini Qara dənizlə deyil, Atlantik okeanı ilə birləşdirir — səhv.
5) Malakka Andaman və Cənubi Çin dənizlərini birləşdirir — doğru.
Doğru cavab: B) 1, 3, 5.

Adalar, yarımadalar və bərzəxlər

Ada hər tərəfdən su ilə əhatə olunmuş quru sahəsidir; adalar qrupu arxipelaq adlanır (Kanada Arktik arxipelaqı, ən böyük arxipelaq olan Malay arxipelaqı). Yarımada üç tərəfdən su ilə əhatə olunub: Ərəbistan (ən böyük yarımada), Hindustan, Skandinaviya, Pireney, Somali, Labrador. Bərzəx iki materiki və ya materiklə yarımadanı birləşdirən, iki su hövzəsini isə ayıran dar quru zolağıdır: Panama bərzəxi Şimali və Cənubi Amerikanı, Süveyş bərzəxi isə Afrika ilə Asiyanı birləşdirir. Bu bərzəxlərdən gəmiçilik kanalları — Panama və Süveyş kanalları keçir.

Mənşəyinə görəNecə yaranıbNümunələr
Materik adalarımaterikin hissəsi olub, sonradan dənizlə ayrılıb; yer qabığı materik tiplidirQrenlandiya (ən böyük ada), Böyük Britaniya, Madaqaskar, Kalimantan, Şri-Lanka
Vulkanik adalarokean dibində püskürən vulkanların su səthinə çıxması iləHavay, İslandiya, Azor, Kanar adaları
Mərcan adalarıisti, duru, dayaz sularda mərcan poliplərinin əhəngli skeletlərindən; halqavari mərcan adası atoll adlanırMaldiv adaları, Tuvalu, Marşall adaları
Vulkanik və mərcan adaları birlikdə okean adaları adlanır: onlar heç vaxt materikin hissəsi olmayıb.

DİM tipli tapşırıq: əlamətlərə görə adalar

Məsələ

Verilən əlamətlərin aid olduğu adaları müəyyən edin:
– Hind okeanında yerləşir;
– mərcan mənşəlidir;
– ekvator yaxınlığında, çoxlu atolldan ibarət dövlətdir.
A) Madaqaskar B) Maldiv adaları C) Şri-Lanka D) Havay adaları E) Kanar adaları

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Madaqaskar və Şri-Lanka Hind okeanındadır, lakin materik adalarıdır.
Havay (Sakit okean) və Kanar (Atlantik okeanı) adaları vulkanik mənşəlidir.
Hind okeanında, ekvator yaxınlığında yerləşən və atollardan ibarət dövlət — Maldiv adalarıdır.
Doğru cavab: B.

Okean suyunun duzluluğu və dərinliyin ölçülməsi

DuzluluqTərif

1 kq (1000 q) okean və ya dəniz suyunda həll olmuş duzların qramla miqdarı. Promille (‰) ilə ifadə olunur: 35 ‰ — 1 kq suda 35 q, 1 t suda isə 35 kq duz deməkdir. Dünya okeanının orta duzluluğu təxminən 35 ‰-dir.

m(duz) = S · m(su)

Burada

m(duz)
duzun kütləsi, kq
S
duzluluq, ‰
m(su)
suyun kütləsi, t

S ‰ = «hər tona S kq duz»: tonla verilmiş suyun kütləsini duzluluğa vur — duzu kiloqramla alarsan.

Duzluluq hər yerdə eyni deyil. Tropik enliklərdə buxarlanma yağıntıdan çox olduğu üçün o, yüksəkdir; ekvatorda bol yağışlar, qütb enliklərində isə buzların əriməsi və çay suları duzluluğu azaldır. Dənizlər arasında ən duzlusu Qırmızı dənizdir (təxminən 41 ‰): iqlim çox quraqdır, buxarlanma güclüdür və ora böyük çay tökülmür. Ən az duzlu dənizlərdən biri isə Baltik dənizidir (bir çox yerində 8 ‰-dən az): ora çoxlu çay tökülür, buxarlanma zəifdir və okeanla yalnız dar boğazlarla birləşir. Xəzərin duzluluğu təxminən 13 ‰-dir.

Nümunə məsələ

Məsələ

Okean suyunun duzluluğu 35 ‰-dir. 2 kq okean suyunda nə qədər duz var? Duzluluğu təxminən 13 ‰ olan 2 kq Xəzər suyunda isə?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

35 ‰ — 1 kq suda 35 q duz deməkdir.
Okean: 2 × 35 q = 70 q.
Xəzər: 2 × 13 q = 26 q.
Xəzərin suyu okean suyundan təxminən üç dəfə az duzludur.

DİM tipli məsələ: duzun kütləsi

Məsələ

1) Duzluluğu təxminən 18 ‰ olan Qara dənizdən 30 t su götürülüb. Bu suda neçə kiloqram duz var?
2) Həmin miqdarda duzu duzluluğu 36 ‰ olan neçə ton sudan almaq olar?
3) Qırmızı dənizin (41 ‰) 5 t suyunda neçə kiloqram duz var?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) 18 ‰ — hər tonda 18 kq duz: 30 × 18 = 540 kq.
2) 36 ‰ — hər tonda 36 kq: 540 : 36 = 15 t.
Yoxlama: m₁ · S₁ = m₂ · S₂ → 30 · 18 = 15 · 36 = 540 ✓
3) 5 × 41 = 205 kq.

ExolotTərif

Okeanın dərinliyini ölçən cihaz. Gəmidən dibə səs siqnalı göndərilir, siqnal dibdən əks olunub geri qayıdır. Səsin sudakı sürəti saniyədə təxminən 1500 m-dir. Siqnal həm dibə, həm də geri yol getdiyi üçün ölçülən vaxt dərinliyin iki mislinə uyğundur.

h = 1500 · t / 2 = 750 · th = 1500 · t / 2 = 750 · t

Burada

h
dərinlik, m
t
siqnalın gedib-qayıtma müddəti, s
1500
səsin sudakı sürəti, m/s

Exolot qaydası; tərs düstur: t = 2h / 1500.

Nümunə: exolotla dərinlik

Məsələ

1) Exolotun siqnalı 4 s-dən sonra qayıdıb. Dərinlik nə qədərdir?
2) Okeanın iki çökəkliyinin dərinliyi 7500 m və 3900 m-dir. Onlara göndərilən siqnalların gedib-qayıtma müddətləri arasındakı fərqi hesablayın.
3) Dərinliyi təxminən 11 000 m olan Marian novuna göndərilən siqnal nə qədər vaxtdan sonra qayıdar?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) h = 1500 · 4 / 2 = 3000 m.
2) t₁ = 2 · 7500 / 1500 = 10 s; t₂ = 2 · 3900 / 1500 = 5,2 s.
Fərq: 10 − 5,2 = 4,8 s. (Qısa yol: 2 · (7500 − 3900) / 1500 = 4,8 s.)
3) t = 2 · 11 000 / 1500 ≈ 14,7 s.

Çaylar

Çay başladığı yerdən — mənbədən — töküldüyü yerə — mənsəbə qədər axır. Ona qovuşan kiçik çaylar qollardır; çay bütün qolları ilə birlikdə çay sistemini təşkil edir. Çayın su topladığı ərazi hövzə, qonşu hövzələri ayıran xətt isə suayırıcıdır. Nil çayı (təxminən 6650 km) ənənəvi olaraq ən uzun çay sayılır, Amazon isə ən sulu çaydır və ən böyük hövzəyə malikdir.

Çayın düşməsi, meyilliliyi, su sərfi və çay şəbəkəsinin sıxlığı hesablamaları «Quru suları: çaylar, göllər, yeraltı sular və buzlaqlar» dərsindədir.

Göllər və Xəzər dənizi

Göl okeanla birbaşa əlaqəsi olmayan təbii çökəklikdəki su hövzəsidir. Göl çökəklikləri müxtəlif yollarla yaranır: yer qabığının qırılmasından (dünyanın ən dərin gölü olan Baykal, təxminən 1640 m), buzlaqların fəaliyyətindən, sönmüş vulkanların kraterlərindən və ya uçqunların çayın qarşısını kəsməsindən. Kəpəz dağının uçqunu nəticəsində yaranmış Göygöl buna nümunədir.

Xəzər dənizi dünyanın ən böyük gölüdür: sahəsi təxminən 370 000 km²-dir. Böyük ölçüsünə və duzlu suyuna görə onu dəniz adlandırırlar, lakin okeanla əlaqəsi yoxdur. Xəzərin səviyyəsi okean səviyyəsindən təxminən 28 m aşağıdadır və son illərdə daha da enir. Onun sahillərində beş dövlət yerləşir: Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İran. Xəzərə tökülən suyun çox hissəsini Volqa çayı gətirir.

1 / 8

Yadda saxla

  • Hidrosferin təxminən 97%-i okeanın duzlu suyudur; şirin suyun böyük hissəsi buzlaqlarda donmuş haldadır.
  • Azərbaycan proqramında Dünya okeanı dörd okeandan ibarətdir: Sakit, Atlantik, Hind və Şimal Buzlu; Sakit və Atlantik dörd yarımkürədə yerləşir.
  • Boğaz iki su hövzəsini birləşdirir, iki quru sahəsini ayırır: Kerç — Azov və Qara, Bosfor — Qara və Mərmərə dənizlərini.
  • Adalar mənşəyinə görə materik, vulkanik və mərcan adalarına bölünür.
  • Duzluluq kütləyə görə ölçülür: S ‰ = 1 t suda S kq duz; okeanın orta duzluluğu 35 ‰-dir. Exolotla dərinlik: h = 1500 · t / 2.
  • Xəzər dənizi dünyanın ən böyük gölüdür; səviyyəsi okean səviyyəsindən təxminən 28 m aşağıdadır.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. Dünya okeanı Yer səthinin təxminən nə qədərini tutur?