Kosmosdan baxanda Yer mavi görünür, buna görə onu «mavi planet» adlandırırlar. Planetimizin adı «Yer» olsa da, səthinin təxminən 71%-ni su tutur. Bəs bu suyun nə qədərini içmək olar? Cavab səni təəccübləndirə bilər.
Yerdəki sular
Hidrosfer Yerin su örtüyüdür: okeanlar, dənizlər, çaylar, göllər, buzlaqlar, yeraltı sular və havadakı su buxarı. Bütün suyun təxminən 97%-i Dünya okeanının duzlu suyudur. Şirin su cəmi 3%-ə yaxındır və onun da böyük hissəsi Antarktida və Qrenlandiya buzlaqlarında donmuş halda, qalanı isə əsasən yeraltı sulardadır. Çaylar və göllər şirin suyun çox kiçik payını təşkil edir.
İnteraktiv
Suyun dövranıTərif
Suyun okean, atmosfer və quru arasında fasiləsiz hərəkəti: buxarlanma → buludların yaranması → yağıntı → çaylar və yeraltı sular vasitəsilə yenidən okeana qayıtma.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Dünya okeanı
Dünya okeanı materikləri və adaları əhatə edən vahid su sahəsidir və Yer səthinin təxminən 71%-ni tutur. Azərbaycan məktəb proqramında və DİM testlərində o, dörd okeana bölünür: Sakit, Atlantik, Hind və Şimal Buzlu okeanları. Okeanların materikə daxil olan hissələri dənizlər və körfəzlər, iki su hövzəsini birləşdirən dar su yolları isə boğazlardır. Suyun temperaturu, dalğalar, qabarma-çəkilmə və okean cərəyanları «Okean suyunun xassələri, hərəkəti və cərəyanlar» dərsində ətraflı öyrənilir.
| Okean | Sahəsinə görə yeri | Yerləşdiyi yarımkürələr | Ən böyük dərinlik (təxminən) |
|---|---|---|---|
| Sakit | 1 | dörd: şimal, cənub, şərq, qərb | 11 000 m (Marian novu) |
| Atlantik | 2 | dörd: şimal, cənub, şərq, qərb | 8400 m (Puerto-Riko novu) |
| Hind | 3 | üç: şimal, cənub, şərq | 7200 m (Zond novu) |
| Şimal Buzlu | 4 | üç: şimal, şərq, qərb | 5500 m |
Dənizlər, körfəzlər və boğazlar
Dəniz okeanın quru, adalar və ya sualtı yüksəkliklərlə qismən ayrılmış hissəsidir; onun duzluluğu, temperaturu və canlı aləmi okeandakından fərqlənə bilər. Daxili dənizlər materikin içərilərinə daxil olur və okeanla bir və ya bir neçə boğazla birləşir: Aralıq, Qara, Baltik, Qırmızı dənizlər. Kənar dənizlər materikin kənarında yerləşir və okeandan adalar, yarımadalar və ya sualtı yüksəkliklərlə ayrılır: Barens, Ərəbistan, Berinq, Oxot dənizləri. Körfəz okeanın, dənizin və ya gölün quruya daxil olan və onunla sərbəst su mübadiləsi olan hissəsidir: Benqal, Meksika, İran, Botnik körfəzləri.
BoğazTərif
İki su hövzəsini (iki dənizi, dənizlə okeanı və ya iki okeanı) birləşdirən və iki quru sahəsini bir-birindən ayıran dar su yolu.
| Boğaz | Birləşdirdiyi su hövzələri | Ayırdığı quru sahələri |
|---|---|---|
| Bosfor | Qara dəniz – Mərmərə dənizi | Avropa – Asiya (Türkiyə) |
| Dardanel | Mərmərə dənizi – Egey dənizi | Avropa – Asiya (Türkiyə) |
| Kerç | Azov dənizi – Qara dəniz | Krım – Taman yarımadası |
| Cəbəllütariq | Aralıq dənizi – Atlantik okeanı | Avropa (Pireney yarımadası) – Afrika |
| Bab-əl-Məndəb | Qırmızı dəniz – Ədən körfəzi (Hind okeanı) | Ərəbistan yarımadası – Afrika |
| Hörmüz | İran körfəzi – Oman körfəzi | İran – Ərəbistan yarımadası |
| Malakka | Andaman dənizi – Cənubi Çin dənizi | Malakka yarımadası – Sumatra adası |
| Berinq | Çukot dənizi – Berinq dənizi (Şimal Buzlu – Sakit okean) | Avrasiya (Çukot yarımadası) – Şimali Amerika (Alyaska) |
| La-Manş | Şimal dənizi – Atlantik okeanı | Böyük Britaniya – Fransa |
| Maqellan | Atlantik okeanı – Sakit okean | Cənubi Amerika – Odlu Torpaq |
| Mozambik | iki dənizi birləşdirmir — Hind okeanının bir hissəsidir | Afrika – Madaqaskar adası |
DİM tipli tapşırıq: «dəniz → boğaz → dəniz»
Məsələ
«Dəniz → boğaz → dəniz» uyğunluğu doğru verilmiş sıraları müəyyən edin.
1) Egey → Dardanel → Mərmərə
2) Qırmızı → Hörmüz → Ərəbistan
3) Azov → Kerç → Qara
4) Aralıq → Cəbəllütariq → Qara
5) Andaman → Malakka → Cənubi Çin
A) 2, 3, 4 B) 1, 3, 5 C) 1, 2, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Qırmızı dəniz okeana Bab-əl-Məndəb boğazı ilə çıxır; Hörmüz İran və Oman körfəzləri arasındadır — səhv.
3) Kerç Azov və Qara dənizlərini birləşdirir — doğru.
4) Cəbəllütariq Aralıq dənizini Qara dənizlə deyil, Atlantik okeanı ilə birləşdirir — səhv.
5) Malakka Andaman və Cənubi Çin dənizlərini birləşdirir — doğru.
Doğru cavab: B) 1, 3, 5.
Adalar, yarımadalar və bərzəxlər
Ada hər tərəfdən su ilə əhatə olunmuş quru sahəsidir; adalar qrupu arxipelaq adlanır (Kanada Arktik arxipelaqı, ən böyük arxipelaq olan Malay arxipelaqı). Yarımada üç tərəfdən su ilə əhatə olunub: Ərəbistan (ən böyük yarımada), Hindustan, Skandinaviya, Pireney, Somali, Labrador. Bərzəx iki materiki və ya materiklə yarımadanı birləşdirən, iki su hövzəsini isə ayıran dar quru zolağıdır: Panama bərzəxi Şimali və Cənubi Amerikanı, Süveyş bərzəxi isə Afrika ilə Asiyanı birləşdirir. Bu bərzəxlərdən gəmiçilik kanalları — Panama və Süveyş kanalları keçir.
| Mənşəyinə görə | Necə yaranıb | Nümunələr |
|---|---|---|
| Materik adaları | materikin hissəsi olub, sonradan dənizlə ayrılıb; yer qabığı materik tiplidir | Qrenlandiya (ən böyük ada), Böyük Britaniya, Madaqaskar, Kalimantan, Şri-Lanka |
| Vulkanik adalar | okean dibində püskürən vulkanların su səthinə çıxması ilə | Havay, İslandiya, Azor, Kanar adaları |
| Mərcan adaları | isti, duru, dayaz sularda mərcan poliplərinin əhəngli skeletlərindən; halqavari mərcan adası atoll adlanır | Maldiv adaları, Tuvalu, Marşall adaları |
DİM tipli tapşırıq: əlamətlərə görə adalar
Məsələ
Verilən əlamətlərin aid olduğu adaları müəyyən edin:
– Hind okeanında yerləşir;
– mərcan mənşəlidir;
– ekvator yaxınlığında, çoxlu atolldan ibarət dövlətdir.
A) Madaqaskar B) Maldiv adaları C) Şri-Lanka D) Havay adaları E) Kanar adaları
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Havay (Sakit okean) və Kanar (Atlantik okeanı) adaları vulkanik mənşəlidir.
Hind okeanında, ekvator yaxınlığında yerləşən və atollardan ibarət dövlət — Maldiv adalarıdır.
Doğru cavab: B.
Okean suyunun duzluluğu və dərinliyin ölçülməsi
DuzluluqTərif
1 kq (1000 q) okean və ya dəniz suyunda həll olmuş duzların qramla miqdarı. Promille (‰) ilə ifadə olunur: 35 ‰ — 1 kq suda 35 q, 1 t suda isə 35 kq duz deməkdir. Dünya okeanının orta duzluluğu təxminən 35 ‰-dir.
Burada
- m(duz)
- duzun kütləsi, kq
- S
- duzluluq, ‰
- m(su)
- suyun kütləsi, t
S ‰ = «hər tona S kq duz»: tonla verilmiş suyun kütləsini duzluluğa vur — duzu kiloqramla alarsan.
Duzluluq hər yerdə eyni deyil. Tropik enliklərdə buxarlanma yağıntıdan çox olduğu üçün o, yüksəkdir; ekvatorda bol yağışlar, qütb enliklərində isə buzların əriməsi və çay suları duzluluğu azaldır. Dənizlər arasında ən duzlusu Qırmızı dənizdir (təxminən 41 ‰): iqlim çox quraqdır, buxarlanma güclüdür və ora böyük çay tökülmür. Ən az duzlu dənizlərdən biri isə Baltik dənizidir (bir çox yerində 8 ‰-dən az): ora çoxlu çay tökülür, buxarlanma zəifdir və okeanla yalnız dar boğazlarla birləşir. Xəzərin duzluluğu təxminən 13 ‰-dir.
Nümunə məsələ
Məsələ
Okean suyunun duzluluğu 35 ‰-dir. 2 kq okean suyunda nə qədər duz var? Duzluluğu təxminən 13 ‰ olan 2 kq Xəzər suyunda isə?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Okean: 2 × 35 q = 70 q.
Xəzər: 2 × 13 q = 26 q.
Xəzərin suyu okean suyundan təxminən üç dəfə az duzludur.
DİM tipli məsələ: duzun kütləsi
Məsələ
1) Duzluluğu təxminən 18 ‰ olan Qara dənizdən 30 t su götürülüb. Bu suda neçə kiloqram duz var?
2) Həmin miqdarda duzu duzluluğu 36 ‰ olan neçə ton sudan almaq olar?
3) Qırmızı dənizin (41 ‰) 5 t suyunda neçə kiloqram duz var?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) 36 ‰ — hər tonda 36 kq: 540 : 36 = 15 t.
Yoxlama: m₁ · S₁ = m₂ · S₂ → 30 · 18 = 15 · 36 = 540 ✓
3) 5 × 41 = 205 kq.
ExolotTərif
Okeanın dərinliyini ölçən cihaz. Gəmidən dibə səs siqnalı göndərilir, siqnal dibdən əks olunub geri qayıdır. Səsin sudakı sürəti saniyədə təxminən 1500 m-dir. Siqnal həm dibə, həm də geri yol getdiyi üçün ölçülən vaxt dərinliyin iki mislinə uyğundur.
Burada
- h
- dərinlik, m
- t
- siqnalın gedib-qayıtma müddəti, s
- 1500
- səsin sudakı sürəti, m/s
Exolot qaydası; tərs düstur: t = 2h / 1500.
Nümunə: exolotla dərinlik
Məsələ
1) Exolotun siqnalı 4 s-dən sonra qayıdıb. Dərinlik nə qədərdir?
2) Okeanın iki çökəkliyinin dərinliyi 7500 m və 3900 m-dir. Onlara göndərilən siqnalların gedib-qayıtma müddətləri arasındakı fərqi hesablayın.
3) Dərinliyi təxminən 11 000 m olan Marian novuna göndərilən siqnal nə qədər vaxtdan sonra qayıdar?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) t₁ = 2 · 7500 / 1500 = 10 s; t₂ = 2 · 3900 / 1500 = 5,2 s.
Fərq: 10 − 5,2 = 4,8 s. (Qısa yol: 2 · (7500 − 3900) / 1500 = 4,8 s.)
3) t = 2 · 11 000 / 1500 ≈ 14,7 s.
Çaylar
Çay başladığı yerdən — mənbədən — töküldüyü yerə — mənsəbə qədər axır. Ona qovuşan kiçik çaylar qollardır; çay bütün qolları ilə birlikdə çay sistemini təşkil edir. Çayın su topladığı ərazi hövzə, qonşu hövzələri ayıran xətt isə suayırıcıdır. Nil çayı (təxminən 6650 km) ənənəvi olaraq ən uzun çay sayılır, Amazon isə ən sulu çaydır və ən böyük hövzəyə malikdir.
Çayın düşməsi, meyilliliyi, su sərfi və çay şəbəkəsinin sıxlığı hesablamaları «Quru suları: çaylar, göllər, yeraltı sular və buzlaqlar» dərsindədir.
Göllər və Xəzər dənizi
Göl okeanla birbaşa əlaqəsi olmayan təbii çökəklikdəki su hövzəsidir. Göl çökəklikləri müxtəlif yollarla yaranır: yer qabığının qırılmasından (dünyanın ən dərin gölü olan Baykal, təxminən 1640 m), buzlaqların fəaliyyətindən, sönmüş vulkanların kraterlərindən və ya uçqunların çayın qarşısını kəsməsindən. Kəpəz dağının uçqunu nəticəsində yaranmış Göygöl buna nümunədir.
Xəzər dənizi dünyanın ən böyük gölüdür: sahəsi təxminən 370 000 km²-dir. Böyük ölçüsünə və duzlu suyuna görə onu dəniz adlandırırlar, lakin okeanla əlaqəsi yoxdur. Xəzərin səviyyəsi okean səviyyəsindən təxminən 28 m aşağıdadır və son illərdə daha da enir. Onun sahillərində beş dövlət yerləşir: Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İran. Xəzərə tökülən suyun çox hissəsini Volqa çayı gətirir.
Yadda saxla
- Hidrosferin təxminən 97%-i okeanın duzlu suyudur; şirin suyun böyük hissəsi buzlaqlarda donmuş haldadır.
- Azərbaycan proqramında Dünya okeanı dörd okeandan ibarətdir: Sakit, Atlantik, Hind və Şimal Buzlu; Sakit və Atlantik dörd yarımkürədə yerləşir.
- Boğaz iki su hövzəsini birləşdirir, iki quru sahəsini ayırır: Kerç — Azov və Qara, Bosfor — Qara və Mərmərə dənizlərini.
- Adalar mənşəyinə görə materik, vulkanik və mərcan adalarına bölünür.
- Duzluluq kütləyə görə ölçülür: S ‰ = 1 t suda S kq duz; okeanın orta duzluluğu 35 ‰-dir. Exolotla dərinlik: h = 1500 · t / 2.
- Xəzər dənizi dünyanın ən böyük gölüdür; səviyyəsi okean səviyyəsindən təxminən 28 m aşağıdadır.