Göy mexanikası: Kepler qanunları və kosmik sürətlər

Kepler qanunlarını riyazi formada yaz, onları Nyutonun cazibə qanunundan çıxar, Günəşin kütləsini, orbital və ikinci kosmik sürəti, geostasionar orbitin hündürlüyünü hesabla.

  • Universitet
  • 25 dəq
  • 10 sual
  • 12 dərsdən 9-cusu

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Ellips orbitin tənliyini və Keplerin üç qanununu riyazi şəkildə ifadə etmək
  • Keplerin üçüncü qanununu Nyutonun cazibə qanunundan çıxarmaq və mərkəzi cismin kütləsini tapmaq
  • Orbital (birinci kosmik) və ikinci kosmik sürəti enerji üsulu ilə hesablamaq
  • Peyk və planetlərarası uçuş məsələlərini həll etmək

Günəşi tərəziyə qoymaq mümkün deyil, amma onun kütləsini 0,1% dəqiqliklə bilirik. Raketin Yeri tərk etməsi üçün hansı sürət lazım olduğunu, peykin 24 saatlıq orbitinin hündürlüyünü də qələm və kağızla hesablamaq olar. Bunun açarı göy mexanikasıdır — Keplerin həndəsi qanunları və Nyutonun cazibə qanunu.

Keplerin qanunları riyazi formada

Birinci qanun: hər planet ellips üzrə hərəkət edir, Günəş isə ellipsin fokuslarından birindədir. Qütb koordinatlarında (bucaq perihelidən ölçülür) orbitin tənliyi aşağıdakı kimidir. Ellipsin forması ekssentrisitet e ilə verilir: e = 0 — çevrə, e → 1 — çox uzunsov ellips.

r(θ) = a(1 − e²) / (1 + e · cos θ)r(θ) = a(1 − e²) / (1 + e · cos θ)

Burada

r
planetdən Günəşə (fokusa) qədər məsafə, m
a
böyük yarımox, m (və ya a.v.)
e
ekssentrisitet, 0 ≤ e < 1 (ölçüsüz)
θ
həqiqi anomaliya — perihelidən ölçülən bucaq
rₚ = a(1 − e)rₐ = a(1 + e)

Burada

rₚ
perihelidə (Günəşə ən yaxın nöqtədə) məsafə, θ = 0°
rₐ
afelidə (ən uzaq nöqtədə) məsafə, θ = 180°

Yer üçün a ≈ 149,6 mln km, e ≈ 0,0167: rₚ ≈ 147,1 mln km (yanvarın əvvəli), rₐ ≈ 152,1 mln km (iyulun əvvəli).

İkinci qanun: planeti Günəşlə birləşdirən radius-vektor bərabər zaman fasilələrində bərabər sahələr cızır. Bu, impuls momentinin saxlanmasının nəticəsidir: cazibə qüvvəsi mərkəzi qüvvədir (Günəşə yönəlib), onun Günəşə nisbətən momenti sıfırdır, deməli L = m·r·v⊥ sabitdir. Nəticədə planet perihelidə ən sürətli, afelidə ən yavaş hərəkət edir.

dA/dt = L / (2m) = const ⇒ vₚ · rₚ = vₐ · rₐdA/dt = L / (2m) = const ⇒ vₚ · rₚ = vₐ · rₐ

Burada

dA/dtdA/dt
sahə sürəti, m²/s
L
impuls momenti, kq·m²/s
vₚ, vₐ
perihelidə və afelidə sürət, m/s

Üçüncü qanun: dövrün kvadratı böyük yarımoxun kubu ilə mütənasibdir. Kepler bunu müşahidələrdən tapmışdı, Nyuton isə mütənasiblik əmsalını müəyyənləşdirdi — o, mərkəzi cismin kütləsindən asılıdır. Bu, astronomiyada kütləni ölçməyin əsas üsuludur: planetlərin, ikiqat ulduzların, ekzoplanetli ulduzların və hətta qalaktikaların kütləsi belə tapılır.

T² = 4π² a³ / (G (M + m))T² = 4π² a³ / (G (M + m))

Burada

T
dövr (dövretmə müddəti), s
a
böyük yarımox, m
G
qravitasiya sabiti, 6,674 · 10⁻¹¹ N·m²/kq²
M, m
mərkəzi cismin və peykin kütlələri, kq (adətən m ≪ M)

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Keplerin üçüncü qanunu: x — böyük yarımox (a.v.), y — dövr (il), m — ulduzun kütləsi (Günəş kütləsi ilə). x = 5,2 (Yupiter) və x = 30 (Neptun) nöqtələrini yoxla; m-i artır — ağır ulduz ətrafında dövr qısalır.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Nyutonun cazibə qanunu və Kepler qanununun çıxarılışı

F = G · m₁ · m₂ / r²F = G · m₁ · m₂ / r²

Burada

F
cazibə qüvvəsi, N
m₁, m₂
cisimlərin kütlələri, kq
r
cisimlərin mərkəzləri arasındakı məsafə, m

Dairəvi orbit üçün cazibə qüvvəsi mərkəzəqaçma qüvvəsi rolunu oynayır: G·M·m / r² = m·v² / r. Buradan v = √(GM/r) alınır. Dövr T = 2πr / v olduğundan T² = 4π²r² / v² = 4π²r³ / (GM) — bu, m ≪ M halında Keplerin üçüncü qanunudur. Ellips orbit üçün də eyni nəticə r əvəzinə a ilə alınır. Diqqət et: peykin öz kütləsi m ixtisar olunur — orbit peykin kütləsindən asılı deyil.

Nümunə 1: Günəşin kütləsi

Məsələ

Yerin orbitinin böyük yarımoxu a = 1,496 · 10¹¹ m, dövrü T = 3,156 · 10⁷ s-dir. Günəşin kütləsini tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Üçüncü qanundan (m ≪ M): M = 4π²a³ / (G·T²).
a³ = (1,496 · 10¹¹)³ ≈ 3,348 · 10³³ m³; 4π²a³ ≈ 1,322 · 10³⁵.
G·T² = 6,674 · 10⁻¹¹ · (3,156 · 10⁷)² ≈ 6,647 · 10⁴.
M ≈ 1,322 · 10³⁵ / 6,647 · 10⁴ ≈ 1,99 · 10³⁰ kq — Yerin kütləsindən təxminən 333 000 dəfə çox.

Kosmik sürətlər və enerji

Cismin cazibə sahəsindəki tam mexaniki enerjisi kinetik və potensial enerjilərin cəmidir (sonsuzluqda potensial enerji sıfır götürülür). Cisim sonsuzluğa çata bilməsi üçün onun tam enerjisi E ≥ 0 olmalıdır. E = 0 şərtindən ikinci kosmik (qaçma) sürəti alınır; o, dairəvi orbital sürətdən düz √2 dəfə böyükdür. İxtiyari orbitdə sürəti isə vis-viva tənliyi verir.

E = ½ m v² − G M m / rE = ½ m v² − G M m / r

Burada

E
tam mexaniki enerji, C; E < 0 — qapalı orbit, E ≥ 0 — cisim qaçır
v₁ = √(GM / r)v₂ = √(2GM / r) = √2 · v₁v₁ = √(GM / r)v₂ = √(2GM / r) = √2 · v₁

Burada

v₁
dairəvi orbital (birinci kosmik) sürət, m/s
v₂
ikinci kosmik (qaçma) sürəti, m/s
GM
Yer üçün 3,986 · 10¹⁴ m³/s²
v² = GM (2/r − 1/a)v² = GM (2/r − 1/a)

Burada

v
orbitin r nöqtəsindəki sürət, m/s
a
orbitin böyük yarımoxu, m (dairə üçün a = r)

Vis-viva tənliyi: a = r olduqda v₁, a → ∞ olduqda v₂ alınır.

Nümunə 2: Yer üçün kosmik sürətlər və BKS

Məsələ

a) Yerin səthində (R = 6371 km) v₁ və v₂-ni tap. b) 400 km hündürlükdə uçan BKS-in sürətini və dövrünü hesabla. (GM = 3,986 · 10¹⁴ m³/s²)

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) v₁ = √(3,986 · 10¹⁴ / 6,371 · 10⁶) = √(6,257 · 10⁷) ≈ 7,9 km/s.
v₂ = √2 · 7,91 ≈ 11,2 km/s.
b) r = R + h = 6371 + 400 = 6771 km = 6,771 · 10⁶ m.
v = √(3,986 · 10¹⁴ / 6,771 · 10⁶) ≈ 7,67 km/s (≈ 27 600 km/saat).
T = 2πr / v = 2π · 6,771 · 10⁶ / 7673 ≈ 5540 s ≈ 92 dəq.

Nümunə 3: geostasionar orbitin hündürlüyü

Məsələ

Geostasionar peykin dövrü Yerin ulduz sutkasına bərabərdir: T = 86 164 s. Onun orbitinin radiusunu və ekvator üzərində hündürlüyünü tap (Yerin ekvator radiusu 6378 km).

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

r³ = GM·T² / (4π²) = 3,986 · 10¹⁴ · (86 164)² / 39,48 ≈ 7,50 · 10²² m³.
r = ∛(7,50 · 10²²) ≈ 4,216 · 10⁷ m ≈ 42 160 km.
h = r − R ≈ 42 160 − 6378 ≈ 35 800 km — əvvəlki dərsdəki «təxminən 36 000 km».

Nümunə 4: Marsa uçuş (Hohman orbiti)

Məsələ

Ən qənaətli uçuşda aparat perihelisi Yerin orbitində (1 a.v.), afelisi Marsın orbitində (1,524 a.v.) olan ellips üzrə hərəkət edir. Uçuş nə qədər çəkir?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Böyük yarımox: a = (1 + 1,524) / 2 = 1,262 a.v.
Tam dövr: T = a^(3/2) = 1,262^1,5 ≈ 1,418 il.
Uçuş ellipsin yarısıdır: t = T / 2 ≈ 0,709 il ≈ 259 gün (təxminən 8,5 ay).

Harada istifadə olunur?

  • Kosmik mühəndislik — peyklərin orbitə çıxarılması, orbitlərin korreksiyası, planetlərarası trayektoriyalar və cazibə manevrləri.
  • Naviqasiya və rabitə — GPS, rabitə və meteoroloji peyklərin orbitlərinin seçilməsi.
  • Astrofizika — ikiqat ulduzların, ekzoplanetlərin və qalaktikaların kütləsinin ölçülməsi, qaranlıq maddənin axtarışı.
  • Planetar müdafiə — Yerə yaxınlaşan asteroidlərin trayektoriyasının proqnozu.

Yadda saxla

  • Orbit ellipsdir: r = a(1 − e²)/(1 + e·cos θ); rₚ = a(1 − e), rₐ = a(1 + e).
  • İkinci qanun impuls momentinin saxlanmasıdır: vₚ·rₚ = vₐ·rₐ.
  • T² = 4π²a³/(GM); Günəş vahidlərində T² = a³/M — kütlə ölçməyin əsas üsulu.
  • v₁ = √(GM/r), v₂ = √2·v₁; Yer üçün 7,9 və 11,2 km/s.
  • Vis-viva: v² = GM(2/r − 1/a); E < 0 olduqda orbit qapalıdır.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 10

Sual 1 / 10. Kütləsi Günəşinki qədər olan ulduz ətrafında planetin böyük yarımoxu 4 a.v.-dir. Onun dövrü nə qədərdir?