Günəşi tərəziyə qoymaq mümkün deyil, amma onun kütləsini 0,1% dəqiqliklə bilirik. Raketin Yeri tərk etməsi üçün hansı sürət lazım olduğunu, peykin 24 saatlıq orbitinin hündürlüyünü də qələm və kağızla hesablamaq olar. Bunun açarı göy mexanikasıdır — Keplerin həndəsi qanunları və Nyutonun cazibə qanunu.
Keplerin qanunları riyazi formada
Birinci qanun: hər planet ellips üzrə hərəkət edir, Günəş isə ellipsin fokuslarından birindədir. Qütb koordinatlarında (bucaq perihelidən ölçülür) orbitin tənliyi aşağıdakı kimidir. Ellipsin forması ekssentrisitet e ilə verilir: e = 0 — çevrə, e → 1 — çox uzunsov ellips.
Burada
- r
- planetdən Günəşə (fokusa) qədər məsafə, m
- a
- böyük yarımox, m (və ya a.v.)
- e
- ekssentrisitet, 0 ≤ e < 1 (ölçüsüz)
- θ
- həqiqi anomaliya — perihelidən ölçülən bucaq
Burada
- rₚ
- perihelidə (Günəşə ən yaxın nöqtədə) məsafə, θ = 0°
- rₐ
- afelidə (ən uzaq nöqtədə) məsafə, θ = 180°
Yer üçün a ≈ 149,6 mln km, e ≈ 0,0167: rₚ ≈ 147,1 mln km (yanvarın əvvəli), rₐ ≈ 152,1 mln km (iyulun əvvəli).
İkinci qanun: planeti Günəşlə birləşdirən radius-vektor bərabər zaman fasilələrində bərabər sahələr cızır. Bu, impuls momentinin saxlanmasının nəticəsidir: cazibə qüvvəsi mərkəzi qüvvədir (Günəşə yönəlib), onun Günəşə nisbətən momenti sıfırdır, deməli L = m·r·v⊥ sabitdir. Nəticədə planet perihelidə ən sürətli, afelidə ən yavaş hərəkət edir.
Burada
- dA/dtdA/dt
- sahə sürəti, m²/s
- L
- impuls momenti, kq·m²/s
- vₚ, vₐ
- perihelidə və afelidə sürət, m/s
Üçüncü qanun: dövrün kvadratı böyük yarımoxun kubu ilə mütənasibdir. Kepler bunu müşahidələrdən tapmışdı, Nyuton isə mütənasiblik əmsalını müəyyənləşdirdi — o, mərkəzi cismin kütləsindən asılıdır. Bu, astronomiyada kütləni ölçməyin əsas üsuludur: planetlərin, ikiqat ulduzların, ekzoplanetli ulduzların və hətta qalaktikaların kütləsi belə tapılır.
Burada
- T
- dövr (dövretmə müddəti), s
- a
- böyük yarımox, m
- G
- qravitasiya sabiti, 6,674 · 10⁻¹¹ N·m²/kq²
- M, m
- mərkəzi cismin və peykin kütlələri, kq (adətən m ≪ M)
İnteraktiv
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Nyutonun cazibə qanunu və Kepler qanununun çıxarılışı
Burada
- F
- cazibə qüvvəsi, N
- m₁, m₂
- cisimlərin kütlələri, kq
- r
- cisimlərin mərkəzləri arasındakı məsafə, m
Dairəvi orbit üçün cazibə qüvvəsi mərkəzəqaçma qüvvəsi rolunu oynayır: G·M·m / r² = m·v² / r. Buradan v = √(GM/r) alınır. Dövr T = 2πr / v olduğundan T² = 4π²r² / v² = 4π²r³ / (GM) — bu, m ≪ M halında Keplerin üçüncü qanunudur. Ellips orbit üçün də eyni nəticə r əvəzinə a ilə alınır. Diqqət et: peykin öz kütləsi m ixtisar olunur — orbit peykin kütləsindən asılı deyil.
Nümunə 1: Günəşin kütləsi
Məsələ
Yerin orbitinin böyük yarımoxu a = 1,496 · 10¹¹ m, dövrü T = 3,156 · 10⁷ s-dir. Günəşin kütləsini tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
a³ = (1,496 · 10¹¹)³ ≈ 3,348 · 10³³ m³; 4π²a³ ≈ 1,322 · 10³⁵.
G·T² = 6,674 · 10⁻¹¹ · (3,156 · 10⁷)² ≈ 6,647 · 10⁴.
M ≈ 1,322 · 10³⁵ / 6,647 · 10⁴ ≈ 1,99 · 10³⁰ kq — Yerin kütləsindən təxminən 333 000 dəfə çox.
Kosmik sürətlər və enerji
Cismin cazibə sahəsindəki tam mexaniki enerjisi kinetik və potensial enerjilərin cəmidir (sonsuzluqda potensial enerji sıfır götürülür). Cisim sonsuzluğa çata bilməsi üçün onun tam enerjisi E ≥ 0 olmalıdır. E = 0 şərtindən ikinci kosmik (qaçma) sürəti alınır; o, dairəvi orbital sürətdən düz √2 dəfə böyükdür. İxtiyari orbitdə sürəti isə vis-viva tənliyi verir.
Burada
- E
- tam mexaniki enerji, C; E < 0 — qapalı orbit, E ≥ 0 — cisim qaçır
Burada
- v₁
- dairəvi orbital (birinci kosmik) sürət, m/s
- v₂
- ikinci kosmik (qaçma) sürəti, m/s
- GM
- Yer üçün 3,986 · 10¹⁴ m³/s²
Burada
- v
- orbitin r nöqtəsindəki sürət, m/s
- a
- orbitin böyük yarımoxu, m (dairə üçün a = r)
Vis-viva tənliyi: a = r olduqda v₁, a → ∞ olduqda v₂ alınır.
Nümunə 2: Yer üçün kosmik sürətlər və BKS
Məsələ
a) Yerin səthində (R = 6371 km) v₁ və v₂-ni tap. b) 400 km hündürlükdə uçan BKS-in sürətini və dövrünü hesabla. (GM = 3,986 · 10¹⁴ m³/s²)
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
v₂ = √2 · 7,91 ≈ 11,2 km/s.
b) r = R + h = 6371 + 400 = 6771 km = 6,771 · 10⁶ m.
v = √(3,986 · 10¹⁴ / 6,771 · 10⁶) ≈ 7,67 km/s (≈ 27 600 km/saat).
T = 2πr / v = 2π · 6,771 · 10⁶ / 7673 ≈ 5540 s ≈ 92 dəq.
Nümunə 3: geostasionar orbitin hündürlüyü
Məsələ
Geostasionar peykin dövrü Yerin ulduz sutkasına bərabərdir: T = 86 164 s. Onun orbitinin radiusunu və ekvator üzərində hündürlüyünü tap (Yerin ekvator radiusu 6378 km).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
r = ∛(7,50 · 10²²) ≈ 4,216 · 10⁷ m ≈ 42 160 km.
h = r − R ≈ 42 160 − 6378 ≈ 35 800 km — əvvəlki dərsdəki «təxminən 36 000 km».
Nümunə 4: Marsa uçuş (Hohman orbiti)
Məsələ
Ən qənaətli uçuşda aparat perihelisi Yerin orbitində (1 a.v.), afelisi Marsın orbitində (1,524 a.v.) olan ellips üzrə hərəkət edir. Uçuş nə qədər çəkir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Tam dövr: T = a^(3/2) = 1,262^1,5 ≈ 1,418 il.
Uçuş ellipsin yarısıdır: t = T / 2 ≈ 0,709 il ≈ 259 gün (təxminən 8,5 ay).
Harada istifadə olunur?
- Kosmik mühəndislik — peyklərin orbitə çıxarılması, orbitlərin korreksiyası, planetlərarası trayektoriyalar və cazibə manevrləri.
- Naviqasiya və rabitə — GPS, rabitə və meteoroloji peyklərin orbitlərinin seçilməsi.
- Astrofizika — ikiqat ulduzların, ekzoplanetlərin və qalaktikaların kütləsinin ölçülməsi, qaranlıq maddənin axtarışı.
- Planetar müdafiə — Yerə yaxınlaşan asteroidlərin trayektoriyasının proqnozu.
Yadda saxla
- Orbit ellipsdir: r = a(1 − e²)/(1 + e·cos θ); rₚ = a(1 − e), rₐ = a(1 + e).
- İkinci qanun impuls momentinin saxlanmasıdır: vₚ·rₚ = vₐ·rₐ.
- T² = 4π²a³/(GM); Günəş vahidlərində T² = a³/M — kütlə ölçməyin əsas üsulu.
- v₁ = √(GM/r), v₂ = √2·v₁; Yer üçün 7,9 və 11,2 km/s.
- Vis-viva: v² = GM(2/r − 1/a); E < 0 olduqda orbit qapalıdır.